Бұрын шаңырақ көтеріп, ұрпақ өрбіту өмірдің басты мұраты саналса, қазір отбасы феномені айтарлықтай өзгерісті бастан кешуде. Тұтас бір заманның ауысуымен бірге, отбасылық өмірге көзқарас пен соған байланысты құндылықтар жүйесі де құбыла бастады. оған себеп ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі ұғымдардың әлеуметтік-экономикалық, мәдени және технологиялық дүмпулердің әсерінен трансформацияға ұшырауы. Кешегі күнге дейін үстемдік құрып келген ұжымдық тәртіп пен ортақ жауапкершілікке негізделген отбасылық құндылықтардың орнын біртіндеп жеке тұлғаның мүддесі мен даралану басып келеді. Осыған байланысты отбасылық өмірді ұйымдастырудың формалары да түрленіп, оның балама үлгілері көбейді.
«Қазақстандық қоғамдық даму институты» КеАҚ Әлеуметтанулық зерттеулер орталығы «Қазақстан қоғамындағы дәстүрлерді жаңғырту: жаңа мінез-құлық нормалары» деген тақырыпта арнайы зерттеу жүргізді. Мұндағы басты мақсат – қоғамда орын алып жатқан жаңғыру процестері аясында отандастарымыздың құндылықтар жүйесі мен күнделікті өмірлік тәжірибелері туралы кең ауқымды, шынайы ақпарат жинақтау болды.
Қазақстандықтар үшін өмірдегі ең ма-
ңызды нәрсе не? Респонденттердің басым көпшілігі (83,3 пайыз) отбасының қауіпсіздігі мен әл-ауқатын өміріндегі ең маңызды құндылық деп санайды. Бұл – қазақ қоғамының іргетасы шаңырақ пен отбасы жылуына сүйенетінінің айқын дәлелі. Ал өмірлік маңызы бар құндылықтардың екінші сатысына респонденттердің 41,2 пайызы «адал әрі сенімді достарды» қойған. Үштікті әрбір үшінші қазақстандық байлық пен қаржылық тәуелсіздік деп түйіндеген.
«Өмірлік құндылықтарыңызға кім көбірек әсер етеді?» деген сауалға респонденттердің 80 пайызы ең алдымен олардың отбасы (ата-аналары, жұбайлары, балалары) әсер етеді деп жауап берген.
Отбасы құндылықтары – бұл әрбір шаңырақтың ішкі болмысы мен өзара қарым-қатынас өзегін айқындайтын іргелі қағидаттар мен мызғымас сенімдер жүйесі. Дәл осы ішкі темірқазық отбасы мүшелерінің мінез-құлық мәдениетін, бір-біріне құрметі мен өзара байланысын нығайта түседі. Ең қызығы, әр отбасының өзіндік әлеуметтік-экономикалық жағдайына, этникалық тамыры мен діни наным-сенімдеріне байланысты бұл құндылықтар қоғамда жалпы қабылданған ортақ нормалардан өзгешеленіп, өзіндік бірегей сипат алуы мүмкін. Тіпті, әр ошақтың өз заңдылығы мен өмірлік философиясы бар.
Мәдениет және ақпарат министрлігінің тапсырысы бойынша «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КеАҚ әзірлеген «Қазақстан отбасылары» ұлттық баяндамасы (2024 ж) неке-отбасы қарым-қатына-
сындағы құндылықтарға талдау жасаған. Респонденттерге «Сіз үшін ең маңызды отбасы құндылықтары қандай?» деген сұрақ қойылған.
61 жастан асқан адамдардың 65,1 пайызы, 29-45 жас аралығындағы респонденттердің 64,5 пайызы, 18-28 жас аралығындағы сауалнамаға қатысқандардың 61,8 пайызы және 46-60 жас аралығындағы орта жастағы респонденттердің 59,1 па-
йызы үшін некедегі маңызды шарт «Бір-біріне қамқорлық жасау, өзара сыйластық, қолдау» құндылығы деп санаған. Байқасақ, сауалнамаға қатысқандардың жартысынан көбі осы құндылықты ең маңызды деп жауап берген.
Қамқорлық, құрмет және қолдау отбасы ішіндегі мықты және сау қарым-қаты-
настардың негізін қалайды. Аталған құндылықтар отбасы мүшелеріне өзін сүйікті және маңызды сезінуге көмектеседі. Бұл өз кезегінде берік қарым-қатынастың дамуына ықпал етеді және отбасындағы эмоциялық тұрақтылықты қамтамасыз етеді.
Екінші маңызды отбасы құндылығы – махаббат. Ол көптеген отбасы қарым-қатынастарының негізі. Бұл бір-бірін сөзсіз қолдау мен қабылдау, сонымен қатар отбасы мүшелерінің арасында қауіпсіздік сезімін сыйлайды. Сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы оны маңызды отбасы құндылығы ретінде көрсеткен. Респонденттердің барлық санаттары үшін (жасы, жынысы және этникалық тобы бойынша) көрсеткіштер 42-49 пайыз аралығында.
Қазақстандықтар үшін тағы бір ма-
ңызды отбасы құндылығы – балалар. Сауалнамаға қатысқандардың барлық санаты үшін бұл жауап нұсқасының көрсеткіштері (18-28 жасқа дейінгі жас буын өкілдерін қоспағанда) 38 пайыздан 42 пайызға дейін тіркелді. Ал жастар арасында бұл көрсеткіш 29,6 пайызды құрады.
Тереңдетілген әлеуметтік сұхбаттар қазір қоғамда «отбасы құндылықтары» ұғымының өзі әр үйде әртүрлі қабылданатынын көрсетті. Тіпті, біршама респондент бұл сұраққа жауап бере алмай тосырқап қалған. Мәселен, сауалнамаға қатысқандардың кейбірі өз шаңырағының басты құндылығын «сабыр мен тыныштық» деп сипаттаған. Ал бұл таңдаудың себебін сұрағанда: «Бәрі өз орнында, бәріміз табыс табамыз. Балаларға ата-әжесі қарайды, балалар оқиды», – деп, тұрмыстық үйле-
сімді бәрінен биік қойған. Жалпы алғанда, отандастарымыз отбасылық құндылықтардың өзегі ретінде денсаулықты, шынайы сүйіспеншілік пен өзара сыйластықты, ізгі ниет пен бір-бірін қолдауды, әділеттілік пен өз әулетінің шежіресіне қызығушылықты алға тарқан.
Осы талдауларға сүйене отырып, заманауи отбасылардың басым бөлігі тек өз ошағының ішкі тұтастығына, тікелей қарым-қатынастарға ғана бағыттала бастағанын аңғару қиын емес. Бұл үрдіс тереңдей келе ұрпақтар сабақтастығын сақтау, алыс-жақын туған-туыстармен тығыз байланыс орнату сияқты бұрынғы іргелі құндылықтардың қазіргі отбасылар үшін біртіндеп бәсеңдеп бара жатқанын аңғартады. Басқаша айтқанда, Қазақстан отбасылары бірте-бірте нуклеаризациялану, яғни үлкен әулеттен бөлініп, тек ата-ана мен баладан ғана тұратын шағын отауға айналу және даралану үдерісін бастан кешуде.
Қазақстандық отбасылардың құндылықтар динамикасын салыстыру мақсатында 2022 және 2024 жылдардағы «Қазақстан отбасылары» ұлттық баяндамасы аясында жүргізілген әлеуметтік зерттеу нәтижелеріне көз жүгіртсек, белгілі бір тұрақтылықты байқаймыз. Барлық жауап нұсқалары бойынша айырмашылық 5 па-
йыздан аспайды. Десе де, халық арасындағы ең танымал таңдау – «бір-біріне қамқорлық жасау, өзара құрмет пен қолдау» көрсеткішінің 10,1 пайызға төмендегені ойлантады...
Атам заманнан қазақ халқының дәстүрлі болмысында ұрпақтар сабақтастығы мен ағайын-туыспен араласу отбасылық құндылықтарды сақтаудың алтын діңгегі болып келді. Дәл осы жақындармен тығыз қарым-қатынас жасау арқылы аға ұрпақтың жинақтаған білімі мен өмірлік тәжірибесі, тарихы мен мәдени қайнар көздері кейінгі толқынға мирас болып қалатын. Ошақ қасындағы қариялар мен әулет үлкендерінің балалар мен немерелерге айтатын өнегелі әңгімелері мен ғибратты өсиеттері әрбір жас буынның өз түп-тамырын тереңнен танып, жеке тұлғалық және ұлттық сәйкестігін нық қалыптастыруына ықпал ететін негізгі күш. Сондықтан бұл байланыстың үзілмеуі – қоғамдық тұтастықтың кепілі.
Зерттеу нәтижелерінің жас ерекшеліктеріне үңілсек, ұрпақтар арасында отбасы феноменін қабылдаудың қызықты динамикасын байқауға болады. Ең төменгі жас деңгейінен ең ересек топтарға қарай жылжыған сайын, отбасын «бақыт пен махаббат» ретінде қабылдау көрсеткіші біртіндеп төмендей береді. Мәселен, 18-28 жас пен 29-45 жас топтарының арасында аталған құндылықтың маңыздылығы шамамен 10 пайызға бірден құлдыраған. Бұл көрсеткіш тұрмыстық шынайылық пен отбасылық жауапкершіліктің артуы сезімталдық деңгейін төмендететінін айғақтайды. Жастар үшін отбасы бақыт пен махаббаттың символы болса, ересек тұлғалар үшін (46 жас және одан жоғарылар) бұл ұғым тікелей ұрпақ жалғастыру миссиясымен байланыстырады. Яғни, жас ұлғайып, өмірлік тәжірибе жинақтаған сайын, сондай-ақ ата-ана атанғаннан кейін қазақстандықтардың отбасына пайымы өзгереді. Жастық шаққа тән идеалистік сезімдер уақыт өте келе орнықты прагматикалық көзқарасқа ауысады.
Әлеуметтік сауалнама барысында ерлер мен әйелдердің неке институтына қатысты пайымдарын жыныстық ерекшеліктер тұрғысынан талдау барысында өте қызықты заңдылықтар анықталды. Ер-азаматтар үшін неке феномені көбіне табиғи инстинкттер мен жауапкершілікке негізделсе, әйелдер қауымы мұны ең алдымен нәзік сезіммен өлшейді.
Отбасын шағын әлеуметтік топ тұрғысынан қарастырсақ, оның беріктігі мен үйлесімді дамуы ішкі қарым-қатынастардың сауатты құрылуына тікелей байланысты. Ошақ қасындағы өзара түсіністік, ерлі-зайыптылар арасындағы құқықтар мен міндеттердің әділ бөлінуі, жауапкершілік жүгін тең арқалау, сондай-ақ отбасы мүшелері арасындағы көшбасшылық пен билік тізгінінің кімде болуы кез келген шаңырақтың ішкі тұрақтылығын айқындайды.
Зерттеудің нәтижелері қазақстандық отбасылардың басым көпшілігінде басқару тізгіні әлі де ер адамның қолында екенін, яғни отағасының көшбасшылық рөлі басым екенін нақтылады. Десе де, заманауи үрдістер де жоқ емес. Сауалнама барысында «Маңызды шешімдерді бірлесіп қабылдаймыз» деген ұстаным жас ерекшеліктеріне қарай біртіндеп, кезең-кезеңімен өсіп отыратыны байқалды.
Бұл ретте ең үлкен айырмашылық 18-28 жас аралығындағы жастар тобында байқалады. Жастар есейе келе, бірлесіп шешім қабылдау үрдісі 12,7 пайызға төмендеп, дәл осы кезеңде отбасындағы әкенің рөлі 11,2 пайызға бірден артқан. Әлеуметтанушылар бұл құбылысты заңдылық деп түсіндіреді. Қазақстандықтардың басым бөлігі дәл осы 18-28 жас аралығында отау құрып, өз алдына бөлек шығады. Олар ата-анасының қасынан кетіп, әке басшылық ететін өз шаңырағының негізін қалайды. Осылайша, ата-бабадан қалған отбасын басқарудың дәстүрлі үлгісі мен әкенің рөлі жаңа ұрпақ арасында қайта жаңғырып, сабақтастық тауып отырады.
Ұрпақ тәрбиесі – ұлт болашағының кепілі. Осы бағытта респонденттерге: «Сіз балаларыңыздың бойына ең алдымен қандай құндылықтарды сіңіресіз?» деген сұрақ қойылған. Сауалнама нәтижесі қазақстандықтардың перзент тәрбиесіндегі ең басты темірқазығы ретінде еңбекқорлық, әділдік және үлкендерді құрметтеу секілді асыл қасиеттерді бағалайтынын көрсеткен. Атап айтсақ, «еңбекқорлық» нұсқасын таңдаған респонденттер келесідей бөлінді: 61 жастан асқан аға буын өкілдері – 51 пайыз, 29-45 жас – 38,3 пайыз, 46-60 жас – 32,4 пайыз, ал 18-28 жастағылар – 26,8 пайыз.
Алайда бұл құндылықтарды бала бойына сіңіруде әртүрлі буын өкілдерінің арасында өзіндік көзқарас алшақтығы бары байқалады. Мәселен, тәрбиеде «еңбекқорлыққа» басымдық беретін респонденттердің жас ерекшелігі келесідей сипатта бөлінді: 61 жастан асқан аға буын өкілдері бұл нұсқаны ең жоғары деңгейде, яғни 51 пайызға жуығы қолдаған. Өмірдің ыстық-суығын көріп, еңбектің наны тәтті екенін біліп өскен егде жастағылар үшін бұл қасиет әлі де бірінші орында. 29-45 жастағы орта буын ата-аналардың 38,3 пайызы баланың еңбекқор болып өскенін қалайды. 46-60 жастағы респонденттердің 32,4 пайызы еңбек ету қабілетін тәрбиенің негізі деп есептейді. Ал 18-28 жастағы жас ата-аналарда бұл көрсеткіш ең төменгі межеде, яғни 26,8 пайызды құрады.
Бұл статистика заманауи жастардың бала тәрбиесінде еңбек үдерісінен бұрын, өзге де заманауи немесе жеке тұлғалық құндылықтарға көбірек мән бере бастағанын аңғартады. Десе де, аға буынның еңбекке құрметті жоғары бағалауы ұлттық тәрбие мектебінің негізгі өзегі әлі де берік екенінің көрінісі.
Жүргізілген терең талдаулар қоғам мүшелерінің жас ерекшелігіне, жынысына немесе этникалық тобына қарамастан, қазақстандықтардың перзент тәрбиесіндегі ортақ мұраты айқын екенін көрсетеді. Ол – еңбекқорлық, әділдік және үлкендерді құрметтеу секілді мызғымас қасиеттер.
Ата-аналардың балалардың бойына сіңіруге тырысатын ең негізгі ұстанымдары бірегейлігін жоғалтпағаны қуантады. Бұл құндылықтар қоғамның рухани діңгегі мен ұлттық тәрбие мектебінің алтын арқауы әлі де мығым екенін дәлелдейді.
Отбасы құндылықтары – кез келген шаңырақтың ішкі тұрақтылығы мен берік бірлігін қамтамасыз ететін, үйлесімді қарым-қатынастардың негізін қалайтын басты темірқазық. Мұндай ауқымды әлеуметтік талдау қазақстандықтар үшін отбасылық құндылықтардың символы –
бір-біріне деген шынайы қамқорлық, махаббат, өзара қолдау, құрмет, сенім және терең түсіністік екенін айқын көрсетті. Отандастарымыздың пайымынша, дәл осы асыл қасиеттер отбасы ішіндегі береке мен жылулықты сақтап тұрудың басты кепілі.
