Таңдау, табыс, тәуекел: зейнетақы жүйесінде не өзгереді?

Зейнетақы жүйесіне салымшының мүмкіндігі мен жауапкершілігін қатар арттыратын өзгерістер күшіне енбек. 7 қыркүйектен бастап азаматтар міндетті зейнетақы жинағының 100 пайызына дейін жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға сеніп тапсыра алады. Ал келер жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекет жинақтың кірістілігі инфляциядан төмен болған жағдайдағы айырмашылықты өзі жабуды тоқтатады. Осылайша, жинақтың сатып алу қабілетін қорғауға енді мемлекет жауап бермейді, салымшы өзі тәуекел етеді.

Бұл өзгерістер 2026 жылғы 11 мау­сымда қабылданып, Әлеуметтік кодекске енгізілді. Реформаның негізгі уәжі түсінікті: азаматқа басқарушы компания мен инвестициялық стратегияны таңдау құқығы берілсе, сол таңдаудың нәтижесіне де өзі жауап беруі керек. Алайда ресми дерек­тер салымшылардың көбі мұндай таң­дау жасауға әзірге асықпай отырғанын көрсетеді. Сондықтан мәселе тек заңдағы жаңа мүмкіндікке емес, халықтың оны қаншалықты пайдалана алатынына келіп тірелмек.

Мемлекет қандай жауапкершіліктен бас тартпақ?

Қазіргі қолданыстағы тәртіп бойынша, азамат зейнетке шыққан кезде оның жүйеге ақша құйған барлық уақыттағы ин­вестициялық кірісі жинақталған инфляциядан төмен болса, мемлекет айыр­машылығын бюджеттен өтейді. Бұл те­тік 2003 жылы енгізілген. Ол кезде са­лымшының басқарушы компанияны не­месе инвестициялық стратегияны өз бе­тінше таңдау мүмкіндігі болған жоқ.
2027 жылдан бастап мемлекет мін­дет­ті зейнетақы жарналары мен міндетті кә­сіптік зейнетақы жарналарының нақты ау­дарылған сомасын ғана сақтауға ке­піл­дік бермек. Яғни, шотқа түскен қаражат жо­ғалмайды, бірақ оның сатып алу қабі­ле­ті қорғалмайды. Қарапайым сөзбен айт­қанда, шоттағы 100 мың теңге сақ­тал­ғанымен, бірнеше жылдан кейін инфляция құнсыздандырған сол ақшаға бұрынғыдай тауар немесе қызмет сатып алу мүмкін болмауы ықтимал.
Еңбек және халықты әлеуметтік қор­ғау министрлігі бұл шешімді мем­лекеттік қаражатты әділ бөлу қағи­да­сымен түсіндіреді. Ведомствоның ұста­ны­мын­ша, салық төлеушілердің ақшасы аза­маттың жеке басқарушыны таңдауы­нан туындаған нәтижені өтеуге жұмсал­мауы керек.
Дегенмен басты сұрақ осы тұста туын­дайды. Жеке басқарушыны таңдау азамат­тың құқығы болғанымен, міндеті емес. Қазір салымшылардың басым бөлігі жина­ғын Ұлттық Банктің басқаруында қалды­рып отыр. Соған қарамастан, жинағын бас­қа жаққа ауыстырғандар ғана емес, бар­лық салымшы инфляциядан қорғал­майтын болады.

Кім ұтылады, кім ұтады?

Инфляцияны бюджет қаражатымен жабудың іс жүзіндегі маңызын статис­ти­калық мәліметтерден анық байқауға бо­ла­ды. Еңбек министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы 108 156 адамға 16 млрд тең­геден астам өтемақы төленген. Бір адамға шақ­қандағы орташа сома – шамамен 148 мың теңге. 2026 жылғы қаңтар-шілдеде тағы 61 682 адамға 9,7 млрд теңгеге жуық қа­ражат берілген. Бұл кезеңде бір алушыға ор­та есеппен шамамен 157 мың теңгеден келген. Ал 2024 жылы инфляция мен кі­ріс­­­тілік арасындағы айырманы өтеуге 27 млрд теңге жұмсалған.
Елдегі зейнеткерлер саны шамамен 2,5 млн адам екенін ескерсек, өте­мақы барлық зейнеткерге төленбейді. Ол тек жүйеге қаражат салған кезеңдегі жи­нақ­талған кірісі инфляциядан төмен бол­ған азаматтарға беріледі. Соған қара­мастан, жыл сайын ондаған мың адамның бұл төлемге мұқтаж болуы жалпы жүйенің ұзақмерзімді нәтижесі мен жеке салым­шының көрсеткіші әрдайым бірдей бола бермейтінін көрсетеді.
БЖЗҚ мәліметінше, жинақтаушы зей­нетақы жүйесі құрылғаннан бері инвес­ти­циялық кірістілік 1 109,05 пайыз болса, осы кезеңдегі инфляция 995,04 пайыз бол­ған. Демек ұзақ мерзімде жалпы кіріс­тілік инфляциядан 114 пайызға жоғары болды. 2026 жылғы 1 маусымдағы басқа есепте де осыған ұқсас нәтиже көрсетілген: 1998 жылдан бергі жалпы кірістілік 1 095,39 пайыз болса, инфляция 986,70 пайыз болған. Екі көрсеткіш әр уақыттағы есеп­ке негізделгенімен, екеуі де жүйенің ұзақ мерзімде жалпы кірісі баға өсімінен жо­ғары болғанын аңғартады.
Инвестициялық табыстың жинақ құ­рылымындағы үлесі де елеулі. 2014 жылғы сәуірден 2026 жылғы 1 маусымға дейін Ұлт­тық Банк тапқан таза инвестициялық кіріс 10,94 трлн теңгеге жеткен. Төлем­дер­ді ес­кергенде, бұл салымшылар жина­ғы­ның 41,2 пайызына тең.
2025 жылғы маусымнан 2026 жылғы ма­мырға дейін міндетті, міндетті кәсіп­тік және ерікті жарналардан құрал­ған актив­терге 2,71 трлн теңге ин­­вестициялық кіріс есептеліпті. Осы кезеңдегі кірістілік 11,46 пайыз болды. Жұмыс беру­ші­нің міндетті жар­налары есе­бінен қалыптасқан ак­тив­тер 115,29 млрд теңге та­быс әкеліп, кіріс­тілік 17,12 пайызға жетті.
Дегенмен жиынтық көр­сеткіш барлық са­лым­шының ақшасы әр кезеңде ин­фля­циядан бірдей қор­ғалды дегенді білдірмей­тінін ескеру қажет. Салым­шы­ның жүйеге қосылған уа­қыты, қаншалықты жиі жарна ау­­дар­ғаны және зейнетке шы­ғатын уақы­ты әртүрлі. Сондықтан жалпы портфельдің ұзақ мерзімдегі нә­тижесі оң болғанымен, жекелеген са­лымшылар бойынша инф­ляция­лық айыр­ма туындауы мүмкін. Өте­мақы алған аза­маттар саны осы айыр­ма­шылықты көр­сетеді.

Жинағын жекеге өткізгендердің нәтижесі нендей?

2026 жылғы 1 шілдедегі мәлімет бойынша, кейінгі 12 айда Ұлттық Банктің басқаруындағы зейнетақы активтерінің кірістілігі 10,29 пайыз болды. Сол кезеңдегі инфляция – 10,3 пайыз. Яғни, кірістілік пен баға өсімі шамалас болған.
Жеке басқарушылардың нәтижесі әр­келкі. Alatau City Invest – 13,88 пайыз, BCC Invest – 11,41 пайыз, Centras Securities – 18,66 пайыз, Halyk Finance – 11,69 пайыз, Halyk Global Markets 12,37 пайыз кірістілік көрсеткен. Tansar Capital бойынша са­лыс­тырмалы дерек ол кезде жария­ланбаған.
Ең жоғары және ең төмен нәтиженің арасы 8 пайыздық тармақтан асады. Centras Securities көрсеткіші Ұлттық Банктің кірістілігінен 8,37 пайыздық тармаққа жоғары. Бұл жеке басқарушылар арасында табысты арттыру мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Сонымен бірге бір жылдық нә­ти­жені ұзақ мерзімдегі тиімділік деп қабыл­даған жөн бола бермейді. Қаржы құралдарының құны, валюта бағамы және нарықтағы жағдай өзгерген сайын бас­қарушылардың көрсеткіші де ауысып оты­рады. Сондықтан портфельді тек соң­ғы 12 айдағы табысқа қарап таңдау жаң­сақ шешім қабылдауға ықпал етуі мүмкін.
Жеке басқарушылар үш түрлі ин­вес­тициялық портфель ұсынады. Ki (12) портфелі барлық жастағы салым­шы­ларға арналған және оның ең төменгі кіріс­тілігі кейінгі 12 ай бойынша баға­ла­на­ды. Ki (36) зейнетке шығуына кемінде үш жыл қалған азаматтарға ұсынылады, нә­тижесі 36 аймен өлшенеді. Ал Ki (60) зей­нетке шығуына 13 жылдан астам уақыт бар салымшыларға есептелген және бес жыл­дық көрсеткішке сүйенеді.
Бұлайша жіктеу зейнетақы қаражатын басқаруда жас пен инвестициялық мер­зім­нің маңызды екенін аңғартады. Зей­нетке шығуына аз уақыт қалған адамға жи­ғанын сақтап қалу маңызды болуы мүм­кін. Ал еңбек жолын енді бастаған аза­мат ұзақ мерзімдегі әрі құбылмалы стра­тегияны таңдай алады.

Жеке басқарушы шығынға ұшыратса...

Бұл ретте жеке инвестициялық порт­фельді басқарушыларға жүк­тел­ген жауапкершілік сақталады. Егер компанияның кірістілігі белгіленген ең төменгі көрсеткіштен төмен түссе, ол айыр­маны өз капиталы есебінен өтеуге міндетті.
Алайда бұл кепілдік инфляцияға бай­ланысты есептелмейді. Ең төменгі кіріс­тілік Қазақстан қор биржасының көр­сеткіштері, мемлекеттік бағалы қағаздар, сон­дай-ақ әлемдік акциялар мен обли­гация­лар индекстері кіретін құрамдас­тырылған нарықтық өлшеммен салыс­тырылады. Демек, басқарушы нарықтан айтарлықтай төмен нәтиже көрсетсе, осы үшін жауап береді, бірақ оның табысы инфляциядан төмен болғаны үшін қосымша ақша төлемейді.
2021 жылдан бері жеке басқарушылар­дың ешқайсысы мұндай айырмашылықты өтемеген. Барлық компания белгіленген та­лаптарды орындап келген. Дегенмен олар­дың басқаруындағы қаражат көлемі ша­ғын болғанын ескеру қажет. Актив кө­лемі күрт көбейген жағдайда бұрынғы нә­тижені сақтап қалу мүмкіндігі неғайбыл.
Жалпы, 2026 жылғы 1 маусымда жеке бас­қарушылардың қарамағындағы зейне­тақы активтері шамамен 110 млрд теңге болған. Бұл – сол кездегі 27,7 трлн теңгелік жал­пы зейнетақы жинақтың небәрі 0,4 пайызы.  Зейнетақы қаражатының бір бөлі­­­гін жеке басқаруға беру мүмкіндігі 2021 жылдан бері бар. Соған қарамастан, оны шамамен 137 мың адам ғана пайда­ланған. БЖЗҚ-да 12,6 млн жеке зейнетақы шоты бар.
Бұл деректерді саралай келе мы­на­дай қорытындыға келуге болады. Біріншіден, 50 пайыздық шектеудің алы­нып тасталуы жеке басқарушыларға бір­ден қомақты қаражат келеді деген сөз емес. Екіншіден, азаматтардың қызы­ғу­шылығы жеке қорларға ауған жағдайда бас­қарушы компаниялар әлдеқайда көп қара­жатты басқаруға дайын болуы керек.
Atlas Capital компаниясының инвести­ция­лар жөніндегі директоры Асқар Ахме­дов салымшылардың зейнетақы жинағын жеке басқаруға беруге аса қызықпайтынын БЖЗҚ-дағы тұрғын үй мен емделуге қара­жат алу мүмкіндігімен, басқарушы компа­ния­лардың танымал болмауымен және қар­жылық сауат деңгейімен байланыс­тыра­­ды. Жеке басқарушылардың көбі банк топтарына қарайды. Halyk Finance пен Halyk Global Markets Халық банкімен, BCC Invest Банк ЦентрКредитпен байла­ныс­ты. Нарықта банк топтарына кірмей­тін компаниялар да бар. Сондықтан ре­фор­ма бәсекені күшейтуі мүмкін, бірақ бә­секе компаниялар санына ғана емес, ин­вестициялық стратегиялардың сапа­сына, комиссиялардың ашықтығына және бір­неше жылдық тұрақты нәтижеге сүйе­нуі қажет.

Бұрынғы тәжірибеден түйгеніміз не?

2013 жылға дейін елімізде халық мем­ле­кеттік емес зейнетақы қорларына да ақша салатын. Қорлар инвестициялық сая­сатты да өздері жүргізді. Кейін актив­тер­дің сақталуына байланысты алаң кү­шейіп, барлық жинақ бірыңғай мем­лекет­тік қорға біріктірілді.
Активтерді БЖЗҚ-ға өткізу кезінде тәуел­сіз аудит бағалы қағаздардың бір бө­лігін тәуекелі жоғары активтер деп та­ныды. Соның салдарынан шамамен 94-100 млрд теңге есептен шығарылған. Бұл тә­жі­рибе қоғамның жеке жинақтарға сақ­тық­пен қарауының бір себебі болып отыр.
Дегенмен жаңа жүйе бұрынғы мо­дельді айна қатесіз қайталамайды. Зей­нетақы ақшасы жеке компанияның мен­шігіне берілмейді, БЖЗҚ есебінде сақ­талады. Басқарушы тек оны инвестициялау құқығын алады және нарықтық өлшемнен төмен нәтиже көрсетсе, өз капиталымен жабады.
Соған қарамастан, 100 пайыздық ли­мит пен инфляциялық кепілдіктің қатар өзгеруі бақылау сапасына қойылатын та­лапты күшейтеді. Салымшыға таңдау беру үшін компаниялардың кірістілігін тең салыстыратын, тәуекел деңгейін түсінікті жеткізетін және шығын болған жағдайда жауапкершілік тетігін нақты түсіндіру қажет болады.

Мәселе тек кірістілікте емес

Экономист Меруерт Махмутованың айтуынша, Қазақстандағы 9,4 млн адамдық жұмыс күшінің шамамен жар­тысы, яғни 4,7 млн азамат БЖЗҚ-ға тұрақ­ты жарна аудармайды. Бұл зейнетақы жүйесіндегі тәуекелдің инвестициялық кірістіліктен де ауқымды екенін көрсетеді.
Жинаққа тұрақты ақша түспесе, жо­ғары кірістіліктің өзі болашақта жет­кі­лік­ті зейнетақы қалыптастыра алмайды. Әсіре­се, 1998 жылға дейін еңбек өтілі жоқ азаматтар үшін бұл маңызды. Олар зейнет жасына жеткенде бюджеттен төленетін зей­нетақыға емес, негізінен өз жинағына қарай зейнетақы алады.
Зейнетақы аннуитетін таңдайтын аза­маттар да ұзақмерзімді салдарды есептеуі керек. Қаржыгер Сұлтан Елемесов келтір­ген мысалда аннуитет төлемі жыл сайын 8 пайызға өседі. Егер инфляция 10 пайыз деңгейінде сақталса, төлемнің сатып алу қа­білеті жыл сайын шамамен 2 пайыздық тар­маққа кемиді. Оның есебінше, айына 36 мың теңге көлеміндегі бастапқы тө­лем­нің 20 жылдан кейінгі нақты құны бүгінгі бағамен шамамен 24 мың теңгеге тең болуы мүмкін. Бұл кез келген қаржы құра­лы­ның атаулы табысы мен нақты табысын ажы­ратуы қажет екенін көрсетеді. Қағаз жү­зінде төлем көбейгенімен, ол инфля­ция­дан баяу өссе, адамның тұрмыс дең­гейін бұрынғы қалпында сақтай алмайды.
Бұдан бөлек, демография мәселесі де зей­нетақы жүйесіне айтарлықтай ықпал етеді.  Қазақстан халқының 42,9 пайызы 25 жасқа толмаған, 47,5 пайызы – 25 пен 65 жас аралығында, ал 9,6 пайызы 65 жас­тан асқан. Қазір жастардың үлесі жоғары болғанымен, алдағы онжылдықтарда жас құрылымы өзгереді. Өмір сүру ұзақтығы 2021 жылғы 70,23 жастан 2025 жылы 75,97 жасқа дейін өсті. Осы аралықта бір әйелге шақ­қандағы бала саны 3,32-ден 2,57-ге дейін төмендеді. Біріккен Ұлттар Ұйы­мы­ның болжамы бойынша, 2050 жылы бұл көр­сеткіш 2,39-ға дейін азаюы мүмкін. БЖЗҚ мен БҰҰ болжамына сәйкес, 2050 жыл­ға қарай Қазақстан халқы 26,5 млн адам­ға жетіп, 60 жастан асқан азамат­тардың үлесі 18,8 пайыз болады. Бұл – ша­мамен әрбір бесінші тұрғын деген сөз. Егде жастағы бір адамға шаққандағы еңбек жа­сындағы тұрғындар саны да азайып ке­леді. 2012 жылы 65 жастан асқан бір адам­ға 25-64 жас аралығындағы 7,68 адам­нан келсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 4,95-ке түсті. 2050 жылға қарай 3,42-ге дейін тө­мендеуі мүмкін.
Демек, болашақта әлеуметтік жүйеге тү­сетін салмақ артады. Сәйкесінше, тұрақ­ты жарна құю, ұзақ мерзімдегі инвестиция­лық кіріс және жинақтың нақты құнын сақ­тау басты мәселеге айналады.
Осылайша, жаңа ереже салымшыға жи­нағын басқаруға көбірек мүмкіндік бе­реді. Жеке компаниялар арасында таң­дау жасау бәсекені күшейтіп, инвес­тиция­лық стратегиялардың аясын кеңейтуі мүм­кін. Кейбір басқарушылардың кейінгі 12 айдағы нәтижесі Ұлттық Банктің көр­сет­кішінен жоғары болуы да бұл мүмкін­дік­тің негізсіз емес екенін көрсетеді.
Екінші жағынан, инфляция айыр­ма­шылын жабуға енді кепілдік берілмейтіні жинақтың нақты құнына қатысты тәуе­келді азаматтың өзіне жүктейді. Ал салым­шылардың өте аз бөлігі ғана жеке бас­қарушыны таңдап отырған қазіргі жағдай­да бүкіл жүйені жеке жауапкершілік қа­ғи­дасына көшіру қаржылық сауат пен ашық ақпаратқа деген сұранысты арт­тырады.

Сұлтан Елемесов,
Қаржыгер, аудитор:

БЖЗҚ-дан барлық ақшаны шешіп алу болашақта зор қауіп тудыруы мүмкін

– Зейнетақы аннуитетін рәсімдеу арқылы жеткіліктілік шегін нөлге түсіріп, БЖЗҚ-да қалған қаражатты толығымен ше­шіп алу болашақта айтарлықтай қар­жылық қауіп туындатуы мүмкін. Мұндай жағдайда адам қартайғанда база­лық зейнетақыға, жұмыс берушінің міндетті жарналарынан қа­лыптасатын төлемге және сақтандыру компаниясынан түсетін қара­жатқа ғана тәуелді болып қалады.
Мысалы, азамат сақтандыру компаниясына 10 млн теңге ауда­рып, шамамен 1 млн теңге бонус алды делік. Меніңше, бұл ақшаны бір­ден жұмсауға болмайды. Аннуитет төлемдері жыл сайын 8 пайыз­ға индекстеледі. Ал инфляция 10 пайыз шамасында сақталса, тө­лемдердің сатып алу қабілеті жылына шамамен 2 пайызға тө­мендей береді. Бүгін айына 36 мың теңге көлемінде белгіленген төлемнің нақты құны 20 жылдан кейін қазіргі бағамен шамамен 24 мың теңгеге тең болуы ықтимал.
Сондықтан алынған бонусты қосымша табыс әкелетін құралға бағыттаған дұрыс деп есептеймін. Мәселен, 1 млн теңгені жылдық мөлшерлемесі 15 пайыз болатын депозитке салу инфляция мен ан­нуитет төлемінің индексациясы арасындағы айырманы ішінара өтеу­ге мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда жиынтық нәтиже жылы­на 10-11 пайызға жақындауы мүмкін. Сондай-ақ 55 жастан 63 жасқа дейін аннуитеттен түсетін төлемдерді күнделікті шығынға жұмса­май, жинақтау немесе инвестициялау да болашақтағы табысты ұлғайтуға ықпал етеді.
Зейнетақы аннуитеті тиімді қаржы құралы бола алады. Бірақ оны рәсімдеу кезінде бүгін қолжетімді болатын ақшаға ғана емес, 10-20 жылдан кейінгі нақты табысқа да мән беру қажет. Түпкі нәти­же көбіне қаржы өнімінің өзіне емес, адамның оны қанша­лықты сауатты пайдаланатынына байланысты.

P.S:

Қорыта айтқанда, зейнетақы жинағын басқарудағы өзгерістер азаматтарға таңдау еркіндігін бергенімен, инвестициялық тәуекел мен жауапкершілікті де арттырады. Сондықтан реформаның тиімділігі жеке басқарушылардың қаншалықты кіріс әкелетіне ғана байланысты деу сыңаржақ пайым болмақ. Қаржы нарығының ашықтығы, ол қалай бақыланатыны, халықтың қаржылық сауаты мен зейнетақы жарналарының тұрақты аударылуы сияқты мәселелердің маңызы да одан бір мысқал кем емес.