Ысырапшылдық синдромы

Хәкім Абайдың «бес дұшпаны» мен «бес асыл ісін» білмейтін қазақ кемде-кем. Ақын «Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек бекер мал шашпақ, Бес дұшпаның, білсеңіз», деп адамның бес жауын түгендеп берген өлеңінде бекерге мал шашуды, ысырапшылдықты да қатты сынай келе «Бес асыл іс, көнсеңіз» деп асыл істің біріне: «Қанағат, рақым, ойлап қой» деп, ысырапшылықтың қарама-қарсы антонимін тағы еске салады. Мұны «Адам болам десеңіз, оған қайғы жесеңіз», деп адамдықтың негізгі принциптеріне жатқызады. Демек, қанағатсыздық, ысырапшылдық, бекерге мал шашпақтық адамның негізгі жаулары. Біз бұл мақалада ақын жырын тәпсір етуді немесе ғұламаның ғақлияларын талдағалы жатқан жоқпыз. Мақалада бүгінгі тұтынушылық қоғамдағы жан еліктіретін жарнаманың құрбандары мен маркетинг қақпандарын сөз етіп, бекерге мал шашпақтықтың салдарларына тоқталуды, спейвинг ұғымын тарқатуды мақсұт қылдық.

Тәуелсіздіктен бері халқымыз едәуір эко­номикалық өзгерістерді бастан ке­шірді. Дамыған мемлекеттердің тауар­ла­рын тұтына бастадық, материалдық өрке­ниет­ке құлаш ұрдық. Экономикалық құры­лым­дар жаңа мінез-құлықтар мен ғұрып­тар­ды қабылдауға бейімдей бастады. Кейіннен елдің тұрмысы да тұрақтала келе әлеуметтік-экономикалық ахуал жақсара түсіп, нарық­тық қатынастар өмірімізге еркін еніп үлгер­ді. Сауда-саттық ұлғайды. Бұрынғы уақытта қат болатын, тапшы болатын тауарларға қо­­лымыз еркін жетті. Адам жанына ке­рек­ті­нің барлығын сатып алуға мүмкіндігіміз ашыл­ды. Дегенмен керектіні былай қой­ған­да, керексізді де сатып алуды шығардық. Се­­бе­бі тауар өндіруші компаниялар өз тауар­ла­рының өтімділігін арттыру мақсатында не­бір жарнама түрін ойлап тауып, мар­ке­тинг­тің түрлі әдістерімен тұтынушыларды бау­рай бастады. Бұл өз кезегінде тұтыну­шы­лық қоғамды қалыптастырды. Иә, біз бәрін тұ­тынатын жағдайға жеттік. Дегенмен жа­ға­ға жармасқан жарнаманың уысынан құ­­тылу оңайға соқпайды. Маркетингтің «майын ішкендер» тіпті тұтынушыларды үнем­деуге шақырып тұрып та қақпанға түсі­ре алады. Сіз «бұл қалайша?» деуіңіз мүмкін. Бұл қандай қақпан? Осыған келсек...

Ақшаны үнемдеу үшін жұмсау

Иә, кейде үнемдеу де қауіпті болуы мүм­кін. Кейбір жағдайларда үнемдеймін деп екі есе шығынға батып кетуіңіз де ғажап емес. Әмия­ныңызға абай болмасаңыз үнемдеймін деп шығын тартасыз. Бұрын заттар қат, тап­шы кезде адамдар тек керектілерін алушы еді. Ал бүгінде киім шкафында киімдеріңіз бар, тұрмыстық техникаларыңыз түгел, та­ма­­­ғыңыз алдыңызда болса да біз сатып алу­ды доғармай келеміз. Неге? Себебі жан елік­­­­тірер жарнаманың, көз қызықтырарлық жеңілдіктердің құлына айналдық. Егер сіз тауар­ды сатылымда жеңілдікпен жиі сатып ал­саңыз, бұл сіздің ақшаңызды ақылмен бас­қарғаныңызды білдірмейді. Мұны спей­винг деп атайды. Спейвинг – бұл біздің әмия­нымызды білдіртпей босататын ұғымды білдіреді. Біз өзімізді үнемдеп жатқандай сезінуіміз мүм­кін, бірақ бұл тек жалған үнемдеу.
Әдетте, үлкен сатылымдар мен жеңіл­дік­тер күзде және қыстың басында өтеді. Мы­са­лы – «қара жұма», «Каспий жұма» немесе «ки­бер дүйсенбі». Жаңа нәрселерді сатып алу­ға деген ұмтылыс пен құлшыныс осы мау­сымдарда үдей түседі. Ағылшын тіліндегі spaving термині spending to save тіркесінен шық­қан. Мағынасы – ақшаны үнемдеу үшін жұм­сау. Мәселен, біз жаппай сатылымнан өзі­мізге қажетсіз нәрсені бас салып сатып ал­сақ, бұл спейвинг саналады. Мысалы, сіз са­тып алған көйлек жеңілдікпен небәрі 5 мың теңге тұрса, сізге тиімді болып көрінеді. Бірақ дәл сондай көйлектер жеке киім бөл­месінде бар болса, онда көйлек сізге керек емес деген сөз. Демек, тиімділігі де жоқ. Спей­­­верлер жаппай сатылым көрсе, жа­ны­нан тыныш өтіп кете алмайды. Олар кейін қа­жет болып қалар деген оймен бір нәрсеге ақ­ша шығарса, ұттым деп сенеді. Спейвинг адам басқа жағдайларда сатып алмайтын нәр­сені сатып алғанда пайда болады. Жеңіл­дік­тегі сөмке небәрі 10 000 теңге тұрса, ал әдет­те оның құны 50 000 теңге болса, онда бұл әлдеқайда арзан екені анық. Егер сіздің сөмкелеріңіз жеткілікті болса, қатты қажеттілігі болмаса, онда бұл спейвинг. Де­мек, импульсті түрде көзсіз сатып алған спей­вер боласыз. Яғни, шамадан тыс, адам­ның қажеттіліктерінің шегінен асып түсетін тұтыну мөлшері, ол ысырапшыл тұтыну.
Спейвингтің қауіптілігі – адам жос­пар­ла­ғанынан немесе мүмкіндігінен көп ақша жұм­сайды. Мысалы, тегін жеткізу – әлемдегі ең көп таралған тұзақтардың бірі. Егер сатып алу­шы белгілі бір сомаға тапсырыс берсе, дү­кен тегін жеткізуді ұсынады. Осылайша, оның пікірінше, тиімді ұсынысты пай­да­лану­ға тырысып, адам қажетті соманы алу үшін мүлдем қажет емес тауарларды сатып ала­ды. Иә, ол өзіне тегін жеткізуді қам­та­ма­сыз етті, бірақ ол ойлағаннан да көп ақша жұмсады. Көптеген спейвер тауарларды жақ­сы жеңілдіктермен тапқан кезде ләззат ала­ды және олар бұл затты қолдана ма, қа­жет пе, ұнай ма, маңызды емес. Бірақ бұл кү­­­­мәнді ләззат ерте ме, кеш пе опық жегізеді. Эмо­циялар басылып, эйфория өткенде, өзіне қа­жет емес нәрселермен бас ауыртқанын тү­сінеді. Спейвинг қарызға батырып, несие төленбей, отбасындағы кикілжіңге ұласуы мүм­кін.

Именшек сатушыдан данышпан миллионерге дейін

Тақырыпты тереңірек түсіну үшін ке­зін­де супермаркетті, жеңілдіктерді ой­лап тапқан танымал кәсіпкер Фрэнк Вул­ворт­тың оқиғасына назар аударайық. Фрэнк Уинфилд Вулворт есімді жігіт 1852 жылы 13 сәуірде американдық ауыл типіндегі қалада дү­ниеге келген. XIX ғасырдағы бір бөлмелі ауыл мектебінде оқыған оның білімі де жоқ еді. Колледж бен университетте де оқи алма­ған ол ерте жастан бастап Пенсильвания шта­­­­тындағы Ланкастердегі сатушының қа­ра­пайым көмекшісі болып жұмысқа ор­на­лас­ты. Дүкен иесі мұндай именшек, қағі­лез қыз­метшіні жұмысқа алғанына өкінетін. Се­бебі ол кезде тауарлардың белгіленген ба­­­­ғасы болмайтын, ал сатушының өзі сатып алу­шының төлем қабілеттілігін болжай оты­рып, бағаны өзі белгілейтін. Бұл әлеуметтік фо­биядан зардап шегетін, сауда жасауға ике­мі жоқ Фрэнк үшін қиындық тудырды. Ол мұрнының астынан сөйлеп, қызарып, тер­леп-тепшіп, тұтынушыларды таңғал­дыру­шы еді. Ақырында, дүкен басшысы оған «Кү­ні бойы дүкенде жалғыз сауда жасайсың, кіріс орташа деңгейден аспаса бұл жұмыспен қош­­­­таса бер», – деп шарт қойды. Енді барар жер, басар тауы қалмаған Фрэнк сатып алу­шы­лармен қарым-қатынасты қалай алшақ­татуға болатынын ойлана бастады. Тығы­рық­тан шығу үшін ол дүкенге бірқатар жаңар­тулар жасады. Алдымен тауарларды сөре­лерге рет-ретімен қойып, әрқайсысына баға бекітті. Кіреберісте тұрмау үшін келу­ші­лерді шақырып тұратын, бірнеше жар­на­ма-плакат жасады. Қоймада қалған тауар­лар­дың қалдықтарын жәшікке салып, «бар­лы­ғы бес цент» деп жазды. Бұл сізге «Барлығы мың теңге» деген жарнамаларды есіңізге тү­­­­сірген болар? Сонымен жас жігіт өз жұ­мы­сының нәтижесін дегбірсіздене күтті. Тіпті, ты­нысы тарылып, дірілдеп, есептегіштің ар­тына тығылды. Бірақ қорқынышы бекер бо­лып шықты. Сатып алушылар барлық тауар­ларды бес центтен сатып ала бастады. Олар бағаны төмендетуге жарты сағат жұм­сап, саудаласпай-ақ заттарды алып кетіп жат­ты. Нәтижесінде, сол күнгі кіріс апталық со­маға жете жаздады. Осылайша, Фрэнк бір түн­де именшек жігіттен жаңашыл кәсіпкерге ай­налып шыға келді. Көп ұзамай ол қожайы­ны­нан кетіп, өзінің жеке дүкенін ашты. Осы­лайша, өзіне-өзі қызмет көрсету дү­кен­дері заманауи түрде пайда бола бастады. Фрэнк мұнымен тоқтаған жоқ. Баға бел­гіле­рін, сатылымдарды, жеңілдіктерді және супер­маркеттерді ойлап тапты. Ол Фила­дель­фияда тағы бір дүкен ашып, осы жерде трафикті алдын-ала есептегеннен кейін бір жыл­дан кейін миллион доллар тапты. Фрэнк өзі­нің стратегиясын мұқият ойластырды. Кас­са залдың соңында болуы керек. Сатып алушыларға тек бір сатушы қызмет көр­сете­ді. Сатып алушылар үнемі жаңа нәрсеге ұм­тылуы үшін есеп екі апта сайын өзгеріп отыр­ды. Егер тауарға сұраныс төмендесе, жігіт оны жеңілдікпен сатылымға шығарды. Арада он жыл өткенде, 1889 жылға қарай он екі сауда дүкенін ашып үлгерді. Ал осы уақыт ішін­де сатылым 240 пайызға өсті. Уақыт өте келе Вулворт дүкендері бүкіл елді басып алып, ұзақ уақыт бойы үстемдік етті. 1900 жы­лы компанияның айналымы 5 миллион долларды құрады. 1911 жылы Фрэнк F. W. Woolworth компаниясын тіркеді. Дүкендер же­лісі белсенді дамып, уақыт өте келе дүкен са­ны 586-ға жетті. Неліктен Фрэнк Вул­ворттың дүкендері соншалықты сәтті болды де­генге оның бизнесі қарапайым фи­ло­со­фия­ға негізделгенін айта кеткеніміз жөн. Бірін­шіден, оның сауда нүктелеріндегі бар­лық тауарларды 5 немесе 10 центке сатып алуға болады. Ол мұндай қолжетімді баға­лар­ды өндірушілерден тікелей көтерме ба­ға­мен сатып алудың арқасында ұстай ал­ды. Әрбір затта белгіленген құны бар жарқын баға белгісі ілулі болды. Бұл сатып алушы­лар­ға саудаласудың қажеттігін жойды. Вул­ворт сауда нүктелерінде жұмыс істейтін са­ту­шылардың жалақысы төмен болғанымен, жұмыстары жеңіл еді. Оларға тұтыну­шы­лар­ды сатып алуға көндірудің қажеті жоқ. Қызметкерлерден талап етілген жалғыз нәрсе – өнімді тез және анық орау, сатып алу­шыдан ақша алу және онымен сыпайы қош­тасу ғана болды. 1913 жылы ол Нью-Йорк­те Вулворт ғимаратын салды – ол сол кез­дегі ең биік зәулім ғимарат болатын. Фрэнк өзінің табысты бизнесімен 1919 жы­лы қайтыс болғанға дейін айналысқан. Сол жылы оның империясында бүкіл Америка, сон­дай-ақ Канада мен Ұлыбританияда мың­нан астам дүкен болған екен. Фрэнк Вулворт­тың сауда нүктелері 65 миллион доллар та­быс әкелді. Фрэнк Вулворттың оқиғасы кей­де біздің әлсіз жақтарымыз бізді тапқыр ше­шімдер табуға және көп нәрсеге қол жет­кізуге бастар жол болуы мүмкін екенін тағы бір рет дәлелдейді. Құрылтайшы дүние сал­ған­нан кейін компания біртіндеп азайып, 1997 жылы жұмысын тоқтатты. Фрэнк Вул­ворт­тың сауда нүктелері қазір жоқ болса да, оның идеялары бүгінгі заманауи супермар­кет­тердің әрқайсысында өмір сүріп келеді. Се­бебі Вулворттың бір кездері әкелген жаңа­лығын әрбір супермаркет пен сауда орын­дары пайдаланады. 

Спейвингтен қалай қорғанамыз?

Жалған үнемдеу, жеңілдіктер құр­ба­ны болу әдетінен қалай бас тартуға бо­лады? Мұндай әдетті жеңуге көмектесетін көп­теген әдіс бар. Біріншісі, саудадан аулақ бо­лыңыз. Дүкендерге жиі бас сұғудан бас тар­тыңыз. «Тиімді» сатып алуға азғырылмау үшін жеңілдіктер кезінде дүкенге бармаңыз. Керекті тауарлар тізімін жасаңыз. Тек қа­жет­ті дүниенің толық тізімін жасамай, сауда орын­дарына аяқ баспаңыз. Егер сіз жеңіл­дік­пен бірдеңе сатып алғыңыз келсе, бұл зат­тың тізімде бар-жоғын тексеріңіз. Өзіңіз­ге уақыт беріңіз. Бұл кеңес импульсивті шы­­­­­ғындар жасауға бейім адамдарға қатысты. Осы уақыт ішінде тауардың жақсы және жа­ман жақтарын өлшеп, бұл сізге қанша­лық­ты қажет екенін түсінесіз.

Қаржылық суицид

Бастапқыда табиғи қажеттіліктермен ғана қанағаттанған адам баласы қоғам дами келе, тұтынушылық тәбетін арттыра түсті. Бір кездері артық зат, керемет дүние-мүлік­терді тұтыну тек ауқаттылардың ғана қолы­нан келсе, қазір қалың бұқараның басым бөлі­гі табиғи, бірақ аса қажетті емес заттар­ды несие алса да сатып ала алады. Сауда да уа­қыт өткен сайын дами түсіп, нарық заңы­на сәйкес заманауи қарқын ала бастады. Түр­лі маркетплейстер пайда болды. Енді ха­лық бұрынғыдай базар аралап жүрмей-ақ, қа­лаған затын телефоннан таңдап, үйде отырып тапсырыс бере алады. Тапсырысыңыз уақытында үйіңізге келеді. 2020 жылдан бастап әлемдік ритейлердің көбісі онлайн сегментке басымдық бере бастады. Чат, ви­део, тікелей трансляция және әлеуметтік же­лілерде сатып алу үрдісімен эксперимент жасады. Бұрын жеке сатуға сүйенген ком­па­ниялар цифрлық технологияларды қазіргі, жаңа аудиторияны қамту құралы ретінде мойындады. Бүгінде елімізде маркетплейс­тердің дамуы көп арналы ойыншылардың он­лайн-сатылымынан едәуір озып тұр. Он­лайн сауда жүргізетін сайттар да сұранысқа ие. Онлайн сауданың тұтынушылары да бар­ған сайын жасара түсуде. Осыдан бірер жыл бұрын тұтынушылардың 90 пайызы 25 жасқа дейінгілер болса, қазір 35-40 жастағы толқын да онлайн саудаға басымдық береді. Алдағы бес жылда мобильді ритейлер қа­тары 45-50 жастағылармен жаңарады деген болжам бар. Интернет сауда жас құрамы жа­ғынан ғана емес, сапалық жағынан да жақ­сарды. Дегенмен сауда жасаудың жеңіл­дігі адамдарға ессіз сауда жасауға итермеледі. Қарыз­ға батуына, несиеге ұрынуына алып келді. Жаппай тұтынушылық мәдениеттің қар­қын алғаны соншалық, еш қажетсіз, мұқ­таж­сыз, пайдасыз, мақсатсыз зат сатып алуға көш­тік. Несиеге қызыққандар қарызға бел­ше­ден батып, ол қарызын бірнеше есе етіп қай­тара алмай, тығырыққа батып жүр. 
Бүгінде елімізде «басында қарызы жоқ» адамды кездестіру – ақ аюды шөлден ке­зіктіргенмен бірдей сирек құбылысқа ай­налды. Статистикаға сенсек, экономикалық бел­сенді халықтың 83 пайызы банкке тәуел­ді. Яғни, жұмыс істейтін бес отандасымыздың төр­теуі ай сайын тапқан табысының жар­ты­сын қаржы ұйымдарының кассасына санап береді. Бұл жай ғана экономикалық көрсет­кіш емес, бұл – қоғамдық дерттің диагнозы.
2025 жылғы мамыр айындағы ресми де­рек­тер төбемізден жай түсіргендей: ха­лық­тың жалпы қарызы 22,1 триллион теңгеге жет­ті. Оның басым бөлігі – 15 триллионға жуы­ғы – ешқандай кепілсіз, тек күнделікті тір­шілікке алынған тұтынушылық несиелер.
Ең сорақысы, несие алушы 7,7 миллион адамның 17 пайызы (шамамен 1,3 миллион аза­мат) қарызын уақытында қайтара алмай, «қара тізімге» ілінген. Банк тілінде NPL деп ата­латын бұл «қайтарылуы күмәнді» бере­шек­тердің көлемі 1 триллион теңгеге жуық­тады. Бұл дегеніміз миллиондаған тағдырдың банк алдындағы жауапкершіліктен қажып, тығырыққа тірелгенінің көрінісі.
Экономистер Борыш жүктемесінің коэф­фициенті (БЖК) 0,5-тен аспауы керек деген қағиданы алға тартады. Яғни, табы­сыңыз 300 мың болса, оның 150 мыңынан артығын қарызға беру – қаржылық суицид­пен тең. Алайда қазіргі нарықтағы инфляция мен қымбатшылық қарапайым халықты осы шектен аттап өтуге мәжбүрлеуде.
Экономист Ғалымжан Керімбектің пайым­дауынша, табыстың жартысынан көбі несиеге кеткен сәтте адамның өзге қажетті­лік­терін өтеуге қауқары қалмайды. Бұл – «не­сиелік құлдықтың» классикалық үлгісі. Бір қа­рызды жабу үшін екінші қарыз алу, мик­ро­қаржы ұйымдарының жылдық 50 паыз­дық «тұзағына» түсу – халықтың өмір сал­ты­на айналып барады.
Бұл үрдістің бірнеше іргелі себебі бар. Бірінші, табыс пен шығын алшақ­тығы. Яғни, жалақының өсу қарқыны екі таңбалы инфляцияға (14-18 пайыз) ілесе алмай жа­тыр. Азық-түлік пен коммуналдық қызмет құны өскен сайын, тоңазытқыш немесе мек­теп формасын алу үшін халық амалсыз бөліп төлеуге (рассрочка) немесе несиеге жү­гінеді. Екінші, қаржылық сауаттың таяз­дығы, яғни тәуекелді есептемей, ертеңгі жұ­мыссыз қалу қаупін ескермей қарыз алу – үл­кен қателік. Үшінші, жоғары пайыздық мөл­шерлеме. Дамыған елдерде несие пайызы төмен болса, біздегі 20 пайыздық үстемеақы борышкерді екі есе қажытады.
Үкімет пен Ұлттық банк бұл мәселеге бей­жай қарап отырған жоқ. 2025 жылдың қара­шасынан бастап жаңа ережелер күшіне енді. Атап айтсақ, егер азаматтың 90 күннен ас­қан мерзімі өткен қарызы болса, оған жаңа несие беру кезінде борыш жүктемесі 25 пайыздан аспауы тиіс. 36 ай ішінде қары­зы кешірілгендерге мүлдем несие берілмейді. Тіпті, микронесиені бір күнге кешіктіру – жаңа несие алу мүмкіндігінен айыруы мүм­кін. Бұл қадамдар халықты қарыз батпағына одан әрі батудан сақтайтыны анық. Бірақ екін­ші жағы – табысы төмен адамдардың банкке жолы кесіліп, «көлеңкелі» несие беру­шілерге жем болу қаупі де жоқ емес.
Соңғы жаңалықтар бойынша, Қазақ­стан­да 1 шілдеден бастап несие беру ережелері өзгереді. Алдағы өзгерістер туралы бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов мәлімдеген еді. Шілдеден бастап банктер клиенттердің төлем қабілеттілігін қа­таңырақ бағалай бастайды, яғни жаңа көр­­сеткіштер – қарыз жүктемесі коэф­фициен­ті (ҚЖК) және қарыздың табысқа қа­тынасы коэффициенті (ҚТК) енгізіледі.
«Бұл нормативтер қазір де бар, бірақ біз олар­ды табысқа тәуелді етіп, неғұрлым нақ­тырақ реттеуді енгізгіміз келеді. Сондықтан «таза» табыстың болуы өте маңызды – яғни, келісімшарттар арқылы өтетін, МӘМС пен зейнетақы аударымдары бар табыс. Сонда банктер сізде шынымен тұрақты түсім бар еке­нін көріп, тұтынушылық несие болсын, ипо­тека болсын, автонесие болсын – бәрін өтеу­ге қабілетті екеніңізді бағалай алады, әрі не­сиені жеңілдікпен береді. Ал егер «таза» та­быс болмаса, яғни жалақы қолма-қол бол­са, банктер мұндай несиелерді беруге құ­лық­сыз болады. Бұл дұрыс – егер табыс көзін көр­месең, несие бермеуің керек», – деген еді Сүлейменов брифингте.
ҚЖК адам табысының қандай бөлігі не­сиелер мен басқа да міндетті төлемдерге ке­тіп жатқанын көрсетеді. Бұл көрсеткіш не­ғұрлым жоғары болса, жаңа несие алу мүм­кіндігі соғұрлым төмен болады.
ҚТК көрсеткіші адамның жаңа несиені қар­жылық қиындыққа ұшырамай төлей алу мүм­кіндігін бағалауға көмектеседі, яғни банк­тер адам табысының қанша бөлігі қарыз­дарға кетіп жатқанын және жаңа не­сиені өтей ала ма, жоқ па, соны қарайды.
Ең алдымен, бұл өзгеріс табысы растал­ма­ған қазақстандықтарға әсер етеді: жала­қы­ны бейресми (қолма-қол) алатын қызмет­кер­лер, еңбек шартынсыз жұмыс істейтіндер, тұрақты немесе расталған табысы жоқ аза­мат­тар несие рәсімдей алмайды.
Бұл өзгерістер банктер үшін де, қарыз алу­шылар үшін де қауіпті азайтуға бағыт­талған. Кей жағдайда адам жеткілікті та­бысы болмаса да несие алып, біраз уақыт тө­легенімен, кейін қарыз жүктемесін көтере ал­май қалады. Жаңа талаптар осындай жағ­дайлардың алдын алып, несиелеу жүйесін тұрақты етуді көздейді.
Несие – бұл «қазір алып, кейін төлеу» мүм­кіндігі ғана емес, бұл – ертеңгі табы­сың­ды бүгін жұмсап қою. Қазіргі жағдайда несие қа­зақстандықтар үшін таңдау емес, амалсыз қажеттілікке айналды.
Бұл түйткілді шешудің жалғыз жолы – тек тыйым салу емес, халықтың нақты табы­сын көтеру. Экономика өсіп, жұмыс орын­дары ашылып, әлеуметтік баспана бағдар­ла­ма­лары қолжетімді болғанда ғана несиеге тәуелділік азаяды.
Қарыздан гөрі, қауызына қарауыл болар дәу­леті бар, ертеңіне сеніммен қарайтын, «жас­тығына басын қойып тыныш ұйықтай­тын» 17 пайыздың үлесі көтерілсе, елдің әлеуе­ті артады. Қаржылық қауіпсіздік – ел қауіпсіздігінің кепілі.

Наурызбек САРША