Тарпаң мінезді тарлан

/
Тарпаң мінезді тарлан

Биыл ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері Темірбек Қожакеевтің туғанына 100  жыл толып отыр. Қазақ баспасөзінің теориясы мен практикасының негізін қалаушылардың бірі, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Журналистика факультетінде ұзақ жыл декандық қызмет атқарған, біз журфакқа оқуға түскен тұста Мерзімді баспасөз кафедрасының меңгерушісі болған Темірбек Қожакеев ағайдың ұстаздық, ғылыми және шығармашылық қызметінен тәлім терген соңғы шәкірттерінің бірі ретінде ағаның жүз жылдық мерейтойында аз-кем пікір айту парыз.

Журналист боламын деп, әсіресе 70-90 жыл­дары ҚазҰУ-дың Журналистика факуль­те­тіне оқуға түскен талай тарланбоздарға дә­ріс берген Темірбек Қожакеев ағамыздың ал­дын көрген азаматтардың ол кісі туралы қай-қайсысы да қызғылықты естеліктер ай­тары анық. Себебі Темірбек ағамыз сынды сан қырлы тұлғаның қазақ журналис­ти­ка­сын­да өз орнының үңірейіп тұрарына шын мә­нінде уақыт әділ төрешілік етті деп ой­лай­мын.

Біз мектепте жүргеннен-ақ, ол кісінің аты­на қанық едік. Қолымызға түскен кітап­тары мен баспасөз бетінде жиі жарық көріп тұра­тын мақалалары арқылы да Темірбек Қо­жа­кеев есімін тани түстік. Одан қалса, Қаз­ҰУ-дың Филология және Журналистика фа­культеттерінің қабырғасында ол кісіден дәріс алған таныс-білістеріміз Темірбек аға­ның дәрістерін қызғылықты қылып әңгіме­леп беретін. 

Кейбірі ағайды қатал әрі өте талапшыл деп те жататын. Содан ба, ойымызда­ғы орын­далып, көңіл қойған оқуымызға тү­сіп кеткеннен кейін ауылдың қара дома­ла­ғына ағаймен қоян-қолтық араласып кету қиын соғатын шығар деп жүретінбіз. Көп ұзамай-ақ университет табалдырығын жас­қан­шақтай аттаған сарыауыз шәкірттерін өзіне жақын тарта бастаған. Әсіресе, «Жур­на­лист болам деп – жұлқынып, ақын бола­мын деп – қылқынып» жазғызсынып жүр­ген­­дерімізге: «Әй, бала, сенің кеше бәлен га­зетке шыққан дүниеңді оқыдым. Дұрыс, жа­­райсың! Жаза бер!» – деп, ақыл-кеңесін ай­тып, қанаттандырып қоятын. Сол кездері ағай­дың жақсы пікірін естігеніміз аспанға ай­ды шығарып тастағандай масаттанып қа­латынбыз. Кейбірімізге сол бір ауыз сөз қай­та қуат беріп, тағы бір өзімізше «тәуір» дү­ние жазып тастайтынбыз. Осындай жы­лышырай ұстаз бен шәкірт арасындағы жа­қын достық бізді тек журналистиканың қыр-сырына баулып қана қоймай, зия­лы­лық­қа, қарапайымдылыққа тәрбиелей түс­кен. 

Әлі есімізде, мамандық бойынша ка­фед­ра­­ларға жазылу кезінде ағай басқарып отыр­ған «Мерзімді баспасөз» кафедрасына қанша аң­сарымыз ауып жүргенімен, басқа кафедра­ға бөлінген екенбіз. Ақыры, үш-төрт жігіт өз өті­нішімізді арқалап, ағайдың алдына бар­ған­быз. Екі сөзге келмей қол қойып жібергені күні кешегідей көз алдымызда. Бір қызығы, мұ­нымызды кейбіреулер майданның ең от­ты шебіне сұранып барған жаужүрек жауын­гер­дің ерлігіне пара-пар екен деп бағалаған. Се­беп-сыры белгілі. Жоғарыда айтып кет­кен­дей, ағайдың талапшылдығы мен қатал­ды­ғын алға тартады. Алайда тәртіп пен тал­ғам қай жерде болмақ десек, талабы мен са­рабы күшті жерде салтанат құрмақ. Ен­де­ше, тәртіп пен тәлім егіз. Ал тәрбиелік пен бі­­лімділік – екібастан. Бес жыл біз соның куә­­сі болдық. Ағайдың алдынан жақынырақ ба­рып дәріс тыңдап, тәрбие көргенімізге қуан­басақ, еш өкінбейміз. Қайта бағымызға қарай Темірбек ағадай темір-ұстаздың алдын көр­генімізді бүгінде мақтаныш тұтамыз.

Темірбек ағаның сан қырынан таныл­ған талант иесі екенін тек шәкірттері ғана емес, бүкіл қазақ қауымы біледі. Бір бойы­на тоғысқан әдебиетшілігі, сыншылығы, жур­налистігі, фельетонистігі, сатириктігі, ға­лым-ұстаздығы – бәрі-бәрі қолтығы сөгіле, қан сорпасы шыға төккен тері мен жасаған ең­бегінің өтеуі іспеттес. Бәрінен бұрын бізге ағай­дың ғалым-ұстаздық қыры жақын әрі жыға таныс. Бұл – басқа қырын білмейміз де­гендік емес. Ең алдымен Темірбек аға біз үшін – ұстаз.

Кейінгі қырық жылдың бедерінде бүгінгі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық уни­вер­си­тетін бітірген, қазіргі қазақ журналис­ти­ка­­­сының қара қазанын қайнатып жүрген жур­налистердің барлығына Темірбек ағамыз ұстаздық етті десек, артық емес. Және алты мың­дай бұқаралық ақпарат құралдарына ма­мандар әзірлеуге үлкен үлес қосқан. Бай­қап қарасақ – аз уақыт, аз цифр емес, бүтін бір ұрпақтың өмірі. Қазақтың «Елу жылда ел – жаңа, жүз жылда – қазан» деген мақалын еске алсақ, сонша уақыт талапшылдығымен шә­кірт тәрбиелеу – мықтылықтың бір мыс­қал көрінісі. 

Қысқаша өмір дерегіне үңілсек,  Темірбек Қожакеев 1926 жылы  Жамбыл облысы, Mep­кi ауданы, «Ойтал» ауылында дүниеге келген. 1953 жылы Қазақ мемлекеттік университеті Филология факультетінің Журналистика бө­­лімін бітірген. 1947-1948 жылдары Мерке ау­дандық комсомол комитетінің бөлім  мeң­гepy­шici қызметін атқарады. 1953-1972 жыл­дары Қазақ мемлекеттік университеті Журналистика факультетінің оқытушысы, аға оқытушысы және доценті болып қызмет ете­ді. Одан соң ұзақ жыл бойы  аталған жо­ғары оқу орнының Журналистика факуль­те­тінің деканы болды. Филология ғылым­дары­ның докторы ғылыми дәрежесін Бакуде қорғап, профессор ғылыми атағын алды. Қа­зақ­станның еңбек ciңірген қызметкері атанды. 

«Ойында – сәулесі, ал ісінде – әуресі бар жан­ның артында өзіндік із қалары сөзсіз. Те­мірбек Қожакеев осы қасиетке тән адам еді» – деп жазыпты профессор Тілеубек Көл­баев. Расында да, «Темекең өткенді ойлап, бо­лашақты болжап,  сан-сапалық құбылыс­тар­ды бір ізге салар ақыл-парасаты мол нар тұл­ғалы азамат еді-ау. Бар саналы ғұмырын Алаш дейтін аталы жұрттың амандығына ар­на­ған ол өзіне тән мінезі, таңғажайып тал­ға­мымен даралана білді» – дейді филоло­гия ғылымдарының докторы, профессор Бауыр­жан Жақып.

Темірбек Қожакеев әдебиттанушы, жазу­шы, сыншы, зерттеуші, журналист, сатирик жә­не талантты ұстаз бола білді. Ол жиырма мың­нан астам журналист тәрбиелеп, қазақ бұқаралық ақпарат құралдарының қаламы жүйрік, ойы ұшқыр мамандарын даярлап шығарды.

«Темекеңнің іргелі зерттеу еңбектері, ма­қала, кітаптары қазақ журналистикасының өсу, қалыптасу кезеңдерінің шынайы кө­рі­ні­сі. Шәкірттерінің алдында ең алдымен ұс­таз­дық борышын адал өтеген ғұлама» – дей­ді филология ғылымдарының докторы, про­фессор Намазәлі Омашев. Темекеңнің ғұлама ғалымдығының куәсі – оның том-том зерттеу ең­бек­­тері мен оқулықтары. «Шын ға­лымның шы­найы ізденімпаз екені әдебиет пен жур­налистикадағы тың тақырыпқа түрен салып, өзі тапқан сүрлеуін даңғылға айнал­дыр­ға­нын­да» – деп жазады фи­лология ғылым­да­ры­ның док­торы, профессор Өмірхан Әбді­манұлы. «Темірбек Қожакеев ізде­нісі­нің ерекше­лі­гі – тақырыпты тек бетінен қалқымай, тұң­ғиықтан тартып, қағидалық тұғырна­ма­сы­ның тамыры тереңде болып келуі. Сон­­дық­тан да ғалымның еңбектері са­тирада сан сыр­лы құбылыстың құпия қы­рын ашып, жанр­ларының жігін ажыратып беруімен қымбат. Темекең өз ізденісі бары­сында еш шар­шауды білмейтін. Міне, сол талмай із­дену қасиеті оны тұлғалық қа­лы­бын жасауға жетеледі» – дейді филология ғылымдарының докторы, профессор Кәкен Қамзин.

Сатира – қазақ әдебиетінің ежелгі са­ла­сы. Мыңдаған жылдық көне тарихымыздың мә­дени қазынасына жататын ақыл-ой, ру­ха­ни байлығы.

«Сатираның мыңдаған жылдық даму тарихын зерттеп, тектерін тамырлата тал­даған да Темірбек Қожакеев» – дейді са­тирик-жазушы Үмбетбай Уайдин.

«Біздің әдебиеттану ғылымында са­ти­ра­ны зерттеп, кешегісі мен бүгінгісіне барлау жа­сап, ертеңіне ой жүгіртіп отырған ғалым­да­­рымыз аз. Қазақ әдебиетіндегі осы жанр­дың қалыптаса бастауынан бері қамқоршы болған жанашыр ғалым –  Темірбек Қожа­кеев. Ол өзінің «Сатира және дәуір» атты мо­ног­рафиясымен қазақ әдебиеттану ғы­лымында маңыз-мәні жоғары жаңа ғылыми бет-бағдар ашты» деп жазған екен профессор Рымғали Нұрғалиев. Ғалымның бұл пікіріне ешкім дау айта қоймас. 

Рухани жағынан бай халықтың ұлттық дәс­түрі де өміршең. Өйткені рухани байлық – бабалар мұрасы, әрі аманаты. Темірбек Қожакеев бір сөзінде:  

«Рухани байлық – ес­кір­мек емес, тот та баспайды. Ол әркімнің игі­лігіне қызмет етеді. Рухани байлық – адам­ның  жан-дүниесін байытады»  депті. Те­мекеңнің осы сөзі рухани байлықты па­расатты тұрғыдан игеру – өмір қажеттілігі еке­нін ұқтырады. 

Міне, бұл Темекеңнің өмірлік қағидасы. Ол мұны айтып қана қойған жоқ, толығымен осы қағидамен өмір сүрді.  Сондықтан да Темірбек Қожакеевтің артында ел-жұрты, хал­қы сүйген, қоғам сыйлаған, шәкірттері құр­меттеген абыройлы аты қалды.

Темірбек ағаның талғамының биіктігі мен талабының күштілігін сезініп өскен шә­кірт күні ертең сол деңгейден қарауға дағ­дыланғаны анық. Өйткені өзі де тек ең­бекке үйренген ұстаздың жалқаулыққа жаны қастығына, сары жамбасты жақтыр­май­ты­ны­на еш шәкірт шек келтірмейді. Алайда қақ-соқтығымен, қыңыр тартып, тәртіпке көнбегенді де ағайдың тез-тезге салып, түзеп жібергенін көргенбіз. Жөн сөз айтып, жөн­дем болған қарабайырлықпен емес, қара­пайым­дықпен шақыратыны талай шатақ шәкірттің шаңын да қағып, шалқайғанын еңкейткен. «Мінсіз журналистпін» дегеніміз­дің өзі ол кісінің алдына барғанда ақауы­мыз­ды аңғара қоятынбыз. Ұстаз – қашан да ұстаз бол­ды. Асыл ағаның аяулы бейнесі көз ал­дым­да осылайша қалып қойыпты. 

Темірбек Қожакеев туралы айтқанда оның қызметіндегі былайғы жұрт біле бермейтін жайтты айналып өтпегеніміз абзал. Соның бірі – биыл қырық жылдығы ата­лып өтетін 1986 жылғы Алматы қаласын­дағы Желтоқсан көтерілісінен кейінгі сүргін ағаның өміріне салқынын тигізді. Алайда, Мәскеуден келген тергеушілердің өзі Темір­бек ағаны жасыта алмады. Тағылған айып: «Асанбай Асқаровтың туысқанысың! Факуль­тетте оңтүстіктің балаларын қаптатып ж­і­бер­генсің!». Бұлары негізсіз қаралау еді. Ор­талықтың оспадар епкіні мен тепкісі қатты тергеушісіне Темкең: «Жолдас тергеуші, сіз­дің алдыңызда профессор отыр. Мәдениет­тілік пен ізеттілік сақтаңыз!» деп, аптығын ба­са­ды. Мұндайды күтпеген әлгілер сасып қа­лып, сабасына түседі. 

Иә, Темірбек Қожакеев ағамыз жалпы та­лап­шыл, турашыл, қатаң тәртіп пен әділет­тің адамы болды. Бұл болмысын желтоқсан зобалаңындағы тергеу мен сотта жүргенде де жоғалтқан жоқ. Қайта қайсар мінез көрсе­тіп, қайрала, ширыға түсті. Бұл шарболаттай шыңдалған мінезі ол кісінің қарсыластарын көбейтіп жібергені де анық. Желтоқсан дүр­белеңінде ақыры қызметінен алды, партия қатарынан шығарды. Темкең тайсалмады, жуасымады. Әділет іздеп, орталықтың өзіне дейін барды. Өзінің ақ-адал екенін дәлелдеп, негізсіз айыптың бәрін заңды түрде алдырды. Мәскеудің шешімін алып келіп, ұстаздық қыз­метіне қайта оралды.

Темірбек Қожакеев сынды тек тәртіп пен істің адамы Кеңестік жүйеге ұнай қоймауы түсінікті еді. Дегенмен осынау қиын-қыстау заманның өзінде ар-ұжданына дақ түсірмей, өзін қайсар-қайраткерлік қырынан көрсете біл­ген жанның бірі де бірегейі Темкең еді.

Қылышынан қан тамған Кеңестік жүйеде басшы болу, шәкірт тәрбиелеу оңай емес-ті. Оның артында мыңдаған жастың тағ­­дыры тұрды. Осындай жүйенің басы-қа­сында сол заманның тамыр соғысын дөп бас­қан Темірбек Қожакеев сынды тау тұл­ғамызды тарпаң мінезді тарлан демеске лаж жоқ. Қазақ журналистикасының теориясын ғылыми тұрғыда алғашқылардың бірі болып зерделеген филология ғылымдарының док­торы, профессор, Қазақстанның еңбек сіңір­ген қызметкері Темірбек Қожакеевтың биыл­ғы жүз жылдық мерейтойында айтар үзік сыр осы. 
Ел Тәуелсіздігінің 35 жылдығы Темірбек Қожакеевтың ғасырлық мерейтойына тұспа-тұс келуі де өзіндік символдық мәні бар. Қазақ журналистикасына қажетті ер мінез бен ұлттық айбарды аңсап кеткен ағамыздың арманы бүгінде орындалды. Егемен ел атан­дық. Тәуелсіздігімізді алуға қайсар мінезімен де, қарымды қаламымен де, ерен еңбегімен де үлес қосқан тұлға Темірбек Қожакеевтей-ақ болар!

Болатбек ТӨЛЕПБЕРГЕН

Бөлісу:

Серіктес жаңалықтары


Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жыл
Жаңалықтар