«Сәтті өмір» синдромынан қалай сақтанамыз?

Осыдан бірнеше ғасыр бұрын Марк Твен, Джонатон Свифт секілді ойшылдар: «Салыстыру – қуаныштың өлімі» немесе «Біреудің жетістігін көру бізге өз әлсіздігімізді еске салады» деп айтқан еді. Бұл сөздер қазір бұрынғыдан да өзекті. Өйткені әлеуметтік желілер  арқылы біз өзгелердің жетістігін, өмір сапасын жиі көреміз. Өзімізді олармен салыстырамыз. Соңғы DataReportal есебіне сүйенсек, адамдар күніне орта есеппен екі жарым сағаттай әлеуметтік желіні парақтайды. Соңғы он жылда бұл уақыт 50 пайызға өскен. Біз шынайы сәттен алыстап, өзгенің мұқият өңделген өмір нұсқасына көбірек үңілеміз. Тағы да салыстыру... «Мен осы жасымда нендей жетістікке жеттім?», «осылар секілді қашан алаңсыз, қамсыз күн кешемін?» деп те ойлайсыз? Бұл «мінсіз өмірдің» культі.

2024 жылдың соңында Ауыл шаруа­шы­лығы еңбеккерлерінің бірінші форумында Пре­зидент Қасым-Жомарт Тоқаев әлеу­мет­тік желілердегі «әдемі өмір» яғни «успешный успех» культі адамдарда бәріне оңай және қара­пайым жолмен қол жеткізуге болады деген ой тудыратынын, жастардың осыған се­ніп, уақыттарын босқа өткізіп жатқанын атап өткен еді.  «Бүгінде әлеуметтік желі­лер­­дегі әдемі өмір мен «сәтті жетістік» деп аталатын агрессивті жарнама адамдарда бәріне қол жеткізу оңай және қарапайым деген ой тудырады. Кейбір жастар осыған се­ніп, қымбат уақыттарын босқа өткізеді. Шы­ны керек, кез келген жетістіктің ар­тын­да тынымсыз еңбек жатыр», – дей келе, «Мен еліміздің әрбір азаматының өмірлік мақ­сатының адал әрі жауапты еңбек ар­қы­лы табысқа жету болғанын қалаймын. «Жауап­кершілігі мол азамат – адал еңбек – адал табыс» қағидасының мәні де осында», – деді Президент. Сонымен «әдемі өмір культіне» тоқталайық. Бұл құбылыстың қауіп­тілігі неде?

«Сәттілік» сәйкестік пе?

Бұл термин 2010 жылдардағы ин­фо­биз­нес мәдениетіне реакция ретінде пай­да болды. Сол кезде өздерін жеке даму тре­нерлері, коучтар деп жариялаған адам­дар тез байып кету туралы арманды жаппай сата бастады. Олар қымбат көліктерді, бренд сағаттарды, бес жұлдызды қона­қүй­дегі өмірді көрсетіп, «мұны кез келген адам жасай алады» деп сендірді. «Бір жыл бұрын мен ешкім емес едім, қазір миллион та­ба­мын» деген жалынды сөздер көпшіліктің кө­кейіне үкілі үміт сыйлады.   Әлеуметтік же­лідегі «әдемі  өмірді» оңай байқайсыз. Қым­бат көліктердің жанындағы суреттер, «ке­дейліктен байлыққа жеттім» деген хи­каялар, логотипі көрініп тұратын бренд киім­дер, бизнес-класпен саяхаттау, эли­та­лық тұрғын үйлер, барлығы сіз армандап жүрген өмірдің бейнесі. Мұның бәрі: «Егер сен бұған жетпесең, демек, алға ұмтылуды білмейсің» деген ойды жасырын меңзейді. Әсіресе, қысқа уақытта ғажайып жетістікке жеткені туралы мотивациялық посттар танымал болды. Бірақ мұндай оқиғалардың ар­тында көбіне айтылмайтын дүниелер ба­рын ұмытпаған жөн.  Оның артында  ата-ананың ақшасы, пайдалы таныстар, сәт­ті мүмкіндіктер барын аңдағайсыз. Өзін мін­сіз өмірдің үлгісі етіп көрсетіп жүрген жаң­дардың «табыс тарихының» көпшілігі шын мәнінде қойылым болып шыққан оқи­ғалар аз емес. Олар көліктерді фото­сес­сия үшін сағаттап жалға алып, табыс кө­лемін де бірнеше есе асыра айтып немесе мүл­­де ойдан шығарып жатады. Мақсат біреу: «Осындай болғың келе ме? Маған ақ­ша төле – үйретемін». 

Әлеуметтануда «Үйрек синдромы» деп аталатын құбылыс бар. Ол адам­ның әлеуметтік желідегі жазбаларында көр­сететін «идеалды түрі» және оның шы­найы өмірі арасындағы айырмашылықты тү­сіндіреді. Яғни, адам өзінің шынайы өмірі мен әлеуметтік медиасы арасында әртүрлі әрекет етеді. Бұл синдром адамның әлеу­меттік желіде бөлісетін ақпараты мен суреттері шынайы өмір тәжірибесін көр­сетпейтінін білдіреді. Осы ұғымды алғаш рет Стэнфорд университеті ойлап тапқан. Ма­мандар «үйрек синдромы» терминін сту­денттердің кез келген күйзелісті, деп­рессияны, өз-өзіне күмәнді басу кезінде сырт­тан сабырлы болып көріну қабілетін тү­сін­діру үшін қолданды. Неліктен «үйрек» деген сауалға жауап іздесеңіз, су бетінде мін­сіз жүзіп бара жатқан үйрекке назар сал­саңыз болғаны. Судың үстінен қараған кез­де үйректе ешқандай ауыртпашылық жо­ғын байқайсыз. Ал негізінде нағыз қиын­дық – судың астында. Үйректің көл ас­тындағы аяқтары машина секілді ты­нымсыз жұмыс істейді. Әлеуметтік же­лілер­дегі адам өмірі де сондай. Себебі әлеу­меттік медиа – бұл барлық нәрсеге еш­бір күшсіз, күрессіз қол жеткізілетіндей әсер қал-дыру үшін қолайлы орта. «Үйрек синдромының» белгісі бар адамға ең көп әсер ететін негізгі деталь – басқа адамдар. Яғни, қазақша нұсқасында «жұрттың ба­лалары». Өзгенің табысты өмірін жиі бақылау – өзіңізге сенімді төмендетеді. Бұл синдром адамда алаңдаушылық пен деп­рес­сияны тудырады. Facebook-тың бұрын­ғы бас директоры Стивен Хаффман 2016 жылы Facebook пайдаланушының көп уа­қы­тын қалай өткізетінін зерттегенде, бұл платформа өз пайдаланушыларының көңіл күйіне әсер етуі мүмкін екенін байқады. Хаф­фманның айтуынша, әлеуметтік же­лілерде адамдар өздерінің бейнесін немесе абыройын ұдайы жақсартуға тырысады. Со­ның салдарынан адамдар реальды өмір­де өздерін көңілсіз сезінеді. Мәселен, Майкл Ричардсон және оның командасы 2015 жылы жүргізген зерттеуінде әлеумет­тік желілерге тәуелділіктің жоғары деңгейі депрессия мен күйзеліс деңгейінің артуы­мен байланысты екенін анықтаса, Солтүс­тік Каролина университетінің профессоры Шон Паркс 2017 жылы әлеуметтік желі­лер­ге тәуелділік мәселесін зерттей отырып, ин­тернет-құмарлықтың денсаулыққа әсері туралы тәжірибе жүргізіп, әлеуметтік желі­лерге тәуелділік адамның шынайы қарым-қатынастарын бұзып, жалғыздық сезімін күшейтеді деп есептеді. 

Қытай «қорғаны»

Осыдан оншақты жыл бұрын Қытай экономикалық ғажайыптың, тоқ­тау­сыз еңбектің және миллиардерлердің ота­ны ретінде дәріптелді. «Қытай арманы» – бай­лыққа кенелу, зәулім үй алу және әлемдік бренд­терді тұтыну – қоғамның басты қоз­ғау­шы күші еді. Алайда соңғы жылдары бұл «әдемі өмір» культіне қарсы үлкен әлеу­мет­тік толқын басталды. Қытайдағы жетістікке жетудің басты шарты – «996» жұмыс гра­фигі болды (таңғы 9-дан кешкі 9-ға дейін, апта­сына 6 күн жұмыс). Технологиялық ал­пауыттардың негізін қалаушылар, соның ішінде Джек Ма, бұл режимді «бақыт» деп атады. Бірақ статистика мен шынайы өмір басқаны көрсетті: Жастар арасында созыл­малы шаршау мен депрессия деңгейі күрт өсті. Еңбекақының өсімі жылжымайтын мү­лік бағасының шарықтауына ілесе ал­мады. Нәтижесінде, «қанша жұмыс істесең де, пәтер алу мүмкін емес» деген түсінік қа­лыптасты. 2021 жылы Қытай ин­тер­нетін­де «Тан пин» (жарға жығылу немесе жа­тып алу) термині пайда болды. Бұл – қо­ғамдық бәсекелестіктен бас тартудың сим­волы. Жастар «әдемі өмір» үшін атша шап­қы­­­лаудың орнына, минималды қажет­тілік­термен шектеліп, тыныш өмір сүруді таң­дады. «Мен ешқашан үй ала алмайтын бол­сам, неге күні-түні жұмыс істеуім керек? Ма­ған күніне екі мезгіл тамақ пен интернет жет­кілікті» деген ұстаным трендке айнал­ды.  «Тан пиннен» кейін одан да радикалды «Бай лан» термині шықты. Бұл «жағдай на­шарлап бара жатса, оны түзетуге тырыс­пай, соңына дейін құлдырауға жол беру» дегенді білдіреді. Бұл – жастардың әлеу­мет­тік лифтілердің тоқтап қалғанына, бай мен ке­дей арасындағы алшақтыққа деген нара­зылығының көрінісі еді. 

Қытай билігі бұл әлеуметтік тен­ден­ция­лардың экономикаға қауіп төндіретінін тү­сінді. Егер жастар тұтынудан, отбасын құрудан және еңбек етуден бас тартса, ел да­муы кенжелеп қалмақ. Сондықтан Пекин «Ортақ игілік» сая­сатын жариялады.  Мем­лекет миллиар­дер­лердің ықпалын азайтып, жұмыс­шы­лардың құқығын қорғайтын заңдарды кү­шейтті. Балаларды оқытудағы шектен тыс бәсекелестікті бәсеңдету үшін же­ке бі­лім беру индустриясына шектеу қойыл­ды. Әлеуметтік желідегі байлықпен мақтану (flexing) мен «әдемі өмірді» тым қатты дәріп­тейтін блогерлердің контентіне бақы­лау орнатылды. Тіпті, кейбір миллион­даған жазылушысы бар блогерлердің па­рақ­­ша­ларын бұғаттауды қолға алды. Осы­лай­ша, «сәттілікті көрсету» мен бос даңға­за­лықты на­си­хаттайтын контенттердің көр­сетілімі шек­теле бастады. Яғни, үлкен та­за­лау бас­тал­ды.  2024 жылдан басталған бұл үрдістің қазір жаңа толқыны жария­ланды.

Жылдар бойы миллиондаған юань тұра­­тын Hermes сөмкелерін, Rolls-Royce пен Ferrari толы гараждарды, сауда орта­лы­ғындай зәулім пәтерлерді көрсетіп жүрген блогерлер Douyin, Weibo және Xiaohongshu әлеуметтік желі платформаларынан жап­пай жоғала бастады. Ең танымалдарының бі­рі – 4  миллионнан астам оқырманы бар, «қытайлық Ким Кардашьян» атанған Wang Hongquanxing-тың парақшалары бір күнде жоқ болып кетті. Douyin әлеуметтік желісі  бір аптаның ішінде мыңдаған контентті өші­ріп, 4701 luxury-аккаунтты жапты. Xiaohongshu  желісі де жүздеген профильді бұ­ғаттады. Мұның бәрі «ақшаға табыну мә­де­ниетіне қарсы күрес» болатын.

Сонымен қатар Қытай билігі медицина, құ­қық, қаржы, білім беру сияқты «маңызды тақырыптарды» талқылайтын блогерлерге дипломын, лицензиясын немесе кәсіби сертификатын растауды міндеттейтін ере­желер енгізді. Әйтпесе, контенті өшіріліп, парақшалары бұғатталуы мүмкін. Douyin, Weibo және Bilibili платформалары автор­лар­дың біліктілігін тексеруге міндеттелді.
Яғни, енді кез келген блогер камера қо­сып алып «депрессияны қалай емдеу ке­рек», «ақшаны қандай инвестицияға құю ке­рек», «соттасуды қалай жүргізу керек», «ба­ланы қалай тәрбиелеу керек» деп, кәсіби бі­лігі болмаса де, кеңес бере алмайды.

Осылайша, Қытай билігі басқа құнды­лықтарды белсенді түрде насихаттай бас­тады. Оның ішінде қарапайымдылық, тәр­тіп, адал еңбек, білім, елге пайда келтіру се­кілді құндылықтарды насихаттауға ша­қырып отыр.

Салыстыру теориясы

Иә, әлеуметтік желі өмірдің тек ең әдемі бө­лігін көрсетеді, өңделген суреттер, әдейі таң­далған сәттер, айтылмай қалған қиын­дық­тар.  Сондықтан адам өз өмірін біреудің «идеал» өмірімен салыстырып, өзін «жолы бол­маған пенде» сезінуі мүмкін. Бұл адам бойында қызғаныш пен мазасыздық т­у­дырады. «Өзіңді басқалармен салыстырма» дейтін қанша нақыл болғанымен, са­лыс­тыру механизмі адам табиғатына терең сіңг­ен. Әлеуметтік салыстыру теориясының авторы Леон Фестингер зерттеулеріне сәй­кес, күнделікті ойларымыздың шамамен 10 пайызы қандай да бір салыстырумен байланысты. 
Әлеуметтік психолог Леон Фестингер бұл саланың негізін қалады. Оның тұ­­жырымы бойынша,  біз өз құндылы­ғы­мыз­ды өзгелермен салыстыру арқылы ба­ға­лаймыз: жоғары қарай – бізден табыс­ты­рақ көрінетін адамдармен, төмен қарай – бізден әлсіздеу көрінетіндермен. Өзіңнен жақ­сырақ, табыстырақ адаммен салыстыру  мо­тивация беруі мүмкін, бірақ көбіне көңіл-күйді түсіріп, өзіңді төмен санауға әке­леді. Жағдайы өзіңнен нашар адаммен салыстыруға келсек, бұл тәжірибе адамның өзіне деген сенімділігін арттырып, шүкір­шілік сезімін ояту үшін қолданылады. Со­ны­мен қатар «Күміс жүлдегердің қасіре­ті» де­ген термин бар. Бұл өте танымал зерттеу. Ға­лымдар Олимпиада ойындарының жеңім­паздарын зерттеді. Нәтижесінде қола жүлдегерлер күміс жүлдегерлерге қарағанда өздерін әлдеқайда бақыттырақ сезінеді екен. Себебі күміс жүлдегер өзін алтын ал­ған адаммен салыстырып, «сәл болғанда бірін­ші болар едім» деп өкінеді.  Ал қола жүл­дегер өзін төртінші орын алып, ешқан­дай медальсыз қалғандармен салыстырып, қуанады.

Нейробиологтар салыстыру кезінде мида не болатынын зерттеп, қы­зық­ты мәліметке тап болған. Тәжірибеде екі қатысушыға бірдей тапсырма беріліп, олар­ға әртүрлі ақы төленді.  Егер қатысушы көр­шісінен көбірек ақша алса, оның миын­дағы «сыйақы орталығы» айтарлықтай ра­хат күй кешкен. Ақшаның нақты мөл­шері емес, оның басқалармен салыстыр­ған­дағы мөлшері миға көбірек ләззат сый­лаған.  Бұл біздің миымыздың эво­лю­ция­лық тұрғыдан салыстыруға бейім­дел­генін көрсетеді.

Сондай-ақ «Кішкентай тоғандағы үл­кен балық» эффектісі деген бар.  Бұл білім беру саласындағы зерттеу. Дарын­ды оқушы орташа мектепте оқыса (кішкен­тай тоғандағы үлкен балық), оның өзіне де­ген сенімі өте жоғары болады. Егер дәл сол оқушы ең үздік, элитарлы мектепке ауыс­са (үлкен мұхиттағы кішкентай ба­лық), оның академиялық көрсеткіштері жо­ғары болса да, өзін «нашар» сезініп, өзіне се­німі төмендеп кетеді. Бұл да салыс­тыру­дың адамға қалай әсер ететінін ашық көр­сете­тін бір мысал. 

Әлеуметтік салыстыру тақырыбында біраз ғалымдар зерттеу еңбектерін жария­лады. Соның бірі Элиот Аронсонның  «Ког­ни­тивті диссонанс және салыстыруы». Ол са­лыстыру барысында адамның ішкі қай­шылығы (когнитивті диссонанс) пайда бо­латынын айтты. Егер біз өзімізді «жақсы адам» деп санасақ, бірақ біреуден нашармыз деп сезсек – психологиялық қысым пайда бола­ды. Бұл қысым не әрекет арқылы, не өз-өзіңді алдау арқылы шешіледі. 

Ал Зигмунт Бауманның салыстыру ту­ралы айтары басқа. Бауман өзінің «Сұйық за­ман» концепциясында бүгінгі адамдар тұрақ­сыз, салыстыруға тәуелді ортада өмір сүре­тінін жазады: Қоғамда «болу» емес, «кө­ріну» маңызды және салыстыру – өмір сүру формасына айналған. Мысал:  Instagram-да «Басқалар секілді өмір сүр­месем – менің тірлігім мәнсіз» деген ой «сұйық замандағы» салыстыруға тәуелді пси­хологияның көрінісі. Зигмунт Бауман­ның «Сұйық заман» концепциясы қазіргі әлем­де әлеуметтік салыстырудың көбей­ге­нін және оның адамдардың өздерін қабыл­дауға қалай әсер ететінін терең түсіндіреді. Бауманның айтуынша, біз тұрақтылық пен се­німнен гөрі, әлдеқайда өзгермелі, уақыт­ша күйбең тіршілік кешіп жатырмыз. Бұл да жастардың өздерін басқалармен салыс­тыруда ішкі тұрақтылыққа ие бола алмай, жиі алаңдаушылық сезімін тудыруына себеп болуда. Ал ғылым философы Томас Куне «Парадигмалық ауысым» туралы айта келе, қоғам да өз дамуын бұрынғы жағ­дайлармен салыстыру арқылы түсінетінін жазады. Мысал: «Кеңес кезінде былай еді, қазір басқаша» деген сөздер – ұрпақаралық салыстырудың мысалы.
Иә, ғылым өзіңді өзгемен салыстыруды тоқтату мүмкін емес екенін айтады, себебі бұл мидың функциясы. Бірақ біз кіммен са­лыстырып жатқанымызды бақылай ала­мыз, дейді мамандар. Ең дұрыс стратегия  өзің­ді өзгемен емес, «кешегі өзіңмен» са­лыстыру.

Slow living һәм Soft life

Дегенмен әдемі өмірдің жалған екенін түйсініп келе жатқан жастар да жоқ емес. 2015-2020 жылдары инфоалаяқтық көбейгеннен кейін аудитория әлеуметтік желідегі ақпаратқа сын көзбен қарай бастады. Адамдар фактілерді тексеріп, пікірлер іздеп, фотолардың шынайылығын тексеретін болды. YouTube пен Telegram-да инфобизнес алаяқтарын әшкерелейтін арналар көбейді.

Сонымен қатар 2020 жылғы пан­демия адамдарды өмірге басқаша қарауға итермеледі. Көпшілік үшін ден­саулық,  отбасы, тыныш өмір мансап пен мәр­тебеден маңыздырақ бола бастады. Көп адам аз ақша тапса да, бос уақыты көп болғанын қалайды. Қоғамда  Slow living  деген түсінік пайда болды. Ол – баяу әрі саналы өмір ұғымы болатын. «Көбірек істе» дегеннің орнына, «Маңызды нәрсені жаса» деген түсінік келе бастады. Мұның  негізгі идеясы – өмір сапасы, минимализм, дема­лыс пен жұмыстың тепе-теңдігі.  Сонымен қатар Soft life, яғни  өзіңді қинамай өмір сүру ұғымы да бүгінде үрдіске айналып келеді.  Бұл – TikTok-та танымал болған тренд. Мағынасы үнемі стресс ішінде жүр­меу, мансап  үшін өзіңді құрбан етпеу, жай­лылық пен тыныштықты таңдау. Яғни, әр­кім­нің өз жылдамдығы бар. Қазір адам­дар әркімнің жолы бөлек екенін, әркімнің уақыты әртүрлі екенін көбірек қабылдай бас­тады.

Демек, әрбір «жылтыраған табыстың» артында жылдар бойғы еңбек, көптеген қа­телік, күмән мен қорқыныш жататынын ұмытпау маңызды. Carol Dweck зерттеулері көр­сеткендей, сәтсіздіктен қорқу адам өсуін тежейді. Ал қателікті ұят емес, үй­рену­дің бір бөлігі деп қабылдасақ, әлеммен қарым-қатынасымыз өзгермек.

Түйін: 

«Сәттілік культі» – бұл үлкен маркетингтік машина. Ол бізге жетіспейтін нәрсені сату үшін, алдымен бойымызда кемшілік сезімін оятады. Алайда нағыз сәттілік – таңертең жүрегің тыныш ояну, сүйікті ісіңмен айналысу және өзгелердің таңдауымен емес, өз жүрегіңнің қалауымен өмір сүру. Экрандағы әдемі кадр – бұл өмірдің өзі емес, оның тек жақсылап өңделген үзіндісі ғана. Шын өмір – сол кадрдың сыртында, қарапайым сәттерде жатыр.

Наурызбек САРША