Астанада өткен III Халықаралық стратегиялық серіктестер форумында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев сөз сөйледі. Жаһандық ғылым жүйесінің көрнекті өкілдері, әлемге әйгілі ғалымдар мен білім беру саласының жетекші сарапшылары бас қосқан алқалы жиында халықаралық ғылыми ықпалдастықтың өзекті мәселелері талқылануда.
– Осы алқалы жиында халықаралық ғылыми ықпалдастық мәселесі жан-жақты талқыланып жатыр. Бұл – өте өзекті тақырып. Себебі қазіргі тұрақсыз, бұлыңғыр заманда әлемдік университеттер қауымдастығы өздерінің салмақты пікірлері мен ұстанымдарын айтуы керек. Сіздердің, яғни ғылым өкілдерінің халықаралық шиеленістердің азаюына қосатын үлесі өте маңызды. Осыған орай, бүгін ғылымның даму жолына және басқа да өзекті мәселелерге қатысты құнды пікірлер, тиімді ұсыныстар айтылып жатыр. Мұның бәрі де отандық және шетелдік жоғары білім саласының әлеуетін нығайтуға септігін тигізері сөзсіз, – деді Президент.
Ғылым-білімдегі әр жетістігімізді кәдеге жаратуымыз керек
Қасым-Жомарт Тоқаев ғылымның барша адамзатқа ортақ игілік екенін айта келе, отандық және шетелдік жоғары оқу орындарының стратегиялық серіктестігі жаңа тарихи өрлеу дәуіріне қадам басқан Қазақстанның зияткерлік әлеуетін арттыруға қуатты серпін беретінін жеткізді. Мемлекет басшысы Тәуелсіздіктің 35 жылдығы қарсаңында елімізде жүзеге асырылып жатқан түбегейлі реформалар мен жасанды интеллект дәуіріндегі білім-ғылымның стратегиялық маңызына ерекше тоқталды.
– Жер жүзінің ең зияткер тұлғаларын ортақ мүддеге жұмылдырған бұл алқалы жиын еліміз үшін тарихи сәтте өтіп жатыр. Биыл Қазақстанның дербес мемлекет болғанына – 35 жыл. Еліміз қасиетті Тәуелсіздігіміздің мерейлі межесіне халықаралық беделі биік, экономикалық әлеуеті зор, болашағы жарқын ел, сондай-ақ аймақта көш бастап тұрған және дүние жүзінде жаппай мойындалған озық мемлекет ретінде жетіп отыр. Халқымыз осы жылдар ішінде көптеген белесті табысты еңсерді. Біртұтас жұртымыздың бірлігі күшейіп, мемлекеттігіміз нығайды. Осылайша, Ұлы даладағы бірегей өркениетіміз қайта жаңғырды. Кейінгі жеті жыл ішінде Қазақстанда ауқымды реформалар жүзеге асырылды. Бұл да – тарихымызда бұрын-соңды болмаған оқиға. Аталған өзгерістер тұтас халқымыздың өміріне, бүкіл қоғамның болмысына оң ықпал етуде десек, артық болмас, – деді Президент.
Мемлекет басшысы Конституцияда еліміздің мақсат-мұраты мен болашақтағы бейнесі айқын көрініс тапқанын, түбегейлі реформалар жүргізу арқылы Қазақстан жаңа тарихи өсу, өрлеу дәуіріне қадам басқанын ерекше атап өтті.
– Түбегейлі өзгерістер қоғамның барлық саласында жүргізілетін болды. Азаматтарымыз қазірдің өзінде реформалардың оң ықпалына, игілігіне көз жеткізді. Қазақстан реформаларының ерекшелігі, бұл – алдын ала дайындалған жоспарға сәйкес ішкі «темірдей» логиканың болуы, яғни нақты тәртіп пен сабақтастықтың сақталуы. Себебі ауқымды өзгерістер мен үстірт көзқарас ешқашан бірге жүрмейді, бір-біріне кедергі болады. Бұл – заңды нәрсе. Осылайша, түбегейлі реформалар жүргізу арқылы Қазақстан жаңа тарихи өсу, өрлеу дәуіріне қадам бас-ты, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Биыл еліміздің ЖІӨ 398 миллиард доллар болады
Мемлекет басшысы еліміздің кейінгі жылдардағы әлеуметтік-экономикалық жетістіктеріне тоқталды.
– Халықаралық валюта қоры ұсынған болжамға сәйкес, биыл еліміздің жалпы ішкі өнімі 398 миллиард доллар болады. Ал осыдан жеті жыл бұрын бұл көрсеткіш 181 миллиард доллардың шамасында болды. 2019 жылдан бері экономикамызға 155 миллиард доллар шетел инвестициясы тартылды. Еліміздің сыртқы сауда көлемі 150 миллиард долларға жуықтады. Алтын-валюта резерві мен Ұлттық қор активтерінің көлемі 44 пайызға ұлғайып, 129 миллиард доллардан асты. «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы аясында 7 миллионнан астам баланың жеке есепшотына 2,5 миллиард доллар аударылды. Бұл қазіргі буын өкілдерінің өскелең ұрпақтың қауіпсіз болашағына қосып жатқан баға жетпес үлесі десек, шындық боларына күмән жоқ. Қазақстанда ақысыз медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі нақты бекітілген. Соған сәйкес азаматтарымызға 1 мыңнан астам медициналық қызмет көрсетіледі. Елімізде әлеуметтік жағынан осал топтағы адамдарға берілетін жәрдемақының 39 түрі бар, – деді Президент.
Мемлекет басшысы кейінгі жеті жылда 625 орта және ірі өндіріс орны ашылып, 3,6 миллион адам жұмыспен қамтылғанын, 118 миллион шаршы метр тұрғын үй бой көтергенін атап өтті. Сонымен қатар 36 мың шақырым автокөлік жолы және 5 мың шақырым теміржол салынып, жөнделген. Ары қарай алдағы жылдары да тұтас ел аумағында көптеген балабақша, мектеп, емхана, спорт кешені, оңалту мекемесі, жастарға арналған шығармашылық орталығы, театр, әуежай, вокзал, жол және басқа да маңызды нысан салынады.
«Халықтық құрылыс» – мазмұны кең нағыз халықтық жоба
Мемлекет басшысы барша жұртқа арналған нағыз халықтық жоба –«Халықтық құрылыс» бағдарламасының маңыздылығына тоқталды. Оның пайымдауынша, «Халықтық құрылыс» кезінде салынатын әрбір нысан, әрбір ғимарат жұртымыздың игілігіне қызмет етеді.
– Тәуелсіз Қазақстанның тарихында бір мезетте бүкіл аймақты, барлық саланы қамтитын мұндай ауқымды құрылыс бұрын-соңды болған жоқ. Бұл бірегей бағдарлама халықтың әл-ауқатын жақсартуға, кәсіпкерлікті дамытып, экономиканы өркендетуге айрықша серпін бермек. Қысқаша айтқанда, бұл – «барша жұртымызға арналған нағыз халықтық жоба, яғни кең ауқымды құрылыс». Себебі «Халықтық құрылыс» кезінде салынатын әрбір нысан, әрбір ғимарат жұртымыздың игілігіне қызмет етеді. Өндіріс орындары мен кәсіпкерлер үшін зор мүмкіндіктер пайда болады. Жұмыс орындары ашылады. Қысқасы, «Құрылыс және тағы да құрылыс» қағидаты Қазақстанның жалпыұлттық ұранына айналады. Бағдарлама аясында әлеуметтік нысандармен қатар, атом, су және жылу электр стансалары, деректерді өңдеу орталықтары салынады, – деді Мемлекет басшысы.
Қазақстанда 11 мемлекеттің жетекші университеттері өз филиалдарын ашты
Жиын барысында Мемлекет басшысы отандық ЖОО-лар туралы өз ойын ортаға салды.
– Жоғары білім беру жүйесіндегі халықаралық ықпалдастықты дамыту, ғылыми байланысты тереңдету – қазіргі заман талабы. Біз бұл мәселеге айрықша мән береміз. Қазақстанда осы саладағы халықаралық стратегиялық серіктестік туралы 40 келісім іске асырылып жатыр. Елімізде 11 мемлекеттің жетекші университеттері өз филиалдарын ашты. Осы білім ордаларында 12 мыңнан астам студент оқиды, сондай-ақ 1,5 мыңға жуық оқытушы жұмыс істеп жатыр. Олардың қатарында шетелден келген 600-ден астам профессор бар, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Қазақстан осы аймақта алғашқы болып Еуропадағы Лиссабон және Азия-Тынық мұхиты аймағындағы Токио конвенцияларына қосылған. Президент бұл жетістіктің артында әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры Жансейіт Түймебаевтың еңбегі жатқанын ықыласпен атап өтті. Соның нәтижесінде бүгінде Қазақстан университеттерінің дипломдары Батыс және Шығыс елдерінде мойындалатын болды. Сонымен қатар қазір Қазақстанда білім алғысы келетін шетел жастарының саны да көбейіп жатыр.
– Былтыр елімізде басқа мемлекеттерден келген 31 мың студент оқып жатқанын айтқан едім. Қазір олардың саны 41 мыңға жетті. Соның ішінде 8 мыңнан астам студент Қазақстанның қаржылай қолдауымен білім алуда. Бұл – Тәуелсіздік жылдары ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. 2029 жылға қарай 100 мың шетел студентін тарту ойымызда бар. «Қазақстанда білім ал!» деген ұлттық бастамамыз осы міндетті іске асыруда маңызды рөл атқарады деп сенемін, – деді Президент.
Мақсатымыз – Қазақстанды Орталық Азиядағы академиялық хабқа айналдыру
Қазақстан адами капитал мен инновацияны дамытуға стратегиялық таңдау жасады. Мәселен, 18 университет биылғы QS World University Rankings тізіміне енді. Сонымен қатар Қазақстанның 10 жоғары оқу орны 2027 жылғы Times Higher Education рейтингіне қосылды.
– 2026 жылғы Жаһандық инновация индексінде Қазақстан аймақ елдері арасында ең жоғары көрсеткішпен көш бастап, орнықты өсім көрсетіп келеді. Алайда жаһандық бәсекелестік қызған кезеңде бізге арқаны кеңге салуға болмайды. Қазақстан жоғары білімнің, ғылымның және халықаралық академиялық ынтымақтастықтың өңірлік орталығы ретіндегі позициясын дәйекті түрде нығайтуды көздейді. Біздің стратегиялық мақсатымыз – елімізді Орталық Азиядағы академиялық хабқа айналдыру, жаһандық білім нарығының, әсіресе, өзекті әрі сапалы білім нарығының бір бөлігі болу. Ғылым мен білімде жаттандылыққа, формализмге жол беруге, сайып келгенде, өзіңді алдауға болмайды, – деді Президент.
Еліміз әлемнің жетекші оқу орындарымен жемісті серіктестік орнатып, көптеген шетелдік университеттің филиалдарын ашты. Білім беру мен ғылыми-инновациялық инфрақұрылымды жаңғырту басталды. М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің филиалы ұзақ жыл бойы жемісті жұмыс істеп келеді.
Биыл М.Қозыбаев атындағы СҚУ-дың алғашқы түлектері қазақстандық және америкалық университеттердің қос дипломын алды.
– М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті мен Аризона университетінің серіктестігі аясында заманауи оқу-зертхана корпусы мен жатақхана бой көтерді. Биыл бірлескен оқу бағдарламасын аяқтаған алғашқы түлектер бірден Қазақстан және Америка университеттерінің дипломына ие болды. Сондай-ақ Қазақстанда Кардифф университетінің филиалы қызметін бастады. Бұл – британиялық жоғары оқу орнының алғашқы халықаралық кампусы. Бұдан бөлек, Ковентри университеті, Мәскеу инженерлік физика институты, Бейжің тіл және мәдениет университеті, Қытайдың Солтүстік-Батыс политехникалық университеті сияқты оқу ордаларына арналған кампустар салынып, кеңейтіліп жатыр. Ірі қалаларымызда атом саласына, жасанды интеллект пен креативті индустрия бағыттарына келешек мамандар даярлау жолға қойылуда. Сонымен қатар әлемдік деңгейдегі сапалы білім басқа өңірлерге де қолжетімді болуы керек деп санаймыз. Сондықтан шетелдік филиалдарды орналастыратын жерді таңдаған кезде облыстардың салалық мамандануы мен кадрлық қажеттілігі ескеріледі, – деген Президент халықаралық академиялық серіктестіктің мықты базасын құруға атсалысқан барша әріптестері мен достарына ризашылығын білдірді.
Жемқорлар жазадан құтылмайды
Мемлекет басшысы жемқорларға ешқандай аяушылық немесе рақымшылық болмайтынына баса назар аударды. Заң бәріне ортақ, бұл – аксиома. «Заң мен Тәртіп» – Әділетті Қазақстанды құру жолындағы саяси бағытының негізі. Ал Қазақстан Конституциясы заң үстемдігін және барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігін бекітеді.
– Елімізде жүріп жатқан жан-жақты саяси және әлеуметтік-экономикалық реформалар әділдік, отаншылдық, толеранттылық, еңбекқорлық, шығармашылық, зайырлылық және прогресс құндылықтарымен астасып, біте қайнасып жатыр. Конституциямызда заң мен сот алдында бәрі тең екенін анық жазу арқылы осы өзгерістердің нәтижесін бекемдей түсеміз. Осы ретте сыбайлас жемқорлықпен ымырасыз күрес жүргіземіз. Бұл – біздің табанды ұстанымымыз. Бұған дейін айтқанымдай, жемқорларға ешқандай аяушылық немесе рақымшылық болмайды. Жемқорлық – кез келген мемлекет үшін үлкен зауал. Өйткені халықтың сеніміне селкеу түсіреді, ел дамуына кедергі келтіреді және жүргізіліп жатқан реформалардың нәтижесін жоққа шығарады. Сондықтан менің ұстанымым өзгермейді: кінәлілердің ешқайсысы заң жүзіндегі жауапкершіліктен сытылып кете алмайды. Оған лауазымы да, сіңірген еңбегі де, тіпті ықпалды «қамқоршылары» да көмектеспейді. Заң алдында бәрі бірдей болуға тиіс. Сонда ғана біз реформаларды соңына дейін жеткізіп, ел-жұртымыздың үмітін ақтай аламыз, – деп қорытты ойын Президент.
Мықты университеттер – болашақтың негізі
Президент еліміздің білім беру мен ғылым саласын жаңғыртуда халықаралық ынтымақтастықтың стратегиялық маңызына ерекше тоқталды. Оның айтуынша, жаһандық деңгейдегі озық тәжірибелерді енгізу үшін сенімді әріптестік орнату басты басымдыққа айналып отыр.
Айтылған бастамалардың құрғақ сөз емес, нақты іспен дәлелденіп жатқанын көрсету мақсатында Президент отандық жоғары оқу орындарының жетістіктерін мысалға келтірді. Атап айтқанда, өңірлік техникалық білім ордасының әлеуетін жоғары бағалады.
– Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің тәжірибесі – ортақ міндеттерді орындап, елеулі нәтижеге қол жеткізуге болатынына айқын дәлел, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Сөзін нақты деректермен сабақтаған Мемлекет басшысы шетелдік серіктестермен бірлесе жүзеге асқан табысты жобаның географиясы кеңейіп жатқанын атап өтті. Кейінгі жылдары қолға алынған бастама бүгінде еліміздің ірі орталықтарында жалғасын табуда.
– 2023 жылы аталған оқу орнында Тяньцзинь кәсіби университетімен серіктестік негізінде еліміздегі алғашқы Лу Бань шеберханасы ашылды. Бүгінде осындай шеберханалар Астана мен Алматы қалаларында да жұмыс істей бастады, – деді Президент.
Қол жеткізген нәтижелермен шектеліп қалмай, бұл модельді ұлттық экономиканың басым бағыттарына бейімдеу қажеттігі алға тартылды. Президент заманауи технологиялар мен шикізат әлеуетін тиімді игеру үшін маман даярлау ісін күшейтуді тапсырды.
– Аталған табысты тәжірибені экономикамыздың игілігі үшін кеңінен таратып, инжиниринг, технология, цифрландыру және табиғи ресурстар, соның ішінде сирек жер металдары мен аса маңызды минералдар салаларына баса мән бергеніміз жөн, – деді Мемлекет басшысы.
Қасым-Жомарт Тоқаев ғылым мен өндірістің өзара байланысын нығайту үшін институционалдық және экономикалық тетіктерді жетілдіру маңызды екенін жеткізді. Осы ретте инвесторлар мен серіктестердің мүддесін қорғайтын сенімді орта қалыптастыру міндеті қойылды.
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетіне ұлттық мәртебе берілді
Еліміздің ғылыми-білім беру кеңістігін теңгерімді дамыту мәселесіне тоқталған Мемлекет басшысы мегаполистердің зияткерлік әлеуетін арттыруға басымдық берді. Астана мен Алматының қалыптасқан тәжірибесін негізге ала отырып, Президент үшінші мегаполистің жаңа стратегиялық бағытын айқындап, халықаралық әріптестік аясында атқарылып жатқан нақты жобаларды атап өтті.
– Бүгінде Қазақстанда үш ірі қала бар. Соның ішінде Астана мен Алматы еліміздің зияткерлік, ғылыми және мәдени орталығы болып саналады. Себебі бұл қалаларда Қазақстандағы жетекші ұлттық университеттер орналасқан. Ендігі кезекте Шымкент қаласын оңтүстік аймақтағы ірі ғылым және білім орталығы ретінде дамытуды көздеп отырмыз. Қазірдің өзінде нақты қадамдар жасалды. Шаһарда Аризона штаты университетінің (Arizona State University) білім беру бағдарламасы жүзеге асырылып жатыр. Сондай-ақ Түркияның Гази университетінің филиалы ашылды. Бұл жұмысты одан әрі жандандырып, Шымкенттің ғылым және білім саласындағы әлеуетін күшейте түсуіміз қажет. Мен халқымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетіне ұлттық мәртебе беру туралы шешім қабылдадым, – деді Президент.
Мемлекет басшысы жаңа мәртебеге ие болған оқу орнының алдағы даму бағдарын белгілеп, оның бүкіл өңірдің ғылыми-зияткерлік локомотивіне айналуы керегін баса айтты.
– Әуезов университеті – аймақтағы ең ірі жоғары оқу орны. Шаһардағы әрбір бесінші студент осы университетте оқиды. Ұлттық мәртебе білім ордасымен қатар, құзырлы министрлікке де зор жауапкершілік жүктейді. Сондықтан М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті сапалы білімнің, терең ғылымның ошағы, аймақтың зияткерлік орталығы болуға тиіс, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Мемлекет басшысы ел экономикасы мен әлеуметтік салаларын жаңғыртуда озық технологиялардың шешуші рөліне тоқталып, бұл бағыттағы кешенді институционалдық және құқықтық қадамдарды таныстырды. Сонымен қатар Президент жасанды интеллектіні дамытудағы Қазақстанның халықаралық деңгейдегі жауапты ұстанымын атап өтті.
– Қазақстан барлық салаға жасанды интеллектіні енгізуді қолға алды. Бұл ретте ғылым және білім салаларына басымдық беріледі. Мен 2026 жылды «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жарияладым. Қазақстан «Жасанды интеллект туралы» заң қабылдады, Цифрлық кодексті бекітіп, Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігін құрды. Біз Жасанды интеллектіні қауіпсіз жолмен әрі жауапкершілікпен дамытуды көздейтін «Вашингтон моделін» қолдадық.
Ол БҰҰ аясында жасанды интеллектіні реттеудің жаһандық ережелерін әзірлеуге негіз болады, – деді Президент.
Сөзін нақты ғылыми жетістіктермен сабақтаған Президент отандық ғалымдардың зияткерлік әлеуеті мен жаңа буын мамандарын даярлауға бағытталған бірегей білім беру жобаларына ерекше назар аударды.
– Зерттеуші ғалымдарымыз KazLLM және AlemLLM деп аталатын ұлттық тіл модельдерінің басты элементтерін жасап шығарды. Биыл қазан айында Qazaq AI Research University жұмысын бастады. Бұл – еліміздегі жасанды интеллект зерттеулеріне маманданған алғашқы білім ордасы. Сонымен қатар студенттердің ЖИ саласындағы дағдыларын қалыптастыруға, технологиялық кәсіпкерлікті дамытуға және DeepTech-стартаптарға қолдау көрсетуге арналған AI-Sana бағдарламасы қолға алын
ды, – деп атап өтті.
Мемлекет басшысы еліміздің жоғары оқу орындары мен ғылыми орталықтарының халықаралық деңгейдегі ықпалдастығына ерекше назар аударып, әлемдік технологиялық көшбасшылармен және беделді шетелдік университеттермен орнатылған серіктестіктің нақты жемісіне тоқталды. Атап айтқанда, NVIDIA және OpenAI компанияларымен, сондай-ақ АҚШ пен Азияның маңдайалды оқу орындарымен бірлескен жобалардың отандық студенттер мен оқытушыларға ашқан тың мүмкіндіктерін, олардың ғылыми әзірлемелері экономиканың нақты секторына белсенді енгізіліп жатқанын атап өтті.
– Біз NVIDIA компаниясымен жемісті ынтымақтастықты жолға қойдық. Аты аңызға айналған көрнекті инженер Дженсен Хуанг мырзаға жақында Астанаға арнайы келгені үшін алғыс айтамын. OpenAI компаниясымен серіктестік нәтижесінде еліміздегі барлық жоғары оқу орындарының ұстаздары ChatGPT Edu арнаулы чат-ботын еркін пайдалану мүмкіндігіне ие болды. Стэнфорд университеті, Массачусетс технологиялық институты (MIT), Беркли және Карнеги Меллон университеттеріндегі сарапшылардың қолдауымен студенттеріміз 22 мыңнан астам жобаны жасап шығарды. ЖИ-мен байланысты жүздеген шешім бизнес, денсаулық сақтау, энергетика және ауыл шаруашылығы салаларына енгізіліп жатыр. Satbayev Technical University мен Гонконг қалалық университеті арасындағы ынтымақтастық та осы салада айтарлықтай нәтиже әкелді. Бұл ретте Нгай мырзаның жасанды интеллект саласындағы әзірлемелерді өндіріске енгізу туралы бастамасын толық қолдаймын, – деп көзқарасын білдірді.
Форумдағы сөзін қорытындылай келе, Мемлекет басшысы ғылым мен білімнің бүкіл адамзатқа ортақ құндылық ретіндегі жаһандық маңызын ерекше атап өтті. Осы орайда Қазақстанның барлық мемлекетпен зияткерлік әріптестікті нығайтуға әрдайым ашық екенін жеткізген Президент отандық ғылым мен жоғары білім жүйесін дамытуға атсалысып жүрген университет басшыларына, ғалымдар мен ұстаздарға шынайы алғысын білдіріп, алдағы бірлескен жобалардың сәтті жүзеге асатынына сенім білдірді.