Доп ойнаған... жазар

Қаламгердің көбісі футбол ойнағанды теріс көрмейді-ау. Тіпті, солардың қай-қай­­­­сысы да жазу-сызумен әуестенбей тұр­ғанда-ақ өкпесі өшкенше ала доп қуға­ны анық. Жан алысып, жан беріскен әлем­дік футбол додаларында бүкіл журналист жер-жерде жанкүйер болып отырады. Осы тұстағы әңгімелерінің бәрі соның төңі­ре­гінде бола­ды. Жалпы, жазушы атаулының ішінде бұл ойынға қатты құмартқандары жетіп арты­ла­ды. Баяғыда басқа-басқа, ұлы Мұхаң, Мұхтар Әуезовтің өзі өрімдей жас кезінде Семейде құрылған «Ярыш» футбол командасының құрамында доп тепкен. Сөй­тіп, бас қаламгеріміз біздің бас фут­бол­шымыз да бола білген. Қазақ поэзия­сы­ның сардары Әбділда Тәжібаев жаны­ғып доп қумаса да, жанкүйерліктің шы­райын шығарған. Күллі жұрт жолына қара­ған «Қайраттың» қанаты қайырылған сайын қиналып-қапаланып, жауар бұлт­тай түнеріп жыр жазып отырар еді:

«Қайратым» деп мен жүрмін
Қайрат қылмай сен жүрсің.
Ұтып қайтар деп жүрмін,
Сен ұтылып кеп жүрсің.

Ұят қайда, ар қайда?
Мен ұялам сен үшін.
Шынымен-ақ болмай ма
Мен қуанар жеңісің?

«Қайраттың» әр ойынын төрінде тұр­ған теледидардан емес, стадионда са­ры­­­­лып отырып көретін, жеңсе сүйінетін, жеңіл­се күйінетін көрнекті тілші-ғалым, ака­демик Шора Сарыбаев пен әйгілі ақын Тұман­бай Молдағалиевтің жанкүйерлігі Әбділда абыздан бір мысқалдай да кем бола қойған жоқ. Ал әуелден Пелемен пі­кір­лесіп, Платинимен пәтуаласқан атақты спорт қаламгерлері Сейдахмет Бердіқұлов пен Несіп Жүнісбаев футбол алаңында кәсіби ойыншыдай ойқастап жүретін. Кейін журфакты бітірсе де, еліміздің белді ко­мандаларының құрамында ойнап, кә­нігі футболшы ретінде нәпақасын тауып, айлығын айырған Гений Төлегенов деген кере­мет спортшы болды. Бертінде Мақсат Тәж-Мұрат, Ермек Тұрсынов, Срайыл Смайыл, Ғалымжан Мелдешов сынды жур­налист жігіттер біразға дейін үлкенді-кі­шілі футбол алаңдарында тер төкті. 
Азаннан кешке дейін доп қуып, алаөк­пе болмаса да, қазақ қаламгерлері фут­бол­ды жырлаудай-ақ жырлады. Мәселен, қа­зақ прозасының хас шебері Тәкен Әлім­құлов­тың өзі ойын десе делебесі қозып, қиын­нан қиыстырып өлең өріп, сол туын­дысын талай жыл тұрақ тапқан Мәс­кеуі­­нің «Спартак» командасына арнапты:

Қашады топ түлкідей бейне,
Аңшылар қуған айнала жүйткіп.
Ормандай күзгі сирейді кейде,
Қалыңдап тобыр құйындай ұйтқып.

Тартқанмын көкпар, салғанмын салым,
Қаныма сіңген қызу бір от бар.
Тулайды жүрек, қызады қаным,
Ғалымжан алып қашқанда көкпар.

Парасатты прозаик, сырбаз суреткер­дің футбол командасына арнаған өлеңі жарыс­т­ың жарнамасынан гөрі қазақтың қоңыр даласының сырлы сипаттамасына кө­бірек ұқсайды. Сонымен қатар әншейін­де футбол-сутболыңмен онша шаруасы жоқ Фариза Оңғарсынова да шабытын ша­­­қырып, бұл тақырыпқа қалам тербеген кө­рінеді. Дәлірек айтқанда, тәжіктің ақын қызы Гүлрухсор Сафиеваның бір белгілі бал­ладасын қазақша сөйлеткен:

Айқай-шу біздің көшеде,
шапқылап жүрген балалар.
Доп қумай бала өсе ме,
қара тер бәрі, қарап ал.

Алардай мұннан керегін
үлкен де келген, кіші де.
Сиқыр ғой футбол дегенің
бермейді маза кісіге.
Міне, қай фуболтанушыңнан кем ме­нің Фариза апам?! Өлең өрнегі келісті. Ойынның сипаты ғаламат. Жырлау ди­на­ми­касы жеткілікті. Бала психо­логиясы кө­рі­ніп тұр. Додаға еріксіз еліктіреді. Осы­дан кейін оны өмірі стадионға жолап көр­меген адам деп қалай айтасың?! Ой­най­сың Фариза апаммен!
Қазақшаға кім аударғаны есімде қал­мапты, Евгений Евтушенконың мынадай бір өлең жолдары болушы еді:

Шайқасқа еркін кіретін,
Шағымыз кейін қалды-ау, ә?
Доп әкеп беріп жүретін,
Дәу жігіт қазір сары бала!

Сол айтқандай, үрпек бас сары бала­лар­дан қалыспай, қалам ұстаған қара ба­ла­лар да үнемі доп қуудан жалыққан емес. Фото­тілші Шүкір Шахай мына суреттерді жур­налистердің футбол додасынан тү­сіріп­ті. Өз кәсібіне жетік танымал бір­та­лай жігіт­терді көріп отырып, «Доп ойнаған – тозар» деген­нің орнына «Доп ойнаған... жазар» дегің ке­леді екен...

Бауыржан ОМАРҰЛЫ