Абдолла Қарсақбаев әлемі

Кейде экраннан көрген бір ғана кейіпкер тұтас бір халықтың мінезін, арманын, жан дүниесін таныта алады. Кейде қарапайым ауыл көрінісі, баланың күлкісі немесе даланың үнсіздігі белгілі бір ұлттың ғасырлар бойғы рухани тәжірибесін сезіндіреді. Киноның құдіреті де осында: ол тек оқиғаны баяндап қоймайды, халықтың жадын, дүниені қабылдау ерекшелігін, ішкі үнін сақтайтын көркем кеңістікке айналады.

Ұлттық болмысты экранда көрсету – тұр­мыс пен салтты бейнелеумен шек­телмейді. Ол халықтың ойлау жүйесін, адам­ға деген көзқарасын, тарихи жарасын, ру­хани тіректерін түсінуді талап етеді. Осы тұр­ғыдан алғанда қазақ киносының тари­хын­да халықтың өзін-өзі экраннан танып, өз болмысын қайта сезінуіне мүм­кіндік бер­ген ерекше суреткерлердің 
бірі – Абдолла Қар­сақбаев.
Қарсақбаев қазақ режиссурасының қалыптасу кезеңінде өзіндік көркем тіл қа­лыптастырды. Оның фильмдерінде үл­кен идеялар күнделікті өмірдің қара­пайым көріністері арқылы ашылады. Баланың күлкісі, ауыл тіршілігі, табиғат тынысы, адамның ішкі толғанысы – бәрі режиссер үшін ұлттық рухты танытатын маңызды белгілерге айналды.
Қарсақбаев киноны оқиғаны көрсету құралы ретінде ғана қарастырмай, халық­тың мәдени жадын сақтайтын өнер деп қа­былдады. Сондықтан оның шығар­ма­ларын­да ұлттық сипат сыртқы этногра­фия­лық белгілерден гөрі, адамның міне­зі­нен, сөйлеу мәнерінен, табиғат бай­ла­ны­сынан, өмірге көзқарасынан көрінеді. Ол қазақ болмысын безендірілген сурет ре­тін­де емес, адамның рухани табиғаты ре­тінде бейнеледі.
Режиссер шығармашылығындағы ең биік белестердің бірі – Бердібек Соқпақ­баев повесі негізінде түсірілген «Менің атым Қожа» фильмі. Бұл туынды қазақ ки­­­­носының ғана емес, әлемдік балалар ки­нематографиясының жарқын үлг­і­лері­нің біріне айналды. Оның мәңгілік құн­ды­лығы – бала өмірін қарапайым баяндауын­да жатқан жоқ, сол балалық әлем арқылы адам болмысының терең мәселелерін кө­теруін­де.
Қожа – тентек бала ғана емес. Оның бойын­дағы қиялшылдық, әділетсіздікке қарсылық, еркіндікке ұмтылыс – тұлғаның қалыптасу жолындағы ішкі ізденістің бел­гісі. Ол қоғам белгілеген қалыптарға толық сыймайды, бірақ сол ерекшелігі оның әлсіздігіне жатпайды, керісінше, даралы­ғының көрінісін танытады.
Қарсақбаев әдеби шығармадан дайын сюжетті ғана көрмей, оның киноға тән философиялық мазмұнын аша білді. Қожа әлемі – баланың еркін табиғаты мен қоғам та­лаптары арасындағы күрделі кеңістік. Оның күлкілі әрекеттерінің астарында өзін түсіндіруге, өз орнын табуға деген үл­кен талпыныс жатыр.
Фильмнің алғашқы кадрларындағы Қожаның айна алдында тұрып: «Ме­­нің атым Қожа» деуі – жай ғана таныс­тыру­­дан әлдеқайда терең мағынаға ие. Бұл ба­ланың өзін әлемге жариялауы, «мен бар­мын» деген рухани мәлімдемесі. Айна мо­тиві арқылы режиссер кейіпкердің сырт­қы әрекетінен гөрі ішкі әлеміне назар ау­дарады.
Қожа қателеседі, сөгіс алады, сынға ұшы­­райды. Бірақ оның басты қасиеті – өз бол­­мысын жоғалтпауға ұмтылысы. Осы ерек­­шелік оны қазақ киносының ең есте қа­­латын кейіпкерлерінің біріне айнал­дыр­ды.
Қожаның тағдырындағы әке бейне­сі­нің жоқтығы да фильмнің маңызды ма­ғы­на­лық қабаты. Бұл отбасы жағдайын ғана си­паттамай, кейіпкердің рухани қалып­тасуын­дағы бос кеңістікті білдіретін көр­кем шешім ретінде көрінеді. Қазақ дәс­түрін­де әке – бағыт беруші, тірек болатын тұл­ға. Сондықтан Қожа өз жолын өзі із­деу­ге, ішкі тірегін өзі қалыптастыруға мәж­бүр.
Алайда режиссер бұл мәселені жеке от­басы драмасы деңгейінде қалдырмайды. Қожаның өзін іздеуі – өзгермелі ортада адамның өз болмысын сақтап қалуға деген талпынысымен үндеседі.
Фильмдегі ана бейнесі де баланың іш­кі әлемін ашуға қызмет етеді. Ана­сының өміріндегі өзгерістер Қожа үшін жай ғана отбасылық жағдай ретінде қа­былданбайды, ол өзі үйренген әлемнің өз­геруі ретінде сезі­леді. Осы арқылы Қарсақ­баев баланың сыртқы тентектігінің артында нәзік сезімдер мен түсіністікке деген қажеттілік жатқанын көрсетеді.
Мектеп кеңістігі де фильмде ерекше сим­волдық мәнге ие. Қожа көп жағдайда тәр­тіпсіз бала ретінде бағаланады. Бірақ ре­жиссер оның әрекетін сыртқы тәртіппен шек­темей, ішкі себептері арқылы түсін­діруге тырысады. Оның бойындағы басты қасиет бұзақылықтан гөрі, әділетсіздікке қарсы тұратын еркін ойымен сипатталады.
Осы тұрғыда ұстаз Оспан Рахманұлы­ның бейнесі ерекше маңызға ие. Ол Қожа­ны тек қателіктері арқылы баға­ламайды, оның бойындағы жақсы қа­сиетті көре бі­леді. «Оқушы деген қап емес, ішіне не бол­са соны сала беретін, ол – шамшырақ, тек жаға білу керек» деген сөзі фильмнің гу­­­манистік идеясын ашады.
Оспан үшін тәрбие баланы дайын қа­лыпқа салуға емес, оның мүмкіндігін ашу­ға бағытталған. Сондықтан ол Қожаның ер­кін мінезін жоюға емес, оны дұрыс ба­ғыт­тауға ұмтылады. Бұл кейіпкер белгілі бір деңгейде Қожа өміріндегі әкелік функ­ция­ны атқарады: ол бұйрық беруші емес, сенім білдіруші тұлға.
Қожаның «Менің армандарыма ешкім сене қоймайды, сенсе тек Рахманов ағай ғана сенер...» деуі – баланың өмірінде түсі­ніс­тік пен сенімнің қаншалықты маңызды еке­нін көрсетеді.
Фильмнің көркемдік әлемінде кеңіс­­­­тік те маңызды рөл атқарады. Ауыл мен жай­лау – жай ғана оқиға өтетін орын емес, Қожа­ның ішкі күйін ашатын екі түрлі әлем. Ауыл – тәртіп пен бақылау кеңіс­тігі болса, жайлау – еркіндік пен та­би­ғилықтың мекені.
Жайлаудағы ат, алтыбақан, домбыра үні, табиғат көріністері сыртқы этногра­фия­лық детальдармен ғана шектелмейді. Олар қазақтың дәстүрлі өмір салтының ру­хани мәнін ашады. Қарсақбаев таби­ғат­ты адамның ішкі әлемімен байланыстыра отырып, қазақ киносына ерекше поэ­ти­калық тыныс әкелді.
Сондықтан «Менің атым Қожа» – ба­ла­лар фильмі шеңберінен асып түсетін шы­ғарма. Бұл – адамның өзін іздеуі, ер­кіндік пен тәртіп арасындағы тепе-теңдік, тү­сіністік пен сенімнің маңызы туралы шы­ғарма. Қожа бейнесі жеке баланың тағ­дырынан асып, адамның өз дауысын табу­ға деген мәңгілік ұмтылысының сим­во­лына айналды.
Абдолла Қарсақбаев шығар­ма­шы­лы­ғының маңызды қырларының бірі – тари­хи тақырыпты адам тағдыры арқылы зерт­теуі. Режиссер үшін тарих тек өткен оқи­ғалардың жиынтығы емес. Ол – адам­ның ішкі әлемінде, оның таңдауларында, се­­­німінде, ар-ожданында көрінетін күр­делі рухани тәжірибе.
Қарсақбаев тарихи кезеңдерді экранға шы­ғарғанда оқиғаны сырттай баяндауға ұм­тылмайды. Оның назарында әрдайым адам тұрады. Тарихи өзгерістердің қара­пайым адамның тағдырына қалай әсер ете­тіні, оның рухани таңдау алдында қа­лай қалатыны режиссердің басты зерттеу ны­санына айналады.
Осы тұрғыдан алғанда, «Қилы кезең» фи­льмі Қарсақбаевтың тарихи сананы экран тілі арқылы зерделеу шеберлігін та­нытатын маңызды туынды. Фильм бел­гілі бір дәуір оқиғасын суреттегенімен, оның терең мазмұны – халықтың рухани бө­лінуі, тарихи өзгерістер жағдайындағы адам­ның таңдауы және өз болмысын сақ­тау мәселесі.
Режиссер бұл күрделі кезеңді қара­пайым қарама-қайшылыққа құрмайды. Кейіпкерлер біржақты жағымды немесе жағымсыз бейнеге айналмайды. Олардың әрқайсысының өз сенімі, өз шындығы, іш­кі қайшылығы бар. Қарсақбаев үшін та­рихи қақтығыс – ең алдымен адам жа­ны­ның қақтығысы.
Тоқтар бейнесі осы идеяны айқын көр­сетеді. Ол бастапқыда жаңа жүйеге сенген, белгілі бір идеяға адал тұлға ретінде көрі­не­ді. Оның таңдауы жеке пайдаға емес, се­німге негізделеді. Алайда уақыт өте келе ол өзі сенген жүйе мен тарихи шындықтың арасындағы алшақтықты түсіне бастайды.
Тоқтардың трагедиясы – сыртқы жағ­дай­дың құрбаны болуымен ғана шектел­мейді. Оның қасіреті – өз сенімі мен өмір шындығы арасындағы қайшылықты кеш сезінуінде.
Ал Жүніс бейнесі ұлттық жадын сақта­ған, өз рухани негізінен айырылмаған тұл­­ғаның көрінісі. Ол сыртқы тұрғыдан қар­­­сылықтағы адам болғанымен, режиссер оны саяси ұстаныммен ғана шектемейді. Жүністің бойынан ар-намыс, адамдық қасиет, дала мәдениетіне тән моральдық өлшем байқалады.
Жүніс пен Тоқтардың қарым-қаты­на­сы фильмнің гуманистік өзегін ашады. Қар­сы тарапта болғанына қарамастан, Жү­ніс адамды тек саяси көзқарасы арқылы бағаламайды. Оның қиын сәтте көмек көр­сетуі адамдық құндылықтардың кез кел­ген идеологиялық шекарадан жоғары екенін көрсетеді.
«Қилы кезеңдегі» маңызды ерекше-
лік – режиссердің тарихи ойды тікелей айтуға емес, көркем деталь мен символ ар­қылы жеткізуінде. Кейіпкерлердің тағ­дыры, табиғат көріністері, үнсіз сәттер ар­қылы Қарсақбаев үлкен тарихи мәселе­лерді ашады.
Тоқтардың Жүніспен бірге қашуы – сыртқы әрекеттен гөрі, оның ішкі өзгері­сі­нің белгісі. Бұл – адамның жоғалтқан ру­хани тұтастығын қайта іздеу жолы. Ал соңындағы қыратқа көтерілу көрінісі кейіп­кердің физикалық қозғалысынан гөрі рухани күресін бейнелейді.
Осы арқылы режиссер жеке адамның тағ­­дырын тұтас халықтың тарихи тә­жіри­бе­сімен байланыстырады. «Қилы кезең» – өткенді қайта көрсетумен шектелмей, та­рих­тың адам жанына қалдырған ізін зерт­тейтін шығарма.
Қарсақбаевтың тарихи дүниетанымы «Да­ладағы қуғын» фильмінде де терең кө­рінеді. Бұл шығарма белгілі бір тарихи оқи­ғаны баяндаумен шектелмейді. Режис­сер тарихи өзгерістер жағдайында адам­ның еркіндігі, рухани таңдауы және өз бол­мысын сақтау мәселесін көтереді.
Фильмдегі негізгі тартыс Хамит пен Құдіре арасындағы қуғын-сүргін желісі ар­қылы өрбиді. Алайда бұл екі адамның ға­на қақтығысы емес. Бұл – екі түрлі дү­ниетанымның, екі түрлі өмірлік ұста­ным­ның қарама-қайшылығы.
Қарсақбаев дала кеңістігін ерекше көр­кемдік мәнге ие етеді. Оның фильмдеріндегі дала – жай ғана табиғи орта емес, кейіп­кер­лердің рухани жағдайын бейнелейтін тірі әлем. Шексіз кеңістік еркіндіктің де, жал­ғыздықтың да, тарихи күрестің де сим­волына айналады.
Құдіре бейнесі осы кеңістіктің рухани мә­нін бойына жинақтайды. Ресми көз­қа­рас­та ол қуғындалушы ретінде көрін­гені­мен, режиссер оның бойындағы адамдық қасиет пен еркін­дікке деген ұмтылысты ал­дыңғы орынға шығарады.
Фильмнің алғашқы көріністеріндегі Ха­миттің еркін қалықтаған қы­ран­ды атып түсіруі – шығарманың идея­лық кілті. Қа­зақ дүниетанымында қыран еркіндік пен биік­тіктің символы. Оның құлауы – еркін рухтың зорлықпен шек­телуі­нің бейнесі.
Құдіренің тағдыры да осы символмен үндеседі. Оның қаза табуы жеке адамның жеңілісі емес, еркіндікке ұмтылған рухтың трагедиялық бейнесі ретінде қабылданады.
Қарсақбаев кейіпкерлер арасындағы тар­тысты біржақты бағаламайды. Ол кө­рер­менді «кім жеңді?» деген сұрақтан гөрі, «адам бойында қандай құндылық сақ­та­лады?» деген терең ойға жетелейді.
Осы ерекшелік режиссердің тарихи фи­льмдерін уақыт шеңберінен шығарады. Оның шығармаларында өткен кезең ғана емес, адам табиғатына тән мәңгілік мәсе­лелер – еркіндік, ар-намыс, таңдау және рухани жауапкершілік қарастырылады.
Абдолла Қарсақбаев – қазақ киносын­да халықтың өзін-өзіне таныта алған сирек суреткерлердің бірі. Оның шығарма­шы­лығы ұлттық болмысты сыртқы бел­гі­лер арқылы көрсетумен шектелмейді. Ре­жис­сер қазақтың рухани әлемін, тарихи жа­дын, адамдық құндылықтарын кейіп­кер­лер тағдыры арқылы аша білді.
Қарсақбаев фильмдерінде қарапайым адамның өмірі үлкен философиялық ма­ғы­наға ие болады. «Менің атым Қожа» ар­қы­лы ол балалық әлемнің тазалығын, тұл­ғаның қалыптасу жолын және адамның өз дауысын табу мәселесін көрсетті. Ал «Қи­лы кезең» мен «Даладағы қуғын» шы­ғар­маларында тарихи өзгерістер тұсы­н­дағы адамның рухани таңдауы мен ұлттық жад мәселесін тереңдетті.
Режиссердің басты көркемдік ерек­ше­лігі – үлкен идеяларды қара­пайым өмір құбылыстары арқылы жеткізе білуінде. Ол дала табиғатын, адам мінезін, үнсіз дета­ль­дарды ұлттық дүниетанымды ашатын көркем тілге айналдырды.
Қарсақбаев киносы – өткен дәуірдің ғана ескерткіші емес. Оның фильмдері бү­гінгі көрерменге де маңызды сұрақтар қоя­ды: адам өз болмысын қалай сақтайды? Тарихи өзгерістер арасында рухани тұтас­тықты қалай жоғалтпауға болады? Еркін­дік пен жауапкершіліктің арақатынасы қандай?
Осы тұрғыдан алғанда, Абдолла Қар­сақ­баев мұрасы – қазақ киносының тари­хын­дағы жеке кезең емес, ұлттық мәдени са­наның маңызды бөлігі. Оның фильмдері ха­лықтың өткенін ғана бейнелеп қоймай, оның арманын, мінезін, дүниені қабылдау ерекшелігін сақтап қалған рухани кеңіс­тікке айналды.
Сондықтан Қарсақбаев киносы уақыт өт­кен сайын маңызын жоғалтпайды. Се­бебі оның шығармаларының негізінде бел­гілі бір дәуірдің мәселелері ғана емес, адам­затқа ортақ құндылықтар – ар-намыс, мейі­рім, еркіндік және өз болмысына адал­дық идеясы жатыр.

Дана ӘМІРБЕКОВА,
Т.Жүргенов атындағы 
ҚазҰӨА аға оқытушысы,
кинотанушы