Жуырда елімізде Қазақстандағы Ресейдің мәдениет күндері атап өтілді. Екі ел арасындағы мәдени-гуманитарлық ынтымақтастықты одан әрі нығайту мақсатында елордада шығармашылық және іскерлік іс-шаралар ұйымдастырылды. Жалпы, 2026 жыл Ресей халықтарының бірлігі жылы деп жарияланды. 160 ұлт пен ұлыс өкілдері тұратын Ресейде қазақтар үлкен этникалық топ болып саналады. Ресейдің әртүрлі аймақтарында тұратын қазақ диаспорасы өз мәдениеті мен дәстүрлерін сақтап, әр салада белсенді түрде қызмет атқарып келеді.
2021 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытындысына сәйкес, Ресей Федерациясында 591 970 этникалық қазақ тұрады. Қазақтар ең көп шоғырланған аймақтар – Астрахан (143 717), Орынбор (107 734), Омбы (69 407), Саратов облысы (64 065), Челябі (29 057), Волгоград (46 223), Алтай Республикасы (12 100).
Ресейдегі қазақтар – өздерінің тарихи мұрасын сақтай отырып, мәдени алуан түрлілікті дамытуға және екі ел арасындағы рухани байланысты нығайтуға елеулі үлес қосып жүрген маңызды топ. Олар бір жағынан Ресейдің қоғамдық және әлеуметтік өміріне белсенді қатысса, екінші жағынан, қазақ тілін, мәдениетін және дәстүрін сақтауға ерекше назар аударып келеді. Ондағы қандастар медицина, ғылым, мәдениет, бизнес және мемлекеттік қызмет салаларында еңбек етіп, кәсіби табыстарға жеткен. Мысалы, хирург-дәрігерлер, ғалымдар, мәдениет қайраткерлері, режиссерлер мен кәсіпкерлер арасында ерен еңбегімен кеңінен мойындалғандар жетерлік. Бұл қазақ диаспорасының тек этникалық топ қана емес, қоғам дамуына үлес қосып отырған белсенді қауым екенін көрсетеді.
Тіл мен дәстүрді сақтау – қазақ диаспорасының басты ұстанымдарының бірі. Ресейдің көптеген өңірінде қазақ ұлттық-мәдени бірлестіктері белсенді жұмыс істейді. Ашық мәліметтерге сүйенсек, 2022 жылғы жағдай бойынша Ресейде ресми түрде тіркелген немесе тіркелу процесіндегі 100-ден астам қазақ мәдени орталық бар. Олардың ішінде «Омбы қазақтары» ұйымы қазақ мәдениетінің сақталуына үлкен үлес қосып, аймақтағы қазақтардың рухани бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарып келеді. Кейінгі 20 жыл бойы Омбы өлкесінде төл мәдениетімізді насихаттауға өлшеусіз үлес қосып жүрген Торғын Әшенова – Ресейде ана тілімізде шығатын жалғыз газеттің бас редакторы. Қандастарының өз тарихы мен тілін, ділі мен дінін білуге құлшынысын арттыру үшін жанын салып жүрген Торғынға Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2022 жылғы 14 қазандағы Жарлығы бойынша «Шапағат» мемлекеттік медалін табыс етілген болатын.
– Біздің ұйым бірнеше бағытта жұмыс істейді. Соның ішінде қазақ тілін үйретуге баса мән береді. Мұғалімнен жолымыз болды. Омбы облысы Москален ауданына қарасты Жаңа ауыл деген ауылда сабақ беретін қазақ тілі пәнінің мұғалімі Нұрлай Хакімқызы кейінгі 5 жылдан бері бізде сабақ береді. Қазір 20-50 жас аралығындағылар 3 топқа бөлініп, қазақ тілі курсына белсенді қатысып жүр. Әсіресе, 40-50-жасқа келген қазақтардың «Өз тілімді білмеймін. Ертең балаларыма не қалдырамын? Той-томалаққа барғанда қалай сөз сөйлеймін?» деген оймен тілді үйрену ісін қолға алғаны қатты қуантады. Одан басқа жексенбі күндері жасы кіші оқушылар 2 топқа бөлініп оқиды. Айта кетерлігі, отбасымен бірге үйренетін топтар да бар. Көпбалалы ата-аналар балаларымен бірге бір топта қазақ тілін үйреніп жүр. Бұл керемет емей немене?! Қазір тағы бір топ ашқалы жатырмыз. 12-15 жастағы оқушылар өздері тіл үйренуге ниет білдіріп, өтініш айтты. Ата-аналары балаларының қазақ тілін өз еркімен, саналы түрде үйренгісі келетініне қуанды. Бұл бізді де қуантпай қоймайды, – дейді Торғын қазіргідей заманда жастардың батыс мәдениетіне қызығып, жаһандық трендтерге бет бұрып жатқанына қарамастан, ана тілін үйренуге деген қызығушылықтың артқанына марқайып.
Торғын жастардың бұл қызығушылығын Ресейдегі халықтар бірлігі жылымен байланыстырады. Биыл көптеген ұлт өз мәдениеті, салт-дәстүрі туралы жиі айтып, насихаттап жүргендіктен, жастар арасында ұлттық құндылықтарды сақтауға деген қызығушылық артып, өз тілін үйренуге деген ынта жоғарылап отыр.
– Қазақ тілі курсынан бөлек, біздің орталықта домбыра тартуды үйрететін курс бар. Сабина Әбілдинова есімді жас маман үйренемін деушілердің бетін қақпай, көптеген туындыны, әсіресе, бірнеше күйді үйретіп жүр. Бүгінде олар қалада өтетін түрлі ивентте өнер көрсетеді. Домбыра курсына тек жастар емес, үлкендер де жиі қатысады. Арасында орыс ұлтының өкілдері де бар. Владимир Ильин есімді үйренуші Алтайға барғанда жергілікті халықтың домбыраға ұқсас ұлттық аспабы – топшуурды сатып алса керек. Оны үйрену үшін көп ізденген, ақыры маман таппаған соң біздің орталыққа келіп, үйренушілермен бірге күй тартуды бастап кетті. Жалпы, 30-35 жасқа келіп, кезінде домбыра шертуді армандаған көп азаматтың қазір бәрін басынан үйреніп, курсқа құлшына келетінін көргенде көңіл қуанады.
Одан басқа біздің орталығымызда «Тұран» би ансамблі де жұмыс істейді. Салтанат Жолдыбаева жетекшілік ететін би үйірмесіне 200-ден астам бала қатысады. Би мамандары Қазақстанға барып, біліктілігін арттырып жүр. Бізде қазақ биін үйрететін жер жоқ. Сондықтан алдағы уақытта Қазақстаннан арнайы бишілерді шақыртып, лагерь өткізсек деген жоспарымыз бар. Сонымен қатар былтыр қазан айында орталықта «Нұрай» атты вокал студиясын аштық. 16 жылдық тәжірибесі бар кәсіби маман Жайран Сәрсенбаева балаларды ән айтуға баулып, түрлі конкурсқа жетелеп жүр. Есеп беру кештері, «Әке туралы жыр» атты концерттерде бүлдіршіндердің қазақшаға тілі келмесе де, мәтінін жаттап алып, мәнеріне келтіріп айтып шығатыны да рухымызды көтереді, – дейді ол.
Бүгінгідей технология көз ілеспес жылдамдықпен дамып келе жатқан заманда өз ұлттық болмысымызды жоғалтып алмау аса маңызды. Торғын мұны өзінің ұлт алдындағы міндеті санайды.
– Бүгінде өз мәдениетіне қызығатын жастардың саны артып келе жатқаны байқалады. Өз халқы туралы көп сұрайды, тарихын, шыққан тегін білгісі келетінін де байқаймыз. Бұл – өте жақсы үрдіс. Қазіргідей шақта ұлттық болмысымызды жоғалтып алмау – аса қажет. Бұл міндетті миссияға айналдырып, кейінгі 20 жыл бойы тілімізді, ділімізді насихаттау ісіне белсене қатысып келеміз. Осы игі істің ортасында жүру – мен үшін бақыт. Омбы қазақтары, жалпы Ресейде тұратын қазақтар әлемнің әр бұрышында өз мәдениетін бәрінен биік қоятын қазақтардан қалыспай, өскелең ұрпаққа мол мұра қалдырады деп ойлаймын. Біз сол үшін аянбай тер төгіп келеміз, – дейді Торғын сөз соңында алда көп іске бел шеше кірісетінін айтып.
«Омбы қазақтары» ұйымымен қатар, Ресейде мәдениетімізді дәріптеп жүрген тағы бір іргелі ұйым – Орынбордағы Жаңабай Балабаев жетекшілік ететін аймақтық қазақ ұлттық-мәдени автономиясы. Орынборда көп игі іс атқарып жүрген Жаңабай Айтқалиұлын танитындар оны көпке үлгі етеді. Әңгіме барысында Торғын да Орынбор қазақтарының атқарған шаруаларын сыртынан тамсана бақылайтынын, соның ішінде Жаңабай Айтқалиұлының өз қаражатын жұмсап, талай игі іс атқарғанын баса айтты.
– Біз, Ресей қазақтарының Ресей халықтары құрылымында лайық орын алғанын көрсету үшін тынбай жұмыс істеп жатырмыз. Орынборда 36 аудан болса, оның 16-сында қазақтар тұрады. Тіпті, кейбір ауыл тұрғындарының елу пайызы – қазақтар. Айтпасам да білетін шығарсыз, Орынбор – әр қазақ үшін орны бөлек орын. Мен мұның маңызын мәдени автономияны басқарған соң жете түсіндім. Біз Қазақстаннан келген қазақтарға экскурсия жасап, қала ішін аралатамыз. Қазақ КСР-нің алғашқы астанасы Орынбор екенін Қазақстаннан келген кісілер сағынышпен еске алады. Одан бөлек, мұнда Ыбырай Алтынсарин оқыған мектеп бар. Маған дейін белсенді жұмыс істеген қазақтар ол мектепке естелік тақтайша қойған. Мұнда Қазақ КСР-нің бірінші үкіметі отырған ғимарат, Ахмет Байтұрсынұлы тұрған үй бар. Бізде Байтұрсынұлы, Алматинская, Актюбинская, Карагандинская деп аталатын көше, Кеңес Одағының Батыры атағын екі рет иеленген Талғат Бигелдинов оқыған әскери училище де осында, – дейді ол.
Жаңабай Айтқалиұлы Орынбордың қашанда қазақ үшін орны бөлек екенін айтады.
Осыдан бір ай бұрын әлеуметтік желілерде ұлттық киім киген Орынбор қазақтарының 70 келі бауырсақ пісіріп, көше аралап жүргені таспаланған видеосына көпшілік таңданған еді. Жаңабай Айтқалиұлы бұл істің Ұлыс күні қазақ халқының ұлттық мәдениетін дәріптеп, қонақжайлығын көрсетудің тамаша үлгісі болғанын жеткізді.
– Наурыз мерекесінде 100-ден астам адам ұлттық киімімізді киіп, Орынбордың орталық көшесімен жүріп өттік. Жай ғана жүріп өткеніміз жоқ, белсенділеріміз арнайы әзірлеген 70 келі бауырсақты көтеріп, ән айтып, би билеп, 1,5 сағаттай думандатып өттік. Жолай адамдар бізге таңырқай қарап, ризашылығын білдіріп жатты. Осыдан соң Орынбор облысының үкіметі бізге жыл сайын осылай жүріп өтіп, орынборлықтарды Наурызбен осылай құттықтауға рұқсатын берді. Екі күннен соң Ұлыс күнін мәдениет үйінде кеңінен атап өттік. Бүкіл ауданнан ансамбльдер келіп, мәдениетімізді айшықтайтын үлкен концерт қойдық. Бұл концертке үкіметтегілермен қатар, өзге ұлт өкілдерін де шақырдық. Одан бөлек, төртінші жыл қатарынан қазақ мәдениеті күндерін өткізіп келеміз. Былтыр Ақтөбе облысымен шекаралас Соль-Илецк ауданында атап өттік. 22 мыңнан астам адам тамашалауға келген бұл іс-шарада бәйге ұйымдастырдық, киіз үй тіктік. Мәдениетімізді паш ететін түрлі ивенттер ұйымдастырдық. Биыл да өткізбек ойымыз бар, – дейді Жаңабай аға Орынбор облысының үкіметімен келіскенін айтып.
Жаңабай Балабаев – қазақ ұлттық-мәдени автономиясына жетекшілік өткеннен бөлек, жары Оксана Балабаева басқаратын «Бәйтерек» қайырымдылық қорына да демеушілік жасайды.
– Бізде қазақ тілі курсы мен ән-би үйірмелері жұмыс істеп тұр. Одан бөлек, «Соберем ребенка в школу» атты акция өткіземіз. Жыл сайын мыңнан астам балаға рюкзак сыйлап, мектепке қажетті керек-жабдықпен қамтамасыз етеміз. Жаңа жыл қарсаңында көпбалалы отбасыларға сыйлық таратамыз. Күзде қарттар күнінде азық-түлік пакетін егде жастағыларға таратамыз. Онымен қоса, мүмкіндігі шектеулі балаларды да назардан тыс қалдырмаймыз. Оларды оңалту орталықтарында ем-дом алуына қол ұшын созып, керек аппараттары мен арбаларын алып беруге тырысамыз. Тек Орынбор қаласын емес, аудандарды да аралап, көмекке мұқтаж жандарды іріктеп аламыз. Әсіресе, аудандардың бірінде орналасқан балалар үйінің тәрбиеленушілеріне қамқорлық жасап, жыл сайын түрлі сыйлық береміз, – дейді.
