Жуырда әлеуметтік желіде Прагада қазақ тілі курсы ашылғаны туралы бейнеролик кеңінен таралды. Онда балалармен қатар ересектерге де қазақ тілін үйретіп жүрген Шынар Манапқызы – қазақ тілін шет тілі ретінде оқытуға машықтанған білікті маман. Сабақтарда тек тіл үйрену ғана емес, қазақ мәдениеті де қатар таныстырылады. осы ретте прагада аптасына 8 рет сабақ өткізіп жүрген шолпанға хабарласып, аз-кем сұхбаттасқан едік.
– Прагада қазақ тілін үйренуге сұраныс жоғары ма? Бұл курсты ашуға не түрткі болды?
– Прагада курс ашу бұрыннан ойымда жүрген. Қазақ тілін шет тілі ретінде үйретіп жүргеніме 20 жылдан асты. Прагаға қоныс аударған соң ана тілімізді үйренгісі келетін шетелдіктер көп екеніне көзім жетті. Сондықтан Прагадағы Qazaq Nomad қауымдастығының жетекшісі, мұнда қазақ мәдениетін насихаттау үшін ауқымды ивенттер өткізіп жүрген Дарина Жұмағұлға курс ашу туралы ұсыныс айтқан едім. Десе де, мұнда ғимаратты жалдау ақысы қымбат. Шетелде курс ашу оңай дүние емес. Дегенмен былтырдан бері спикинг клубтар ұйымдастырып жүрдік. Биыл Мұқағали Мақатаевтың 90 жылдығы ел көлемінде атап өтілгендіктен, мен де құр отырмайын дедім. Даринамен кездесіп, «Ақиық ақынның мерейтойына орай поэзия кешін ұйымдастырсақ. Сценарийді өзім әзірлеймін. Қолдау көрсете аласың ба?» деп көмек сұрадым. Ол қуана келісті. Жалпы, Прагада қазақ әншілерінің концерттері жиі өтеді. Димаштың ән кеші жиі ұйымдастырылады. Күні кеше ғана виолончелші Бағжан Октябрьдің концерті өтті. Ән кештерінен кенде емеспіз. Десе де, біз театрды, поэзия кештерін сағынамыз. Мен секілді поэзияға жаны жақындардың мауқын басайын деп жыр кешін өткізуді мақсат еттім. Филолог әрі поэзия кештерінің жөнін білетін маман ретінде осы кешті ұйымдастыру бәрінен маңызды болды. Қазір Прагада оқитын қазақ студенттері көп. Олардың бірлігінің арқасында мұнда жақсы орта қалыптасып келеді. Кеш өтетіні жайлы хабарландыру беріп едік, студенттермен қатар, мұнда жұмыс істейтіндер де қатысуға ниетті екенін айтып, хабарласты. Осылайша, ақынның туған күнінің қарсаңында сол кешті абыроймен өткіздік. Кешке келген 50 адамның арасында чехтар да болды. Тіпті, келушілер кеш бітсе де, көпке дейін өзара пікір бөлісті. Бірер күн өткен соң «Тіл Қазына» Ұлттық Ғылыми Практикалық Орталығы жанындағы Абай институтының жетекшісі Айнұр Төлеу хабарласып, «Сіздер жақта осындай керемет кеш өткен екен. Бізде шетелдегі қазақтарға арнайы қазақ тілі курсын өткізуге қаржы қарастырылған. Сол жобаға қатысып, Прагада курс ұйымдастырсаңыздар» деген ұсыныс айтты. Курсты қаржыландыруға қатысты нақты әлі шешім шыққан жоқ, десе де біз бірден орын іздестіріп, істі бастап кеттік. Ыңғайы келіп, сәті түсіп, орын табыла кеткен соң, бірден сәуір айының басында курсты бастап кеттік.
– Видеодан байқағанымыздай, курсқа қатысушылар қатарында шетелдіктер де бар екен. Қатысушыларды қалай іріктедіңіздер?
– Ең алдымен балалар мен ересектер тобын іріктеп алдық. Осында өсіп-өніп жатқан балаларға ана тілін ұмыттырмау – басты мақсат. Балалар мектепте чех тілінде білім алады, кириллицаны танымайды. Өзімнің екі балам бар. Оларға ана тілін өзім үйретпесем, басқа кім үйретеді? Сөйтіп, 6-8 жас аралығындағы балаларды бір топқа, 9-13 жас шамасындағы балаларды екінші топқа бөлдім. Ал ересектерге келсек, былтыр оларды бір топқа жинап, тіл оқытқан едік. Қазақстанды көрген, қазақшаны біршама білетіндер мен Қазақстанды мүлде көрмеген чех азаматтарын бір топта оқыту қиынға соқты. Ақыр аяғында қатысушылардың тілді үйренуге деген құлшынысы кеміп, аяғында келушілер саны сиреп кетті. Содан соң биыл Даринаға «Неде болса белді бекем буып, аз-маз қаражатына қарамай, шаршамай, барымызды салайық. Ересектерді де екі топқа бөлейік» деп ұсыныс айттым. Сөйтіп, ересектерді бастауыш және жалғастырушы топқа бөлдік. Қазір аптасына 8 сабақ өткіземін. Төрт топқа екі сағаттан. Айта кетерлігі, курс тегін. Дегенмен немқұрайлы орындай салған жоба болмасын, аз уақыт ішінде нәтижеге жетейік деген мақсатпен барынша жүйелі жұмыс істеп жатырмын.
– Чехияда ана тілімізге қызығатын жергілікті тұрғындардың барына таңмын...
– Әрине, бар! Мұнда Димаштың шығармашылығына қатты қызығатындар жетерлік. Одан бөлек, біздің көшпелі мәдениетке қызығатын, Орталық Азия аймағын өз бетінше зерттегісі келетіндер де баршылық. Сондай-ақ мұнда некелескен қыз-жігіттеріміздің туыстары, әсіресе, қазақ қыздарымен бас қосқан шетелдіктер біздің мәдениетпен етене танысқысы келетіні байқалып-ақ тұрады. Әйелі қазақтілді болған соң, өзі де қазақ тілін үйренгісі келетінін ашық айтады. Олар керемет сөйлеп кетпесе де, қайын жұртымен еркін араласа алатындай деңгейде оқуға мүдделі. Мен сізге мынаны айтайын. Шетелде жүрген қазақтардың арасында тіл үйренуге немкетті қарайтындар бар. Басында курсқа жазылады да, аяқ жағында бұл істі тастап кетеді немесе «А2 деңгей маған жетеді» деп селқос қарап жатады. Олардың өз тілін жоғары деңгейде меңгергісі жоқ. Ал еуропалықтардың ерекше ұнайтын қасиеті – олар табандылық танытып, деңгей-деңгеймен жүйелі түрде үйренгенді құп көреді. Өзге тілді үйренуге асқан ұқыптылықпен қарайды. Әр сөзді нақтылап, мағынасы мен мәнін сұрап, жауап алмайынша тынышталмайды. Біздің мәдениетке осылайша айрықша қызығушылық танытып жатқан соң, беті қайтпасын деп, талабына, сұранысына сай жоғары деңгейде сабақ өткізуге тырысамын. Бәрібір мұнда қазақтың намысы жоғары тұрады. Өзім де көп курсқа, соның ішінде чех тілінің курстарына барамын. «Мыналар өздері де селқос қарайды ғой» деп ойламасын деп сабақты еуропалық стандартқа сай өткіземін. Керісінше, «Қазақстанда қазақ тілін үйретудің жүйесі озық екен. Тіл үйрету ісінде халықаралық стандарттардан хабары бар екен» деп айтып жүрсін деп бар білгенімді ортаға салып, мейлінше сабақты сапалы әрі тиімді қылып өткіземін. Қазір бұған жақсы жағдай жасалған. «Тіл Қазына» кейінгі 5-6 жылдың көлемінде қыруар шаруа атқарып, көп оқулық әзірледі. Мұның бәрін олардың сайттарынан тегін ала аламыз.
Жалпы, мемлекет қазақ тілін тиімді үйретуге барлық жағдай жасап отыр. Біз де сол мүмкіндікті тиімді пайдалануға бар күш-жігерімізді салудамыз. Тағы бір айта кетерлігі, қазақ тілін үйретуде калькаға жол бермей, табиғи қалпында үйретуге тырысамын.
Индивидуалистік қоғамда өмір сүретін адамдар ұжымдық құндылықтары басым ортамен араласқанда мәдени айырмашылықты байқайды. Еуропалықтар біздің мәдениеттен, біздің адамдардан айрықша жылулық көреді. Мейлі Еуропа, мейлі Америка мен Азияда өмір сүрсін, адамнан адамға керегі – ең бірінші жылулық пен мейірім. Біздің елде бұл қасиетті бәрінен биік қояды, бала кезден санамызға сіңіріп, көңілімізге тоқытады. Үйдегілермен бірге отырып шай ішу, бір-бірін қонаққа шақыру, құтты қонақтарға сый берудің біз үшін маңызы зор. Ал Еуропада бұл дәстүр жоғалып, бұлай араласатындардың қатары сиреп барады. Отбасы құндылығы біздегідей маңызды емес. Сол себептен де олар біздің бойымыздан мейірім, сыйластық көріп, бізге ұмтылады, бізге қызыға қарайды.
– Сабақта қазақ тілімен қатар, қазақ мәдениетін де кеңінен таныстырып жатқаныңызды байқадық.
– Әлбетте. Мысалы, бүгінгі сабақта асық туралы кеңінен әңгімеледім. «Сәттілік» деген сөз калька екенін айтып, бұрындары мұның орнына «Асығың алшысынан түссін» деген сөзді қолданғанын айтып бердім. Жалпы, қазақ халқы үшін асықтың маңызы қандай екенін түсіндірдім. Оларға мұның бәрі қызық. «Табалдырықты баспа. Керегені керме. Қоқымды шашпа» деген секілді ырым-тыйымдарға қатты қызығады. Бірде Штепан деген чех шәкіртім қазақ жастарымен бірге көкке шықса керек. Сонда ол жерге төселген дастарқаннан аттап өте шыққан. Сол кезде біздің балалар оған «Дастарқаннан аттап өтуге болмайды» деп ескерту жасапты. Сосын ол сабаққа келген соң менен: «Сіздерде сондай бар ма? Неліктен аттап өтуге болмайды?» деп сұрайды. Мен дастарқанның киелі екенін түсіндіріп, оның үстінен аттауға, дастарқанды басуға болмайтынын түсіндірдім. Ол мұны естіп, «А, солай ма?!» деп таң-тамаша болды. Сондықтан мен аптасына сегіз рет тіл ғана үйретіп қоймаймын, төл мәдениетіміз, ұлттық ерекшелігімізді де сабақ арасына кіріктіремін.
– Бір сөзіңізде «Жиырма жылдан астам қазақ тілін шет тілінде үйретумен айналысып келемін» дедіңіз. Прагаға көшкен кезде де бұл істі жалғастырамын деген ой болды ма? Әлде басында үйренемін деушілер аз болды ма?
– Мен Алматыдағы Қыздар институтында бакалавриат пен магистратура бөлімінде білім алдым. Алматыда көп жыл бойы AlmaU университетінде аға оқытушы болдым. Тілді оқытуға бағытталған түрлі жобаға қатыстым. Университет аясында құрылған «Ұлытау» этно-лингвистикалық лагерьдің әдіскері болдым. Көп оқулық әзірлеп шығардық. Кейін Сүлеймен Демирель университетіне докторантураға оқуға түстім. Онда қазақ тілін екінші тіл ретінде оқыту тақырыбы бойынша диссертация жазғанмын. Алайда әлі қорғамадым. Алты жыл бұрын жолдасымның қызмет бабы бойынша Прагаға қоныс аудардық. Әдепкіде мұнда қазақша сабақ беремін деп тіптен ойламадым. Дегенмен тіл маманы әрі зерттеуші болған соң жан-жағыма, соның ішінде университеттерге барлау жүргізе бастадым. Польшада кезінде қазақ филологиясы мамандық ретінде оқытылған. Бірнеше еуропалық елдің университетінде біздің мәдениет туралы жеке пән өткізіледі. Осындағы Карлов университетіне хабарласқанымда, онда қазақ тілі түгілі, түркология саласында зерттеулер жүргізілмейтінін білдім. Содан кейін мұнымнан түк шықпайды-ау деп қоя салғанмын. Кейін «Қазақ тілін үйретіңізші» деп чехтар, поляктар хабарласа бастады. Сосын ол қатарға Димаштың жанкүйерлері қосылды. Олар сабағыма жылдап, кейбірі тіпті екі жыл бойы үздіксіз қатысқан соң, шетелдіктерге қазақ тілінің керек екенін сезіне бастадым. Прагаға келген алғашқы жылдары аударма жасаумен айналыстым. Қазір бұл істі қойдым. Себебі жанымның қалауы оқытушылық екенін жете түсіндім.
– Праганың орталық алаңында Наурыз мейрамын жыл сайын Қазақстаннан кем емес ауқымда тойланады. Ұйымдастырушылардың қатарынан Даринамен қатар сізді де көрдік. Төл мерекемізді осылай кең көлемде атап өткен соң, қазақ тілін үйренуге қызығушылық арта түскен шығар?
– Әлбетте, Наурыз мейрамы Прагада кең көлемде атап өтілмесе, қазақ тіліне деген мұндай сұраныс болмас еді. Жалпы, Наурыз мұнда кейінгі үш жыл ауқымды түрде тойланады. Төл мейрамымызға тек қазақтар емес, Прагаға ТМД елдерінен көшкендер де қызығады. Жыл сайын Солтүстік Кавказ диаспорасы, украиндар, орыстар, біздің елден көшкен немістер, біздің елде уақытша тұрған шетелдіктер бізбен бірге атап өтеді. Тағы бір айтарым, Наурыз мейрамына арналған кеш – көпшілік үшін өсу, даму трамплині. Жоғарыда айтқан ұлты чех шәкіртім Штепан алдыңғы жылы жүргізуші болған. Былтыр «Келесі Наурызда жүргізуші болмаймын. Домбыра тартуды үйреніп, сахнаға күй тартып шығамын» деді. Дегеніне жетті. Бір жылда домбыра шертуді үйреніп алды. Биыл сахнада жеке өзі күй орындады. Сосын ансамбльмен бірге тағы өнер көрсетті. Ғабит Ғафур есімді студентіміз осында «Әуен» атты жеке ансамблін құрды. Кезінде ол да Наурыз сахнасына жеке орындаушы болып шыққан. Аз уақыт ішінде шетелдіктердің домбыраның қоңыр үніне елітіп, қатты қызығатынын байқап, өнерін ұштап, жеке ансамбль құрды. Осылай жыл санап мәдениетіміздің мерейін асырып жүргендердің қатары көбейіп келеді. Биылғы Наурыз мейрамында осындағы жасы үлкендермен бірігіп, көрініс қойдық. Наурызкөженің маңызын, қазақтардың бір-бірімен амандасуын көрсетіп, соңында халық әнін орындадық. Мен қазақ мәдениетін насихаттауды миссиям деп ойлаймын. Құдай Прагаға мені бостан бос жібермесе керек. Мен қазақ тілінің болашағы жарқын болатынына қатты сенемін. Менің бұған Прагада жүріп көзім жетті. Өйткені қазақ мәдениеті мен тіліне қызығатындар көп. Жаратушының өзге елдерді бізге бағыттап, бізге назарын бұрып қоюы бекер емес. Димаш секілді дара туған талант иесінің біздің елде дүниеге келуі де тегін емес деп ойлаймын. Елімізде ана тілімізді іште те, сыртта да дамыту үшін қыруар шаруа атқарылып жатыр.
Осы ретте «Отандастар қоры», «Тіл Қазына» секілді ұйымдардың еңбектері ерен екенін айта кеткен жөн. Олар қайтарымы бар келелі іс атқарып жатыр. Сол істің игілігін біз көріп жатырмыз.
– Іске сәт!
Әңгімелескен
Әлия ТІЛЕУЖАНҚЫЗЫ
