«Артық білім кітапта, ерінбей оқып көруге» деп ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлы айтқандай, кітап – адамзат баласының сан ғасырлық ақыл-ойын, рухани тәжірибесін, мәдени жадысын сақтап келе жатқан ең қастерлі қазына. Бүгінде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев кітап оқу мәдениетін дамыту мәселесіне ерекше назар аударып келеді. Жуырда қабылданған «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлық – соның айқын дәлелі. Бұл бастама – жастардың кітапқа деген қызығушылығын арттырып, рухани құндылықтарды дәріптеуге бағытталған маңызды қадам болып отыр.
Күні кеше Президент қол қойған кітап оқу мәдениеті туралы Жарлықта не қамтылғанына тоқталсақ, құжатқа сәйкес, адами капиталды дамыту, қоғамның зияткерлік және мәдени әлеуетін нығайту, білім беру, тәрбиелеу және оқу-ағарту ісінің негізгі элементі ретінде кітап оқу мәдениетін насихаттау, зерделі ұлт қалыптастыру, сондай-ақ шығармашыл, жасампаз және бәсекеге қабілетті тұлғаны дамыту үшін жағдай жасау мақсатында бірқатар шара қабылданады. Мәселен, Мәдениет, білім беру және инновациялар саласындағы мемлекеттік саясаттың басым бағыттары болады. Оның ішінде кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру, оқырмандарға арналған заманауи инфрақұрылымды дамыту, цифрлық құралдарды кеңінен қолдана отырып, жаңа форматтағы кітапханалар, қоғамдық кеңістіктер құру, туындылары жас ұрпақты Қазақстан Республикасы Конституциясының негізгі қағидаттары мен ережелерін құрметтеу рухында тәрбиелеуге ықпал етіп жүрген отандық жазушылар мен ақындарды қолдау, баспагерлер мен кітап өнімін таратушылардың мемлекет үшін пайдалы қызметтерін ынталандыру, ұлттық әдеби мұраны ел ішінде және шетелде насихаттау.
Кітапқа қызығушылық артып келеді
«Ең бастысы, қоғамда кітапқа деген қызығушылық артып келе жатқаны бәрімізді қуантады. Әсіресе, балалар әдебиетіне сұраныс еселене түсті. Тек соңғы жылдың өзінде бұл көрсеткіш 75 пайыз өсті. Қазақ классикасына және қазақ тіліне аударылған әлем әдебиетінің таңдаулы туындыларына деген сұраныс та 50 пайыз өсті. Ендігі міндет – осы оң үрдісті жүйелі түрде қолдау және одан әрі дамыту». Осылай деген Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева Жарлыққа қатысты және кітап оқу мәдениетін қалыптастыру бойынша елімізде атқарылып жатқан жұмыстар жайлы баяндаған болатын.
Оның айтуынша, бүгінде елімізде 12 мыңнан астам кітапхана жұмыс істейді. Олардың қызметін жыл сайын миллиондаған азамат пайдаланады.
– Кейінгі жылдары кітапханалардың цифрлық мүмкіндіктері де артып келеді. Электронды кітапхана ресурстарын пайдаланушылар саны 30 пайыз өсіп, 718 мың адамға жетті. Ал кейінгі бес жылда электронды форматтағы кітаптарды 9 миллионнан астам адам пайдаланған. Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындау аясында жаңа форматтағы кітапханалар құру, оларды көпфункционалды қоғамдық кеңістік ретінде дамыту, цифрлық құралдарды кеңінен енгізу және азаматтардың сапалы білім мен ақпаратқа қолжетімділігін арттыру жұмыстары жалғасуда. Президенттің «Кітап оқитын ұлт» тұжырымдамасы аясында елімізде 36 қалалық және ауылдық кітапхана жаңғыртылды. 2026 жылы тағы 30 кітапхананы жаңғырту жоспарланып отыр. Бұл бағыттағы маңызды жобалардың бірі – жалпыға қолжетімді Ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру. Аталған платформа еліміздегі кітапхана қорларын бір жүйеге біріктіріп, өңірлердегі оқырмандарға қажетті әдебиет пен білім ресурстарына еркін қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар отандық жазушылар мен ақындарды қолдау, кітап шығару ісін дамыту, баспалар мен кітап таратушылардың жұмысын ынталандыру, ұлттық әдеби мұрамызды ел ішінде және шетелде кеңінен насихаттау мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді, – деді Аида Ғалымқызы.
Министрдің айтуынша, алдағы уақытта «Кітапхана және баспа ісі туралы» жаңа заң әзірленеді. Кітап оқу мәдениетін дамытуға үлес қосқан азаматтар мен ұйымдарға арналған Ұлттық сыйлық тағайындалады. Сонымен бірге «Жылдың 10 оқырманы» республикалық жобасы іске қосылып, жасанды интеллект дәуіріндегі кітап пен кітап оқу мәдениетінің жаңа бағыттарын айқындайтын 2027-2031 жылдарға арналған «Зерделі ұлт» тұжырымдамасы бекітіледі.
–Мемлекет басшысының Жарлығы кітапхана мен кітап ісі саласына тың серпін береді деп сенемін. Ең бастысы, бұл кітап оқитын, ойланатын, ізденетін, білімді әрі жасампаз ұлт қалыптастыру жолындағы нақты қадам болмақ. Үкімет Мемлекет басшысы Жарлығында белгіленген міндеттерді сапалы орындауға атсалысады, – дейді Балаева.
Елімізде кітап оқу қай деңгейде?
Елімізде кітапқа қызығушылық деңгейі қаншалықты екеніне қатысты түрлі зерттеулер мен статистикалар бар. Бірі қуантса, енді бірі көңіл көншітпейді. Мәселен, 2022 жылы PISA ұйымы математика мен жаратылыстану бағытында білім алатын оқушылар арасында зерттеу жүргізіп Қазақстан кітап оқу бойынша әлемде 46-орында деген қорытынды шығарған.
Ал 2018 жылғы зерттеуде біздің ел 75 елдің ішінде 61-сатыға тұрақтаған. Айта кетейік, рейтинг әр үш жыл сайын жаңарып тұрады. Дегенмен, былтыр CEOWORLD және Ranking.kz жариялаған жаһандық рейтинг деректері Қазақстанның оқырман белсенділігі өте төмен екенін көрсетті. 6,5 млн адамды қамтыған сауалнама нәтижесінде Қазақстан 2024 жылы 102 елдің ішінде 95-орынға тұрақтаған. Бір қазақстандық жылына орта есеппен небәрі 2,77 кітап оқиды. Бұл көрсеткішпен ел Алжир (2,83) мен Ирактың (2,77) арасында тұр. Ranking.kz талдауы да осы нәтижені растайды.
Орталық Азияда Қазақстан көршілерінен де төмен. Тәжікстанда бір адам жылына 4,01 кітап оқыса, Қырғыз Республикасында – 3,96, Түрікменстанда – 3,18 кітап. Өзбекстан рейтингте жоқ. Ең аз кітап оқитын елдер – Ауғанстан (2,56), Бруней (2,59) және Пәкістан (2,66). Ең көп оқитындар – АҚШ (17 кітап), Индия (16), Ұлыбритания (15), Франция (14), Италия (13), Канада (12), Ресей (11), Аустралия (10), Испания (9), Нидерланды (8). Ресей Қазақстаннан шамамен төрт есе көп кітап оқиды.
Ranking.kz дерегінше, қазақстандықтар жылына бар болғаны 65 сағат, яғни аптасына 1 сағаттан сәл ғана артық уақытын кітап оқуға жұмсайды. Тәжікстан – 89 сағат, Қырғыз Республикасы – 87, Түрікменстан – 74 сағат. Ауғанстанда ең төмен көрсеткіш – 58 сағат. Салыстыру үшін: АҚШ-та – 357 сағат, Индияда – 352, Ұлыбританияда – 343 сағат.
Әлем бойынша халықтың 77 пайызы кітап оқиды, бірақ олардың небәрі 9 пайызы электронды немесе аудиокітапты таңдайды.
CEOWORLD және Ranking.kz тізіміне енген ең танымал кітаптар қатарында Библия, Құран, «Гарри Поттер», «Цитатник Мао» және «Властелин колец» бар. Орташа қазақстандыққа «Гарри Поттердің» жеті кітабын оқу үшін 2,5 жыл қажет делінген Ranking.kz қорытындысында.
Сонымен қатар былтыр яғни 2025 жылғы 14-18 сәуір аралығында EGOV mobile платформасында азаматтар арасында кітап оқу бойынша сауалнама жүргізілген. Сауалнаманың мақсаты – халықтың кітапқа қатысты қызығушылығын зерттеу, кітап оқуға деген жалпы көзқарасты анықтау болды. Бұған еліміздің барлық өңірінен 46 190 адам қатысты. Статистикаға сенсек, қазақстандықтардың басым бөлігі (57,3 пайыз) тұрақты негізде кітап оқиды. Социологиялық деректер қазақстандықтар кітап оқуды негізінен – білім және ақпарат алу үшін пайдаланатынын көрсетеді. Респонденттердің 31 пайызы жылына 1-3 кітап, 26.3 пайызы 3 кітаптан артық оқиды. Бұл көрсеткіш – халықтың едәуір бөлігінде оқуға деген қызығушылықтың сақталғанын көрсетеді. Бұл ретте кітапқұмар нәзік жандылардың саны (58.7 пайыз) ер-азаматтарға (55 пайыз) қарағанда көбірек екені байқалады. Оқуға деген қызығушылық жас санатына байланысты да құбылатынын көрсетті: кітап оқуға деген қызығушылық негізінен 18-29 жас аралығындағылар мен аға буын (61 жастан асқан) адамдар арасында басым. Ал 30-45 жас аралығындағы адамдар салыстырмалы түрде аз оқиды. Алайда сұралғандардың үштен бір бөлігі (30.6 пайыз) уақыттың жоқтығынан мүлдем кітап оқымайтынын мойындады.
Ал жалпы сұралғандардың тек 6.2 пайызы кітап оқуға ешқандай қызығушылық жоқ деп көрсеткен. Бұл егер мүмкіндік жасаса қоғамның кітапқа қызығушылық әлеуетінің жоғары екенін көрсетеді.
Қазақстандық оқырмандар кітап жанрлары арасында тарих, тарихи романдар, өмірбаяндар және публицистикалық кітаптарға басымдық береді (20.5 пайыз). Әрбір алтыншы таңдау – шытырман оқиғалар, махаббат романдары, детективтер (16.3 пайыз).
Сауалнамаға қатысқандардың 50.8 пайызы – кітаптарды дәстүрлі қағаз форматында, 28 пайызы – смартфондар арқылы, 5.3 пайызы – электронды планшеттер арқылы оқиды. Сауалнама деректері цифрлы форматтың кең таралуына қарамастан, қағаз баспадан шыққан кітаптардың танымалдылығы қазақстандықтар арасында әлі де жоғары екенін көрсетеді. Сұралғандардың жартысына жуығы (50.8 пайызы) кітапты дәл осы форматта оқитынын айтқан. Жүргізілген талдау цифрлық құрылғылар қазақстандықтардың оқу тәжірибесінен қағаз құрылғыларды толығымен ығыстырады деп айтуға әлі негіз жоқ екенін көрсетеді. Әрбір бесінші қазақстандық М.Әуезовтің «Абай жолы» және Абайдың «Қара сөздерін» оқыған. Ең танымал әдеби шығармалар шоғырында – белгілі қазақ классиктерінің шығармалары.
Наурызбек САРША
