Тарихымыз қандай қасіретті болса да, шындық жазылуға тиіс – Аққали Ахмет

Қазақ тарихындағы қасіретті кезеңнің бірі – өткен ғасырдың 20-50-жылдары аралығында болған қуғындалу дәуірі. Ол – 20-жылдардан бастап Алаш қайраткерлерін, дін адамдарын қуғындау, байлардың малын тәркілеп, өздерін жер аудару, күштеп ұжымдастыру және ашаршылық, 1937-1938 жылдардағы репрессия, 50-жылдардағы идеологиялық жақтан сенімсіз адамдарды қудалау. Осы жайлар туралы белгілі тарихшы Аққали Ахметпен сұхбаттасқан едік.

– Аққали Қабижанұлы, ХХ ғасыр­дың бас кезінде Ресей империясының Патшалық өкіметін Қазақ төңкерісі ар­қылы түбегейлі құлатып, бірақ сол им­перияның құрамында болған ха­лық­тарды жеке ұлттық респуб­ли­ка­лар­ға айналдырғанымен, іс жүзінде олар­ға саяси еркіндік бермеген боль­шевиктер өкіметінің қоғамды «жат элементтерден» тазалау науқанын 30 жыл­дан аса уақыт жүргізгені белгілі. Неліктен бұлай болды?
– Иә, Кеңес өкіметі сөз жүзінде «әділ­дік», «теңдік» деп ұрандатқанымен, қоғамда өзгеше ойлайтын адамдарды жақтырмады. Оларға өздерінің айтқанына көніп, ай­дауы­на жүретін, тек өздері ұсынған идео­ло­гияның құлақкесті құлдары қажет бол­ды. Ондайға көнбегеннің бәрін дұшпан са­нады. Ешқандай сынды қабылдамады. Сая­си, мәдени, экономикалық процестерді өз­дерінің ғана қалауымен жүргізді. Сон­дықтан өздеріне кедергі келтіргендерді тек жоюмен айналысты.
Бір ғана, «Үлкен террор» аталатын ста­лин­дік репрессия кезінде 1,7 миллионнан ас­там адам саяси айыптармен қамауға алын­ды. Оның 700 мыңнан астамы ату жазасына кесілді. Ал Қазақстанға келсек, 120 мыңға жуық адам қуғын-сүргінге ұшы­рады (тұтқындалды және сотталды), осы азаматтардың 25 мыңға жуығы ату жа­за­сына кесілді. Атап айту керек, біздегі жа­за­ланғандардың көпшілігі сауатты адамдар. Ал қоғам дамуына зор пайдасын тигізетін интелектуал адамдардан айрылу орны толмас шығын...
– Қуғын-сүргін құрбандарын ақ­тап, оларға тағылған айыптың негіз­сіздігін дәлелдеу бізде қалай жүрді деп ойлайсыз?
– Шынын айту керек, саяси ұстанымы үшін немесе көзқарасының өзгеше болғаны үшін қудалау науқаны Кеңес одағының бар­лық аймағында жүрді. Солай болса да, бұ­дан ең көп зардап шеккен қазақ елі бол­ды деп айтуға болады. Қазақстанда 1920-1950 жылдар аралығындағы қуғын-сүргін тек жекелеген адамдарды емес, бүкіл ха­лық­тың әлеуметтік, мәдени және демог­ра­фия­лық құрылымын жоюға бағытталған жүйелі әрі қатігез процесс болды. Оның шындығы жарты ғасырдан аса уақыт бойы ашылмай, кейінгі ұрпақ кешегі күнге дейін одан хабарсыз өсті.
 Бірақ Қазақстан тәуелсіз мемлекетке ай­налғаннан кейін қудалау құрбанына ай­налған өз азаматтарының тағдырына бас­қаша қарап, олар туралы әділдікті қалпына кел­тіруге кірісті. 1993 жылғы 14 сәуiрдегі «Жап­пай саяси қуғын-сүргiн құрбандарын ақ­тау туралы» заң шығарды. Сол арқылы кеңес­тік тоталитарлық жүйе кезіндегі «халық жауы» атанған Алаш қайраткерлері және лагерь тұтқындарына қатысты сот үкімдерін жою ісі жүзеге асты. Одан кейін Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 24 қарашада «Саяси қуғын-сүр­гін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мем­лекеттік комиссия туралы» және 2024 жыл­ғы 3 қаңтарда «Қазақстан Республи­ка­сы Президентінің кейбір актілеріне өз­ге­рістер мен толықтырулар енгізу және Қа­зақ­стан Республикасы Президентінің кей­бір актілерінің күші жойылды деп тану ту­ралы» Жарлығы шықты. Міне, осы құ­жат­тар негізінде қуғын-сүргін құрбандарын ақ­тау, оларға қатысты саяси тұрғыдан әділ ше­шім шығару жұмыстары жүргізіліп, бұрын құпия саналып келген архивтік құ­жаттардың құпиялылығы алынып тас­тал­ды. Соның арқасында жүзеге асқан үлкен істің бірі – «Алашорда ісі. 1920-1940 жыл­дар. Құжаттар мен материалдар» атты 12 томдық кітап. Ол кітапты шығару үшін 425 отандық ғалым үш жыл бойы архивтерді ақтарып, 700 мыңға жуық іс материалын жи­нап, сұрыптап, ғылыми түсініктеме жаз­ған. Бұл жұмыс алда да жалғаса беретін бола­ды.
Айта кету керек, бұл жайында біздің бас­пасөзде өте көп материал жарияланды, кітаптар шықты. Қазіргі күнде халық қу­ғын-сүргін құрбандары туралы шындықты біршама толық білетін деңгейге жетті.
– Қазақ тарихындағы ең жанды ауыртатын кезеңнің бірі өткен ғасыр­дың 30-жылдарындағы ашаршылық қой. Сол ашаршылық қазақтың таби­ғи өсімін тежеген, тежеп қана қоймай кері кетірген ақтаңдақ мезет болды. Ашаршылық кезеңінде қазақтың жар­тысынан астамы қырылып қалды де­ген дерек айтылады. Аштықтан өлген кісілердің саны әр жерде әртүрлі ата­лады...
– Иә, отызыншы жылдардағы ашар­шы­лық біздің халықтың басына төнген сұм­дық нәубет болды. Көшпелі елді бірден оты­рықшылыққа көшіремін деп, күштеп ұжымдастырып, оның үстіне бар малын тартып алған соң қазақ халқы ашар­шы­лық­қа ұшырап, жартысынан астамы қы­рылып кетті. Бұл тұтас бір ұлт үшін жойы­лып кету қаупін тудырған қасірет еді. Со­ның себебінен өз отанымызда азшылыққа айналдық, мүлде орыстанып кете жаз­да­дық. Оның зардабы тәуелсіздік алғаннан кейін де біраз жыл байқалды.
Ал енді сұрағыңызға жауап берер бол­сам, Қазақстандағы ашаршылық жылдары өлгендердің саны туралы әртүрлі деректер бар, мысалы «Қазақстан Ұлттық энциклопе­диясында» аштық құрбандары туралы 1926, 1937 жылдардағы халық санағында олқы­лық­тар жіберілгені, соның салдарынан ашар­шылықтағы адам шығыны дәл анық­тауға кедергі келтіріп, әртүрлі пікірлердің өрістеуіне себеп болғаны әділ атап өтіледі және 1931-1933 жылдардағы аштық құр­бан­дары 2 млн 200 мың адамнан асып түсті де­лінді. Баспасөз беттерінде 2,5 млн («Ал­тын Орда» газеті 9 ақпан, 2012), 3 млн («Ал­тын Орда» газеті, 2012), 3 млн 250 мың («Айқын» газеті, 7 сәуір, 2012), 2 млн 300 мың («Егемен Қазақстан», 25 сәуір, 2012), 2,7 млн («Айқын» газеті, 4 мамыр, 2012) адам деген мәліметтер көрсетіледі. Аштық нәу­беті құрбандарының саны жайында те­рең зерттеліп, сараланған сайын көбей­месе, азаймайтын сияқты. 
Қазақ елі бұл сұмдық ашаршылықпен  үш дүркін бетпе-бет келді, яғни, 1917-1919, 1921-1923, 1931-1933 жылдары. Осы жыл­дары халқымыздың 4 миллионнан астамы ашаршылықтың тікелей құрбанына ай­нал­ды,  ықтимал табиғи өсімді есепке алғанда, еліміз айырылған боздақтар саны 10 млн адамнан асты.
– Ашаршылық құрбандарының саны неге бұлай әртүрлі көрсетіліп жүр?
– Оның себебі көп. Бастысы, Қазақ­стан­дағы аштық кезінде еліміде өлген адамдар тура­лы деректердің құпия сақталғаны. Мә­селен, ашаршылық, қуғын-сүргін тари­хына қатысты көптеген құжат пен мате­риал түрлі ведомостволардың қоймаларын­да қалдырылды. Ал олардың көпшілігі Ұлт­тық Қауіпсіздік Комитеті, Бас Прокура­тура, Ішкі істер министрлігі архивтерінде  сақталуда. Қазақстандағы ауыл шаруашы­лығы саласының дамуы тарихына қатысты құжаттарды жинақтау және дайындау ба­ры­сында  ауыл шаруашылығын ұйым­дас­тыру тарихына қатысты 5 мың құжат анық­талды, соның ішінде 310 құжат жи­нақ­қа енгізілді. «Коллективизация сельс­кого хозяйства Казахстана (1926-1941гг.).  Алма-Ата, 1967. - Т. I-II. – 957с.)» атты жи­нақ­қа енгізілген құжаттар қатарында қарар­лар, бұйрықтар, шешімдер болатын. Қазақстандағы ауыл шаруашылығындағы өзгерістер мен жер-су реформаларының  жүр­гізулері туралы құжаттар жинағы да бас­падан шығарылды. Аталған құжаттық жи­нақтарға,  өкінішке орай, 1930-1933 жыл­ғы күшпен ұжымдастыру кезеңіндегі көп­теген архивтік құжат енгізілмей қалды.
Дегенмен ел тарихындағы ең қаралы ке­зеңдердің бірі, ұлы жұт аталған 1931-1932 жылдардағы аштық туралы мәлі­мет­тер 80-ші жылдардың ортасында бүкі­ло­дақ­тық, республикалық  мерзімді баспасөз бет­терінде жарық көре бастады. Тарихшы ға­лымдар архив қорларындағы құпия құ­жат­тарды іздеп, зерттеп, саралап, көпшілік қауымға кеңестік әміршіл-әкімшіл жүйе кезіндегі ашаршылық туралы деректерді жария­лай бастады.
– Жалпы, қазақ еліне зор адам шы­ғы­нын әкелген ашаршылыққа не се­беп болды деп ойлайсыз?
– Әлді шаруашылықтарды тәркілеу ха­лық­ты жаппай ашаршылыққа алып келген жағ­дайдың алғы шарттарының бірі деп қа­растыруға болады. 1928 жылдың 27 та­мы­­зында Қазақ АКСР Орталық Атқару Ко­­митеті мен Халық Комиссарлар Кеңе­сінің «Ірі байлар шаруашылығы мен жар­ты­лай феодалдар шаруашылығын кон­фис­кациялау мен жер аудару» декреті қабыл­дан­ды. Бұл декрет бойынша байлар мен жар­тылай феодалдардың  мал-мүлкі, бай­лы­ғы тәркіленіп, өздері отбасымен бірге жер аударуды. Конфескелеу туралы заң бойын­ша малы, дүние мүлкі тәркіленіп, өзі жер аударылуға тиісті ірі байлар мен жар­ты­лай феодалдардың қатарына көшпелі ау­дандарда малы 400-ден асатын (ірі қа­раға шаққанда), жартылай көшпелі ау­дан­дар­да 300-ден асатын, отырықшы жерлерде 150, кейде 100 малы бар сұлтандар мен хан­­­­дардың ұрпақтары, ел билеген болыс­тар, атқамінерлер жатқызылды. Осы декрет не­гізінде сол жылдың күзінде қазақ өлке­сін­де 696 ірі бай, жартылай феодалдардың мал-мүлкі тәркіленіп, зорлықпен тартып алын­ды. Байларды тәркілеу үлкен зұлым­дық­пен аяусыз жүргізілді. Бір өкініштісі, бай­лардың қатарында солақай саясаттың нә­тижесінде көптеген орта шаруа да қо­сы­лып кетіп, тәркілеуге ұшырады. Алайда бай­лардың алдымен жерін, одан соң малы мен ауыл шаруашылық құрал-жабдық­та­рын тартып алу тиісті нәтиже бермеді, кері­сінше кедей шаруаларды қатарға қосу ісі ұзаққа созылып кетті. Байлардың дүние-мүл­кін тәркілеу барысында көптеген жағ­дайда адам құқы мен заңдылықтың өрескел бұзылуына жол берілді. 
Қазақ байларын конфискациялау – ұлт­ты тұтасымен тақыр жерге отырғызу, ұлт­тық буржуазияның тамырына балта шабу, халықты тақыр кедейшілікке ұрын­дыру еді.  
– Сіз Түркістан легионы туралы бір­аз зерттеу жүргіздіңіз ғой, Мұстафа Шоқай туралы да көп білесіз. Ол кісі қа­зақ даласындағы ашаршылық жай­лы не дейді?
– Иә, шет елдерге Қазақстандағы ашар­шы­лық туралы алғашқы дабыл қаққан­дар­дың бірі – Мұстафа Шоқай. М.Шоқайдың қа­зақтардың 1917 жылдан бастап  жүйелі түр­де ашаршылыққа ұшыратылуына ар­нал­ған еңбектерінің орны ерекше. Оның 1921 жылдың 26 қарашасында «Последние но­вости» газетінде «Қазақ жеріндегі ашар­шылық» деген мақаласы жарық көрді. Қа­зақстанның көптеген ауданын қамтыған ашаршылық жөнінде кешеуілдетпей ақ­парат жеткізіп отырды. Ол  «1918 жылы бү­кіл жаз бойы және 1918-1919 жылдың қы­сында Торғай, Орал және Закаспий об­лыстарындағы қазақтардың ортасында болып, Кеңес өкіметінің озбырлықтарын өз көзіммен көрдім, ашаршылықтың түпкі се­бебі – «қоғамдастыру», «тәркілеу» мен қа­зақ шаруаларының малдарын Қызыл Армия­ның пайдасына тартып алу» дейді. Мұның тағы бір дәлелі ретінде «Қазақ­тар­дың Ленинге хаты» деген құжатты келтіре­ді. Онда «қазақтарды індет кезінде және адам төзгісіз санитарлық жағдайда меди­ци­налық көмектен қағу – қисынсыз. Тіпті, бойымызға ілер киіміміз де жоқ, сондықтан әйелдеріміз сыртқа шығудан қалды. Ашар­шылықтың жайлағаны сондай, адамдар иттің етін жеуге, балаларын сатуға дейін барды» делінеді. Мұстафа Шоқай  қазақ­тар­дың қырғынға ұшырауын большевиктердің іс-әрекет­терінің салдары деп қарастырады. 
Қазақтардың Кеңес өкіметі тұсында көріп отырған қорлықтары жөнінде хабар­лар түрлі жолдармен М.Шоқайға жетіп тұрған. Мұстафа Шоқай 1922 жылдың 20 ма­мырындағы большевиктердің басты үнпарағы «Правда» газетінде жарық көрген Г.Сафаровтың мақаласындағы «1917, 1918, 1919 жылдары жерлерін тартып алу үшін орыс қоныстанушылары қазақтарды тірі­дей өртеді» деген сөздеріне талай рет сілте­ме жасауы да біраз нәрсені аңғартса керек.     
М.Шоқай Кеңес Одағындағы оқи­ға­ларды жіті қадағалай отырып, ұжымдас­тыру барысында қазақтардың жаппай қыр­ғынға ұшырауы туралы Лондонда тұра­тын танысы А.Байкаловқа хат жазады, басқа да орыс эмиграциясының жетек­ші­лері­не, шетел қайраткерлеріне хабарлайды, бірнеше мақала жариялайды. 1934 жылы 15 шілдеде А.Байкалов М.Шоқайға хатын алғаны және онда көтерілген мәселелер бойынша біраз әрекеттер жасағаны туралы былай дейді: «Ашаршылық туралы мәліме­тіңіз үшін көп рахмет, мен оларды тиісті орындарға тапсырдым. Бұл мағлұматтар «Социальная лестница» журналының соң­ғы санында басылған хат-хабарларда, сон­­дай-ақ «Обсервер» газетінің бүгінгі са­нындағы жанама тілшілерінің хатында толы­ғымен расталды» (Мұстафа Шоқай Эпис­толярлық мұрасы. 2 томдық. –Алматы: «СаГа» баспасы, 2006. 1-том. 270 бет). Мұс­тафа ашаршылық туралы әлем жұртшы­лы­ғының білуінің маңыздылығына, больше­вик­тердің оны Еуропа жұртшылығынан жасыруға барлық шараларды қолданып жат­қанына тоқталады. Ол бұл нәубет жал­ғыз қазақтарды ғана емес, бүкіл Ресейді қам­тып отыр деген пікірде болды. М.Шоқай 30-жылдардағы ашаршылық нәубетінің ең алдымен қазақтардың басына төнгенін айтып, оны төңкеріске дейін қазақтардың жан басына шаққанда қанша малы болға­ны, енді қанша малының қалғаны туралы статистикалық деректермен дәлелдейді.
– Архивтерде көп жұмыс істеген адам ретінде, сол кездегі ашаршылық куә­ларының жазбаларына көзіңіз түс­ті ме? 
– Көп қой... Негізі, бүгінгілер аштыққа жар­тылай көшпелі болып жүрген халық ұшы­раған деп түсінеді және одан қала хал­қы аман қалды, наразылық білдірмеді деп ойлайды. Ал шынына келгенде қалада, ау­данда тұрып та аштан өлгендер аз болма­ған, елдегі ашаршылыққа наразы болғандар да көп. Елде жайлаған аштық, қарапайым азаматтардың наразылығы  жөніндегі мәлі­меттер Бірлескен Мемлекеттік Саяси Бас­қар­масы (ОГПУ) тарапынан БКП (б) Қазақ Өлкелік  Бақылау Комиссиясының Жұмыс­шы-Шаруа  инспекциясына жіберіп отыр­ған аса құпия оперативтік хабарларында көрсетілген. Енді солардың біразын жұрт­тың назарына ұсынайын.
Гурьевтік Ағаш ұстасы Анисимов: «Коопе­рация жарналық ақшаны жинауды ғана біледі, ал дүкендерде ештеңе жоқ. Май да, қант та, ет те, жарма да жоқ. Қалай өмір сү­ре­сің, олай өмір сүр.  Ал асханада была­мықпен тамақтандырады. Осы быламықты Сталинге беру керек. Мейлі айтсын, осыдан кейін қалай жұмыс жасау керек екенін. Ол біз­ді бесжылдықпен тойдыруды қоятын шы­ғар. Біреуі сызады, қалғандары  қол­дай­ды. Алдағы  бесжылдықтарда да біздерді өлу­ге мәжбүрлейді».
Еңбекшіқазақ ауданындағы «Өрнекті» колхозының мүшесі Асқар Бабаев Қарамыс ка­налындағы жасаған жұмысынан азық-түлік ала алмай, жұмысын тастап, ауылға қай­тар жолда аштан өлген. «Ярославский» атын­дағы колхоздың мүшесі Анастасия Мищенко жиналған бір топ адамға «Бізді тонауда, әрі жұмыс жасауға мәжбүрлейді. Нан бермейді, себебі барлығымызды аштан өлтіру. Сондықтан ұра қазып, азық-түлікті сон­да сақтайық. Бұл біздің құқымыз, оған еш­кім тыйым сала алмайды» деген. «Буден­ный» атындағы колхоз мүшесі Федор Мас­ка­ленко: «Міне, осыған жеттік. Бір аптадан ас­ты, аш жатырмын. Тамақ алатын жер жоқ. Колхоз басқармасы көмектен бас тарт­ты. Тағы барамын. Бермесе балаларға шірі­ген картопқа сулема (медицинада қол­данылатын хлорлы сынаптан жасалған улы ақ ұнтақ) қосып пісіріп беріп, өзім де, ба­ла­лармен бірге  о дүниеге аттанамын» де­ген сөзін біреулер тиісті орындарға жет­кізген. 
Аштық мәселесіне сол кезде білім алып жүрген жастар да бейтарап қарай алмаған. Мәселен, Абай атындағы Қазақ педагоги­ка­лық институтының студенті  Исқақов: «Қа­зақстан формалды түрде колония емес, шын­дығында, патшалық Ресей тұсын­да­ғы­дай Орталық Ресейдің  колониясы болып қалып отыр. Барлық малды тартып алып, орталыққа жіберді. Қазақстан экономикасы БКП (б) басшылығымен  деградацияға ұшы­рауда. Қазақ ауылының жағдайын біле­тін қызметкерлер жоқ. Байтұрсынов, Дула­тов және т.б. сияқты қазақ қызмет­кер­лерін қуып жіберді. 1928 жылға дейін Қазақ­стан­да  рулық құрылыс болды. Таптық құрылыс болған жоқ, ол керек те емес еді. Байлармен күресудің, конфискацияның да  қажеттілігі жоқ болатын» десе, қызылордалық студент Макумов «Қоғамтану» сабағындағы «Мем­ле­кеттің жойылуы» тақырыбын талқылау барысында: «Мемлекеттің жойылуын мына факт бойынша айтуға болады, бастапқыда 500 грамм нан берілді, сосын 300 грамм, ар­­тынан 200, одан соң 100 грамм. Осындай жағ­­дайда біз біртіндеп өлеміз. Міне, мем­ле­кет те осылай жойылады» деп ойын ашық білдірген. Сол сияқты, медициналық тех­никумының студенті Суховтың: «Қа­зақ­стан күн сайын өте шапшаң қарқынмен дег­радацияға  ұшырауда» деген сөзі архивте сақталған.
Ашыққан адамдар өлмеу үшін еш­теңе­ден тайынбайды ғой, архивте солар жайын­­да да мәліметтер бар. Мысалы, 1932 жылдың 11 қазан күні Шымкентте қалалық электростансаның  10-15 жұмысшысы нан­мен қамтамасыз етуді талап етіп, қалалық сауда орталығына келген. Алматы облы­сын­да 30 аш адам наубайханадан дүкен­дер­ге нан алып бара жатқан көлікке шабуыл жасаған. Гурьевте қала маңында 12 қазақ топтасып жарты қап құмаршық алып келе жатқан қазақтан тартып алып, өзін қыл­ғындырып өлтірмекші болғанда, мили­цияның араласуымен ғана қылмыстың алды алынған.
Бүкіл елді жайлаған аштықтың себебі­нен жер-жерде адамдардың өкіметке қарсы сөз айтуы жиілеген. 
– Өзіңіз айтып отырғандай, Қуғын-сүр­гін құрбандары мен ашаршылықтан қырылған халық туралы аз жазылған жоқ, әлі де жазу жалғасып жатыр. Ол туралы толық білу кейінгі ұрпаққа не береді деп ойлайсыз? Тәуелсіз мемле­кет­те алаңсыз өскендерге мұндай қасі­рет­ті тарих ауыр тимей ме?
– Өткенін ұмытқан ел болашағын бол­жай алмайды. Тарих – адамзаттың мәңгілік ұс­тазы, тек сол тарих шынайы жазылуға тиіс. ХХ ғасырда қазақ халқы кешкен қиын­дықтар ұлттық жан-жарамыз болса да, қандай қасіретті тарих болса ашық ай­тылуы қажет және оны әлем білуге тиіс. Бүгінгі тоқшылық кезеңінде ел басынан өт­кен мұндай нәубетті жас ұрпақ біліп өс­песе болмайды. Себебі өткеннен сабақ ал­маған елдің болашағы мықты болуы қиын. Халқының қандай қиын өткелдерден өт­кенін білмеген ұрпақтан отансүйгіштер де шықпайды.
Аштықта қырылған азаматтарымыздың тағдыры сұраусыз кетпеуі керек. Қазақ хал­қы «Ақтабан шұбырындыдан» кейін мұн­дай жойқын нәубетке ұшырап көрмеген болатын. Бүгінде одан әлем халқы хабардар деп ойлаймын. 1933-1934 жылдары Қазақ­стан­дағы ашаршылық зұлматы жөнінде шет елдердегі «Нью-Иорк Таймс», «Манчестр Гар­диан», «Дейли Телеграф», «Нью-Иорк Геральд Трибюн», «Фигаро», «Стампо», «Ма­тэн», «Нойе Цюрихер Цайтунг», «Газетт де Лозанн» сияқты басылымдарда жазылды. Сол сияқты, сталиндік репрессия маши­на­сы­на түсіп кеткен интеллигенциямыз жайын­да да шет елдерде көптеген материал шыққан. Демек, өзгелер білгенді өзімізден неге жасыруымыз керек?
Кейінгі ұрпақ тарихты білсе, оның мә­нін бойына сіңіріп өссе ғана елінің бола­ша­ғын ойлайды, өткендегі қиындықтарға қай­та ұрынбаудың жолын іздейді. Елін бар­лық жағынан күшейтуге ұмтылады, сол үшін еңбек етеді. 
– Әңгімеңізге рахмет!
 

Сұхбаттасқан 
Ахмет ӨМІРЗАҚ