Көпқырлы келісім

Осы аптада Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға барды. Мемлекеттік сапар аясында бірқатар маңызды келіссөз жүргізіліп, екі ел арасындағы саяси, сауда-экономикалық және мәдени-гуманитарлық байланысты нығайтудың бағыты талқыланды.

Екі елді не байланыстырады?

2025 жылы Қазақстан мен Пәкістан ара­сындағы сауда айналымы 105,5 млн долларға жетті. Абсолют мәнде бұл көп деуге келмейтін көрсеткіш. Бірақ ди­на­ми­­­каға зер салсақ, сауда қа­тынасына бір жыл­да күрт «жан біткендей» әсер қал­дыра­ды: 2024 жылға қарағанда сауда-сат­тық көлемі шамамен екі есе өскен.
Ең қызығы – физикалық көлем азай­ған, тоннамен есептегенде – минус 16 пайыз, яғни 121,8 мың тонна. Ал ақшаға шақ­қанда керісінше 4,7 есе өсім бай­қа­лып, 56,4 млн долларға жеткен. 
Экспорттың құрылымы да күрт өз­гер­ген. Бұрын мүлде болмаған тауарлар сау­далана бастады: өңделмеген ірі қара тері­сі, бұршақ, экскаватор, банкомат, дә­некерлеу аппараты. Алайда негізгі тауар –  мұнай. 98,7 мың тонна шикі мұ­най – 2024 жылы Пәкістан мүлде са­тып алмаған тауар. Бір жылда нөлден не­­­гізгі экспорттық позицияға дейін жет­кен өнім саудадағы бетбұрыстың ең ай­қын белгісі болып отыр.
Статистикадағы ең экзотикалық са­­нат та назар аудартпай қоймайды. Пә­кі­станға бізден 100 тірі сәндік құс жө­­нелтілген. Қандай құс екені көр­се­тіл­ме­генімен, мұндай құстарға тауыстан бас­тап бірқазанға дейінгі түрлі құстар жа­­­­­­­­татыны белгілі. Мұндай тауарлар сау­да статистикасында сирек кездеседі, бір­­ақ елдер арасындағы сауда-саттық тек мұнаймен шектелмейтінін көр­се­те­ді.
Импортта жағдай – басқаша. Пәкі­с­тан­нан сатып алынған тауар көлемі күрт өсіп, 66,7 мың тоннаға жеткен. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 2,4 есе көп. Ал құны бар-жоғы 17,3 пайызға ғана өсіп, 49,1 млн доллар болған. Яғни, Қа­зақ­стан Пәкістаннан әлдеқайда көп, бір­ақ салыстырмалы түрде арзан тауар­лар ала бастаған. Мұндағы басты тауар – 42,7 мың тонна картоп. Бір жыл бұрын им­порт көлемі небәрі 318 тонна болға­нын ескерсек, 134 есе өсім тіркеліп отыр. Статистика тілімен айтқанда, бұл – секіріс, ал экономикалық мағынада – іш­кі нарықта теңгерім іздеудің белгісі. Сол сияқты, сары май импорты да 134 есе өсіп, символдық деңгейден нақты кө­лем­ге өткен.
Текстиль өнімдерінің импорты 41,5 пайызға өсіп, 890 тоннаға жетті. Теріден жа­салған бұйымдардың импорты да 1,5 есе өскен. Бұл Пәкістанның дәстүрлі жеңіл өнеркәсіп экспорты Қазақстан на­­ры­ғынан да ойып тұрып орын ала бас­­тағанын көрсетеді.
Дегенмен барлық тауар санатында өсім байқалып отырған жоқ. Пәкістан ман­дариндері – 20 пайызға, күріші 21,4 пайыз­ға азайған. Дәрі-дәрмек, сабын, сіріңке мен тамақ ауырғанын басатын мұз кәмпиттер статистикасында да қыс­қа­ру байқалады. Бұл тұтыну құрылы­мын­­дағы, сондай-ақ жеткізу логис­ти­ка­сын­дағы өзгерістердің белгісі болуы ық­тимал.
Жалпы, екі ел арасындағы сауда әлі де шағын болғанымен, ішкі логикасы ай­қындала бастады. Қазақстан қымбат әрі ықшам экспортқа, ал Пәкістан арзан әрі көлемді импортқа бет бұрғаны бай­қа­лады.

Келіссөз өзегі – сауда мен инвестиция

Сапар аясында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев пен Пре­мьер-министр Шахбаз Шариф шағын құ­рам­­­­да келіссөз жүргізді. Жиында та­рап­тар біз талдап өткен сауда байланысы, сон­дай-ақ инвестициялық және мәдени-гу­мани­тар­лық ықпалдастықты ны­ғай­ту­дың ба­ғыт­­тарын талқылады. Сондай-ақ қос тарап өңір­лік және халықаралық күн тәр­тібінде тұр­ған өзекті мәселелер туралы пікір ал­мас­­ты. Одан соң келіссөз екі ел деле­га­ция­ла­ры­­ның қатысуымен, кеңейтілген құрамда жал­­ғасты.

– Қазақстан Президенті ретінде Пәкі­стан­­ға бірінші рет мемлекеттік сапармен ке­ліп отырмын. Бұл сапар тарихи мәнге ие жә­не уақыт тезінен өткен серік­тес­ті­гі­міз­дің маңызды кезеңі саналады. Мен бұ­ған сенімдімін. Халықтарымыздың Жі­бек жо­лы арқылы және кең таралған ис­лам өр­кениеті аясында ғасырлар бойы қа­­­лып­тас­қан достығын жоғары баға­лай­мын, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысы аталған сапар дип­ло­­матиялық қарым-қатынастың ор­на­ға­ны­на 34 жыл толуымен тұспа-тұс кел­ге­ні­не тоқталып, мұның символдық мәні бар еке­­ніне назар аударды. Президенттің ай­туын­­ша, Пәкістан – Қазақстанның тәуел­сіз­дік алған алғашқы жылдардан бері Оң­түстік Азиядағы маңызды әрі сенімді се­ріктесі. Қасым-Жомарт Тоқаев қол қойыл­ған Стратегиялық серіктестік ор­нату тура­лы бірлескен декларация өзара ық­пал­дастыққа жол ашатын маңызды та­рихи межені айқындайтынын айтты. Мем­лекет бас­шысының пікірінше, Астана мен Исла­мабад екіжақты байланыстар мен ынты­мақ­тастыққа тың серпін беретін мүм­кін­дік­ке ие. Президент Пәкістанға үл­кен де­ле­гациямен және сауда-эко­но­микалық, ин­вестициялық ынтымақ­тас­тық­ты, сон­дай-ақ басқа да басым сала­лар­дағы ық­пал­дастықты арттыруға бағыт­тал­ған нақты ұсыныстармен келгенін атап өтті. Кездесуде кө­лік бағыттарын өзара ұш­тастыруға ерек­ше мән берілді. Бұл – Қа­зақстанның негізгі ба­сымдықтарының бірі. Еліміз Шығыс пен Батысты, Солтүстік пен Оңтүстікті жалғай­тын тоғыз жолдың то­рабында орналасқан. Президенттің ай­туынша, Қазақстан Орта­лық Азия ел­де­рі­мен үйлесімді қарым-қаты­нас жасау ар­қы­лы көлік-логистика сала­сын­дағы нақ­ты жобаларды жүзеге асыруды жал­­ғас­тырады. Қасым-Жомарт Тоқаев Пә­кі­стан Пре­мьер-министрін Қазақстанға мем­­ле­кеттік сапармен келуге шақырды. 
Кездесуде айтылғандай, Қазақстан мен Пәкістанның көпжақты алаң­дарда, соның ішінде БҰҰ, ШЫҰ және басқа да ұйымдар аясында тығыз ықпалдастықты жалғастыруы маңызды.

– Елімізге арнайы уақыт тауып кел­ге­ніңіз үшін Сізге алғыс айтамыз. Пәкістан хал­­қымен, Үкіметімен бірге Сізді қарсы ал­­ғ­аныма қуаныштымын. Қазақстан – біз­дің стратегиялық серіктесіміз. Досты­ғы­мыз­­ды нығайтып, экономиканың түрлі ба­­­ғыттарында, саясат, қорғаныс сала­ла­рын­­­да сенімді серіктестік орнату, сондай-ақ сауда дәліздерін қалыптастыру мақ­са­тын­­да Қазақстан Үкіметімен тығыз қа­рым-қатынаста жұмыс істегіміз келеді, – деді Шахбаз Шариф.

Оның айтуынша, Пәкістан мен Қазақ­стан­ның сауда-экономикалық ынты­мақ­тастықты, соның ішінде энергетика, өнер­кәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік, циф­рлан­дыру салаларындағы серік­тес­тікті дамыту­да әлеуеті жеткілікті. Пре­мьер-министр екі­жақты қарым-қаты­нас­тың барлық ба­ғыты бойынша нақты әрі елеулі прогресс қа­жет екеніне назар ау­дар­ды.
Одан соң Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Пәкістан Премьер-ми­нистрі Шахбаз Шариф Қазақстан Рес­пуб­ли­касы мен Пәкістан Ислам Республикасы ара­сында стратегиялық серіктестік орнату тура­лы бірлескен декларацияға қол қойды.

Ендігі меже – миллиард доллар

Келіссөздердің қорытындысы бойын­ша қос тарап БАҚ өкілдерінің алдында сөз сөйледі. Мемлекет басшысы Пәкістан Премьер-министрі Шахбаз Шариф­пен мазмұнды әрі нәтижелі келіссөз жүргізгеніне тоқталды.

– Ынтымақтастығымыздың түрлі ба­ғыт­тарына серпін беретін маңызды үкі­ме­тара­лық құжаттар қабылданды. Сауда, кө­лік және логистика, өнеркәсіп, энергетика, ақпараттық технологиялар, мәдени-гу­ма­нитарлық мәселелер жан-жақты тал­қы­лан­ды. Сауда-экономика саласындағы алыс-беріс күшейіп келеді. Біз тауар айналымын арт­тыру үшін нақты шара қабылдау жөнін­де уағдаластық. Алдағы жылдары оның кө­­лемін 1 миллиард долларға жеткізу мақ­­­сатын қойдық. Кәсіпкерлеріміздің ара­сындағы өзара іс-қимылды жандандыру үшін қолайлы жағдай қалыптастырудың маңы­зын атап өттік. Әсіресе, алыс-берісті кеңейту мақсатында көлік-логистика сала­сындағы жобаларға басымдық беретін бол­дық, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Келіссөз кезінде Пәкістан Премьер-ми­нистрі Пәкістанның транзиттік және логистикалық мүмкіндіктері кеңейіп келе жатқанын, бұл Қазақстанның халық­ара­лық нарықтарға шығуына балама жол бола алатынын атап өтті. Бұл тұрғыда, Пә­кі­станның Карачи мен Гвадар порт­та­ры­ның әлеуеті талқыланды. Басым міндет­тер­дің бірі ретінде Транскаспий көлік дә­лізін дамытуды, Ауғанстан арқылы өтетін тран­зиттік бағытты ілгерілету қарас­ты­рыл­ған. Осы орайда Қазақстан – Түрік­мен­стан – Ауғанстан – Пәкістан бағытындағы темір жол бағытын іске асыру перс­пек­тива­сы да сөз болды. Бұдан бөлек, екі ел ара­сын­дағы тікелей әуе қатынасын қайта қосу да күн тәртібіне шықты. 

– Агроөнеркәсіп кешенінде өзара алыс-бе­рісті арттыруға және бірлескен өн­ді­ріс­тер­ді ашуға септігін тигізетін маңызды ке­­­­лісімдер жасалды. Екі елдің өнеркәсіп са­ласындағы мүмкіндіктері мол. Мен Пә­кі­стан компанияларын елімізде тауарлар өндіруге бағытталған кәсіпорындар ашуға ша­қырдым. Қазір олар ауыл шаруашылығы, фар­мацевтика және құрылыс мате­риал­дары өнімдерін өндіруге қызығушылық та­нытып отыр, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент қорғаныс өнеркәсібі ая­сын­да өзара тиімді ынтымақтастық  бағыт­та­рын дамытуға келіскенін айтты.

– Кейінгі жылдары қауіпсіздік орган­дары және құқық қорғау құрылымдары ара­сындағы ықпалдастық қарқынды даму­да. Келіссөз кезінде жасанды интеллектіні және цифрлық технологияны экономикаға жаппай енгізудің стратегиялық маңызы ай­тылды. Осы салада бірлесіп жұмыс іс­теу­ге дайын екенімізді растадық. Пәкістан ис­лам қаржыландыру саласында әлемнің же­текші елдерінің бірі. Астана халықаралық қар­жы орталығында еуразиялық кеңістікте ха­лал қаржыны дамыту үшін барлық жағ­дай жасалған. Осы мүмкіндіктерді Пә­кі­станның қаржы институттары да тиімді пай­далана алады. Сонымен қатар инвес­ти­циялық ынтымақтастыққа назар аудардық. Бұл бағытта бүгін «Самұрық-Қазына» қоры және Fauji Foundation арасында құрылған «Бірлескен инвестициялық платформасы» нақты жобаларды зерделейтін болады. Жалпы, пәкістандық кәсіпкерлерге елімізде қолайлы жағдай жасауға дайынбыз, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Мемлекет басшысы мұның барлығы сау­да-экономикалық және инвес­ти­циялық қатынастарға тың серпін бере­тініне сенетінін айтты. 
Сондай-ақ екі елдің мәдени-гумани­тар­лық ынтымақтастығын дамыту мәселесі тал­қыланды. Қазір Қазақстанда мыңнан аса пәкістандық студент түрлі мамандықта оқып жүр. Осы ретте ғылым және білім са­ла­сындағы байланысты одан әрі дамыту­ға қадам жасалды. 

– Исламабад университеттерінде бүгін ашыл­ған «әл-Фараби», «Сәтпаев» және «Ясауи» орталықтары екі елдің ғылым және оқу-ағарту салаларындағы ықпалдастығын нығайтатын болады, – деді Мемлекет бас­шысы.

Қасым-Жомарт Тоқаев денсаулық сақ­тау және спорт бағыттары бойынша да өза­ра байланысты нығайту маңызды еке­ні­не мән берді.

– Бүгін біз Қазақстан-Пәкістан «Дос­тық» спорт кешенін салтанатты түрде аш­тық. Аталған спорт орталығында қазақ кү­ре­сі, тоғызқұмалақ сияқты қазақтың ұлт­тық спорт түрлері оқытылады. Сондай-ақ шахмат, бокс, аралас жекпе-жек бойын­ша дәрістер ұйымдастырылады. Тұрақты түр­де мәдени және спорттық іс-шаралар өт­кізу бағдарламасын қабылдадық. Бұл қа­дам қос халықтың бір-бірін жақынырақ тануына септігін тигізеді деп сенемін, – деді Президент.

Мемлекет басшысы Премьер-министр­мен бірге бейбітшілік пен қауіпсіздікті ны­ғайту мақсатында күш жұмылдыруға ден қоя отырып, халықаралық және аймақ­тық мәселелерді талқылағанын айтты.

– Біз әлемнің әр түпкірінде жалғасып жат­қан қақтығыстарға алаңдаймыз. Көп­те­ген өзекті тақырып бойынша ұста­ным­да­­­рымыз ұқсас. Кез келген жанжалды диа­лог арқылы дипломатиялық жолмен ше­шу қажет деп санаймыз. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы және халықаралық құ­қық нормалары қатаң сақталуға және сөз­сіз басымдыққа ие болуға тиіс. Қазіргі гео­саяси жағдайда көпжақты ұйымдар ая­сында өзара қолдау көрсету және кон­суль­тациялар өткізу аса маңызды. Пәкістан Қа­зақстанның Азиядағы өзара ықпал­дас­тық және сенім шаралары кеңесі аясындағы бас­тамаларын үнемі қолдап келеді. Біз бұ­ған ризашылығымызды білдіреміз. Со­нымен қатар әлемде бейбітшілік пен тұ­рақ­тылықты орнату жолында нақты қа­дам­дар­ды талқыладық. Осы орайда, бүгін Бірік­кен Ұлттар Ұйымының бітім­гер­ші­лік миссияларына бірлесіп қатысу жө­ніндегі Үкіметаралық меморандумға қол қойыл­ды. Бұл құжат халықаралық бі­тім­­гершілік қыз­меті бойынша әріптес­т­ігі­мізді одан әрі кеңейтуге жол ашады, – де­ді Президент.

Бұдан бөлек, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев пен Пәкістан Премьер-министрі Шах­баз Шариф Қазақстан-Пәкістан бизнес форумына қатысты. Бизнес форум қоры­тын­дысы бойынша жалпы сомасы 200 мил­лион долларға жуық 30-дан астам ком­мерциялық құжатқа қол қойылды. Келі­сім­дерде екі елдің қаржы, логистика, өнер­кә­сіп, энергетика, агроөнеркәсіп кешені, цифр­ландыру және инфрақұрылым сала­ла­рындағы ынтымақтастығын кеңейту көз­делген.
Сондай-ақ Мемлекет басшысы Пәкістан Пре­зиденті Асиф Али Зардаримен де ке­ліссөз жүргізді. Асиф Али Зардари екі ел ара­сындағы ынтымақтастықтың даму дең­гейін жоғары бағалап, Пәкістан тарапының өзара тиімді ықпалдастықты одан әрі ны­ғай­туға ниетті екенін растады.

Мемлекет басшысы мен Пәкістан Премьер-министрінің қатысуымен мынадай құжаттарға қол қойылды:

1. Тау-кен өнеркәсібі және геология ғылымы саласындағы ынтымақтастық туралы меморандум;
2. БҰҰ миссияларында бітімгерлік бөлімшесін (бөлімшелерін) бірлесіп өрістету жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандум;
3. Экстрадициялау туралы шарт;
4. Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі мен Пәкістан Ислам Республикасы Федералды теңіз ісі министрлігі арасындағы ынтымақтастық туралы меморандум;
5. Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі мен Пәкістан Ислам Республикасы Сауда министрлігі арасындағы транзиттік сауда туралы келісім;
6. Кеден мәселелері бойынша ынтымақтастық пен өзара әкімшілік көмек туралы келісім;
7. Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі мен Пәкістан Ислам Республикасы Федералды теміржол министрлігі арасындағы өзара түсіністік туралы меморандум;
8. Карантин және өсімдіктерді қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы келісім;
9. Ветеринария саласындағы ынтымақтастық туралы келісім;
10. Жасанды интеллект және цифрландыру саласындағы ынтымақтастық туралы меморандум;
11. Денсаулық сақтау саласындағы өзара түсіністік туралы меморандум;
12. Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы «Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны мен Associated Press of Pakistan (APP) арасындағы өзара түсіністік және ынтымақтастық туралы меморандум;
13. Климаттың өзгеруі және қоршаған ортаны қорғау саласындағы өзара түсіністік туралы меморандум;
14. әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті мен Пәкістан Ислам Республикасы Білім және кәсіби даярлық министрлігі арасындағы өзара түсіністік туралы меморандум;
15. Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мен Пәкістан Ислам Республикасы Мемлекеттік банкі арасындағы өзара түсіністік туралы меморандум;
16. Мәдени-гуманитарлық ықпалдастық саласындағы ынтымақтастық бойынша 2026-2027 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары;
17. Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мен Пәкістан Ислам Республикасы Виртуальді активтерді реттеу агенттігі арасындағы цифрлық активтер саласы бойынша өзара түсіністік туралы меморандум;
18. Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі мен Карачи порты арасындағы ақпарат алмасу және кәсіби даму саласы бойынша ынтымақтастық туралы меморандум;
19. «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ мен National Logistics Corporation арасындағы логистика саласы бойынша өзара түсіністік туралы меморандум;
Салтанатты іс-шарада Қасым-Жомарт Тоқаевтың Пәкістанға мемлекеттік сапары барысында бұдан бөлек тағы 18 құжатқа қол қойылғаны жөнінде хабарланды.

Жұмабек САРАБЕКОВ,
саясаттанушы:

Қазақстан мен Пәкістан экономикалары 
бірін-бірі толықтыра алады

– Жалпы, Пәкістан Оңтүстік Азия аймағындағы ірі геосаяси ойыншы екенін ескеру керек. Қай саланы алып қарасақ та айтарлықтай көрсеткіш бар, мысалы халық саны бойынша Пәкістан әлем­дегі 5-орындағы мемлекет, экономикасының ау­қымы $400 млрд-тан асып түседі, қарулы күш­тері­нің саны бойынша әлемдік үздік ондыққа кіреді. Одан бөлек Пәкістан әлі күнге дейін мұсылман мемлекеттер арасында ядролық қаруға ие жалғыз ел екені белгілі.
Сонымен қатар Пәкістанға көршілес Ауғанстандағы саяси жағдайға едәуір ық­пал ете алатын негізгі акторлардың бірі екенін ұмытпауымыз керек. Яғни, Ау­ғанстандағы, жалпы Орталық Азиядағы қауіпсіздік жағдайы бойынша мә­селелерді шешу барысында Пәкістан стратегиялық маңызы бар ойыншы.
Осы факторлардың арқасында Пәкістанды толыққанды аймақтық держава ре­тінде қарастырғанымыз жөн, сондықтан Исламабадпен диалогты дамыту Аста­на үшін оңтүстік бағыттағы маңызды геосаяси векторлардың бірі деп айта ала­мыз.
Геосаясаттан бөлек, Қазақстан үшін Пәкістан арқылы әлемдік мұхитқа жол ашатын дәліздер өте маңызды рөл ойнайды. Атап айтқанда, осы аймақтағы Гва­дар және Карачи теңіз порттары – Қазақстан, жалпы Орталық Азия үшін мұхитқа шы­ғатын ең қысқа маршрут. Өз кезегінде, оңтүстік бағыттағы транзиттік дә­ліз­дерді дамыту арқылы, Астана өз алдында тұрған логистикалық диверсификация мә­селесін шеше алады.
Тағы бір әлеуеті зор бағыт – Пәкістан біз үшін үлкен экспорттық және әлі күн­ге дейін толық игерілмеген нарық. Пәкістанда халық саны бүгінде 250 млн адам­нан асып түседі. Ең қызығы – алдағы уақытта Пәкістанда, болжамдарға сәй­кес, демографиялық өсім тек үдей береді. Бұл Қазақстан сияқты ауыл шаруа­шылығы мен мұнай-химия өнімдеріне дағдыланатын экономикалар үшін үлкен экспорттық мүмкіндіктерге жол ашады.
Әрине, Дели мен Исламабад арасындағы күрделі қатынастар, атап айтқанда, әлі күнге дейін шешімін таппаған Кашмир төңірегіндегі территориялық дау-да­майлар – үлкен проблема. Өткен жылы біз тіпті екі ядролық держава арасындағы қарулы қақтығыстарды да бақыладық. Ең өкініштісі – әскери кикілжіңдердің әрбір жаңа сериясы қарулы күрестің эскалациясымен қатар жүріп жатыр.
Сондықтан Астана бұл проблеманы есте ұстауға мәжбүр екені түсінікті. Бірақ қа­зақстандық көпвекторлы саясат аталмыш үнді-пәкістандық кикілжіңдерге еш­қандай зиянын тигізбесі де анық, себебі Қазақстан екі көршіні араздастыратын қандай да бір экономикалық немесе геосаяси бастамалардан өзін алшақ ұстап келеді. 
Астана барынша Пәкістан мен Қазақстанның мүдделері тоғысатын салаларда өзара пайдалы жобаларды іске қосу бағытында прагматикалық күн тәртібін ұсынып отыр. Бұл жобаларда Үндістанға қарсы бағытталған ешбір элемент жоқ, себебі қазақстандық тарап үшін Үндістанмен де геосаяси және экономикалық бай­ланыстарды дамыту өте маңызды.
Ал енді Пәкістан мен Қытайға келсек, менің ойымша, екі мемлекет ара­сын­дағы стратегиялық диалог өте қарқынды дамып жатыр. Мысалы, қытайлық «Бел­деу мен жол» мегажобасының аясында инвестициялық жобалардың біраз бөлі­гі осы Пәкістанға арналған. Одан бөлек, Пәкістанның Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше болу мәселесі бойынша да Бейжің барынша белсенді саясат жүргізді.
Меніңше қазір экономиканы алдыңғы шепке шығару керек. Белгілі бір деңгейде қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастық қалыптасып үлгерді деп айтуға болады. Астана мен Исламабад ШЫҰ аясында да терроризм және экстремизммен күрес бойынша бірге жұмыс жүргізетіні белгілі.
Ал экономика саласын алсақ, екіжақты байланыстар әлі күнге дейін өте тө­мен деңгейде қалып келеді. Өткен жылдың қортындысы бойынша ортақ сауда ай­налымы $100 млн төңірегінде ғана (салыстырып қарасақ, Қазақстанның жалпы сыртқы сауда ауқымы $140 млрд-тан асып түседі). 
Одан бөлек, инвестиция саласында да бос кеңістіктер бар. Мысалы, Қазақстан үшін пәкістандық тоқыма және жеңіл өнеркәсіп, фармацевтика саласындағы тех­нологиялық шешімдері қызығушылық туғыза алады.  Сондықтан эко­номикалық диалогқа ден қойған жөн деп есептеймін.
Ескеретін тағы бір жайт, Қазақстан мен Пәкістан экономикалары бірін-бірі то­лықтыра алады: Қазақстан – шикізат пен аграрлық өнімдер экспорттаушысы, Пә­кістан – халық саны көп, яғни өте кең тұтыну нарығы. Транзит пен логис­тиканың стратегиялық маңызы туралы жоғарыда айтып өттім.