Ішімдік – қоғам қасіреті
Маскүнемдікті емдеу үшін кешенді көзқарас керек. Оған психологиялық қолдау, әлеуметтік ортадағы өзгерістер, ұзақмерзімді емдеу бағдарламалары және қайтадан ішімдікке салынуды болдырмау стратегиялары кіреді. Сонымен қатар маскүнемдікке шалдыққан адамдарға қолдау көрсету үшін отбасы мен жақындарының рөлі де өте маңызды.
![Ішімдік – қоғам қасіреті](https://turkystan.kz/cache/imagine/1200/uploads/resized-images/2024/06/1718952847.jpg)
Қазақстан тұрғындары ішімдікке құмар. Еліміз алкогольді тұтыну жағынан әлемде 10-орында екен. Ал жынысқа бөліп қарасақ, ерлер 11-ші, әйелдер 19-орында тұр. Қазақстанстандық ер адамдардың алкогольге тәуелділік деңгейі – 9,52 пайыз, әйелдерде 1,48 пайыз екен.
Ерлер арасында алкоголь ішу бойынша алғашқы үштікке Ресей, Венгрия және Литва мемлекеттері, әйелдер арасында Австралия, Ресей және Колумбия елдері кіреді. 2021 жылдың қаңтар-ақпан айларының қорытындысы бойынша Қазақстанда алкоголь өнімдері сегментінде арақ өндірісі бірден 60,3 пайызға, 5,7 млн литрге дейін өскен. Денсаулық сақтау министрлігі орта есеппен ер адам жылына 25 литр, әйел адамдар 9 литр ішімдік ішеді деп мәлімдегені де есімізде.
– Өкінішке қарай, осы көрсеткіш бойынша Қазақстан алкогольдік ішімдіктерді тұтыну деңгейі жоғары елдерге жатады. Көп жағдайда халықтың жол-көлік оқиғалары, жарақаттар, зорлық-зомбылықтан болған өлім, улану, суға бату және т.б. сияқты сыртқы себептерден болатын өлім-жітім көрсеткіштері алкогольдік ішімдіктерді тұтынудың салдары болып отыр, – деп мәлімдеген болатын Денсаулық сақтау министрлігі.
Қазақстан Орталық Азия елдері ішінде ішімдік ішуден көш басында тұр. Алайда орта буын өкілдері ішімдік ішу бұрынғы кездегідей әлдеқайда азайғанын айтады. Тіпті ішімдіктен түгелдей бас тартқан ауылдар бар. Алайда статистика көңіл көншітпей тұр. Бүгінгінің ішкіштері мен бұрынғының маскүнемдерінің арасында «мәдени» ерекшелік бар секілді. Бұрын ішу деген теңселіп мас болумен есептелсе, бүгінде қала тұрғындары кешкісін жұмыстан соң 1-2 саптыаяқ сыра ішіп, «шаршағанын басып», стрестен арылып, «демалады». Білген адамға бұл да тәуелділіктің бір түрі.
Пандемияға дейін әлемде алкогольді ішімдіктерді тұтыну тұрақты өскен. Statista мәліметінше 2019 жылмен салыстырғанда ішімдік ішу көрсеткіші 2020 жылы алғаш рет 8,4 пайызға төмендеп, 280,8 млрд литр болған. Алайда 2021 жылдан бастап қайтадан 0,3 пайызға, яғни 281,7 млрд литрге өскен. Ізін ала 2022 жылы қайта төмендеп, алкогольді тұтыну 272,1 млрд литрді құрады, бұл 2021 жылмен салыстырғанда 3,4 пайызға аз.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы карантинде үйге қамалған әлем халқы ащы суға бас қоя бастағанын айтып дабыл қаққан болатын. Себебі сан түрлі. Біреулер тамағы тоқтық пен жұмысы жоқтықтан ішімдікпен достасып алды. Енді біреулер «арақ-шарап коронавирустан қорғайды» дегенге сенді. Мамандар «ішімдік инфекциядан сақтамайды, керісінше, жүрекке салмақ түсіріп, ағзаны әлсіретеді» деп ескертсе де, маскүнемдер тоқтамады.
Сандар сөйлесін
Ranking.kz сайты 2022 жылы қазақстандық дүкендерде 139,9 млн литрден астам арақ, коньяк және спирт сатылғанын жариялады. Бұл елдегі күшті алкогольдік өнімдер нарығын статистикалық бақылау тарихындағы абсолюттік рекорд. 2021 жылмен салыстырғанда ішкі нарықта осы санаттағы алкоголь өнімдерін сату көлемі 90,4 пайызға өскен.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, қазақстандықтар 2022 жылы жан басына шаққанда 11 литр таза спирт ішкен.
– Нарықтағы тұтынудың мұндай ауқымды өсуінде арақ және арақ-ликер өнімдері басты рөл атқарды. Олардың сатылымы физикалық түрде екі еседен астам, яғни 44,2 млн литрден 90,1 млн литрге дейін өскен. Спирт сатылымы да өсті, бірақ салыстырмалы түрде көп емес: 29,3 млн литр (68,1 пайызға көбейген). Сондай-ақ коньяк сатылымы да көбейді: 20,5 млн литр, яғни 73,5 пайызға артқан, – деп жазды портал.
Статистикаға сүйенсек, арақ секілді күшті спирттік ішімдіктер сатылымы көбейгенімен, былтыр шарап 26,9 пайызға, шампан 28 пайызға, ал сыра 1,9 пайызға аз сатылыпты. Яғни, аталған өнім түрлеріне сұраныс аз болған. Дегенмен сатылым жағынан сыра бәрібір алдыңғы орында екен. Былтыр 756,1 млн литр сыра (бөтелке, банка, бөшке түрінде қоса есептегенде) сатып алынған.
Жалпы, 2012 жылдан 2019 жылға дейін алкогольді тұтыну жыл сайын шамамен 2 пайызға өсіп отырған. Сарапшылар биыл алкогольді тұтыну бірден 3,6 пайызға артып, 303 млрд литрге дейін жетеді, ал 2025 жылы 3 пайызға артып, 312,1 пайызға дейін жетуі мүмкін деп болжайды.
Ішімдікке сұраныстың артуына ішімдік ішетіндер санының көбеюі себеп болып отырғаны түсінікті. Тағы бір себебі той-жиынның көбеюі. Бұрын қыз ұзату, үйлену тойлары ғана мейрамханада өтсе, қазір шілдехана, бесік той, тұсаукесер, тілашар сынды отбасы ішінде атап өтілетін іс-шараларға да 100-150 адам шақырып той жасайтын елге айналдық. Қазір той жасағысы келген жұрт әуелі тойхана таппай қиналады. Өйткені бұрынғы тойлар кешкілік уақытта болса, қазір түс кезінде де той жасай береді. Тағы бір себебі мобилизациядан қашқан орыстардың Қазақстанға үдере көшуі болып отыр. ДДҰ-ның есебі бойынша, ресейліктер қазақстандықтарға қарағанда екі есе көп ішеді. Жалпы, жер бетіндегі халықтың үштен бірі алкоголь тұтынады екен. Бұл дегеніміз – 2,5 миллиардтан астам адам.
0,5 л сыра – 50 гр арақпен тең
Ішімдікке тәуелділік әлемде ең жиі кездесетін тәуелділіктің бірі дейді ғалымдар. Көп жағдайда ішімдік ішкен адам өзіне және айналасындағы адамдарға қауіп тудырады. Мәселен, ішімдік ішу жазатайым оқиғалар қаупін 5 есе, ал жазатайым оқиғаның ықтималдылығын 4 есе арттырады екен.
ДДҰ маскүнемдікті ауру деп танығанымен санасы мен денесін арақ улағандардың көбісі өзін ауру санамайды.
– Қазір ішімдік ішетіндер саны көбейіп кетті. Біздің орталыққа күніне жоқ дегенде 2-3 адам хабарласып, көмек сұрайды. Шымкентте жиын-той көп. Аптаның әр күні тойға шақырады. Бұл да маскүнемдіктің белең алуына себеп болып отыр. Соңғы жылдардағы статистикаға назар аударсақ, Қазақстан әлем бойынша ішімдік ішу жағынан алғашқы ондықта жүр. Бұрын 40-тан асқан кісілер жиі жүгінетін, бүгінде 25-30 жас аралығындағы жігіттер жиі келеді. Кезінде ішуден «рекорд» орнатқан кісілер қазіргі жастардың ішкенін місе тұтпай, иықтарынан күліп, «Осыны да ішу дейсіңдер ме?» деп қағытатыны бар. Алайда бүгінгі жастардың психологиясы әлсіз, стреске шыдай алмайды, өмірдегі қиындықтардан қашады, тәуелділікке бейім, – дейді Шымкент қаласындағы «Көмек» қолдау және оңалту орталығының директоры Нұрислам Әліпбайұлы.
Соңғы жылдары жиын-тойларда ішімдікке сылқия тойып алған қыз-келіншектердің видеосы әлеуметтік желілерде жиі тарап жатады. Әйел затының арақ-шарап ішетіні жаңалық болудан қалды. Ғалымдар «Әйел маскүнемдігі – ұлттық деңгейдегі қасірет» деп дабыл қағады. Ішімдікке салынған науқастың бәрі бірдей «Мені емдеңіз» деп дәрігерге жүгіне бермейтінін ескеру керек. Әсіресе, қазақ әйелі «Мен маскүнеммін» деп дәрігердің алдына бармайды. Өйткені ұялады. Ел-жұртқа қарабет боламын деп қорқады. Ішімдік әбден ағзаға дендеп еніп, өз бетімен қоя алмайтын халге жеткенде ғана мамандардан көмек сұрайды екен.
– Орталығымызда ішімдіктен емделіп жатқан әйелдер бар. Әйелдің ағзасы әлсіз болғандықтан емделу процесі ұзағырақ жүреді. Әйелдер табиғатынан сезімтал келеді. Сондықтан олар тұрмыс тауқыметінен шаршайды, қиын жағдайларға тап болғанда ол мәселені шешудің орнына ішімдіктің көмегіне «жүгінеді». Сөйтіп, ішімдік бірінші орынға шығады. Алайда мұнымен мәселесі шешілмейді, керісінше күйеуімен, отбасымен, айналасындағылармен қарым-қатынасы нашарлайды, – дейді психиатр Нұрислам Әліпбайұлы.
Әлеуметтанушылардың пікірінше, қыз-келіншектердің ішімдікпен әуестенуі 90-жылдарда басталған. Еркегі қара бақыр таппай үйде отырып қалғанда әйелдер ақша тапты. Өзі би, өзі қожа болды. Ақыры, алдымен «бой жылыту үшін», кейін «көңіл көтеру үшін», «стрестен құтылу үшін» ішті. Бүгінде күйеуі әйелін наркодиспансерге сүйреп апаратын жағдайлар ешкімге таңсық емес.
Маскүнем әйел көбінесе ауру, жарымжан, ақыл-есі кем балаларды дүниеге әкеледі. Тіпті, арақ-шарапты аздап қана ұрттайтын келіншектен туған сәбилердің 80-90 пайызы әлсіз болады, болашақта психикалық қиындықтарға ұшырайды, сөйлеу мүшелері жөнді жетілмейді, терісі де түрлі дертке шалдыққыш. 40-50 пайызының жыныс мүшелерінде кемістік байқалады, аяқ-қолының саусақтары қисық жаратылады, жүрегі ауырады. 20-30 пайызының көру қабілеті төмен, 10 пайызының бүйрегі толық жұмыс істемейді.
Ерлерге қарағанда әйелдер арақтың ырқына тез көнеді. Ерлер бес-алты жыл ішкеннен кейін ғана ішімдікке салынса, әйелдерге екі-үш жыл жеткілікті. Себебі ер адамның ағзасында спирттің зардабынан сақтандыратын ферменттер асқазан мен бауырда болса, әйелдерде тек бауырда орналасқан. Қыз-келіншектердің тез маскүнемге айналатыны және қиын емделетіні сондықтан дейді мамандар.
Иә, «Өмірімде арақ ішіп көрген жоқпын» деп мақтанып, күніне бір-екі саптыаяқ сыра сіміруге дағдыланған әйелдер де бар. Ең өкініштісі, жарты литр сыраның 50 грамм арақпен тең екенін біле бермейді. Тарихқа үңілсек, ХІХ ғасырда ағылшындар қуатты ішімдіктермен күресу үшін сыраны молынан өндіріпті. Алайда халық сырамен тез достасып, маскүнемдік мәселесі ушыққаны сонша, қазір Ұлыбританияның өзі сыраға қарсы бітіспес майдан ашып отыр.
Биыл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы да әйелдерге алкоголь ішпеуге кеңес беріп, дабыл қақты. Оған себеп те жоқ емес. Еуропаның 14 еліндегі алкогольді тұтынатын әйелдердің 21 пайызында сүт безі қатерлі ісігі анықталған.
– Көптеген адам алкогольді ішімдік ішу әйелдер арасында жиі кездесетін сүт безі қатерлі ісігінің негізгі қауіп факторы екеніне назар аудармай, мерекені бір стақан алкогольдік сусынмен атап өтеді, – делінген құжатта.
ДДҰ сүт безі қатерлі ісігі жағдайында алкогольді тұтыну қатерлі ісіктің көптеген түрінің пайда болуына әкелетін эстроген деңгейіне әсер етеді. Алкогольдің осы гормондардың деңгейіне әсері ауру ықтималдығын жоғарылатады.
2022 жылы сүт безі қатерлі ісігі бойынша 600 мыңнан астам жағдай тіркелген. Алкоголь өнімдерін тұтынбау сүт безі қатерлі ісігінің алдын алады. Еуропадағы әйелдер үшін сүт безі қатерлі ісігі алкогольден туындаған негізгі қатерлі ісік болып отыр. Бұл алкогольге байланысты барлық қатерлі ісік ауруларының 66 пайызын құрайды, – делінген ұйым таратқан хабарламада.
Маскүнемдік – ауру
– Адамдар бізге әртүрлі мақсатпен хабарласады. Біреуі уланған ағзасын тазартқысы келеді, екіншісі маскүнемдік мәселесін біржола шешкісі келеді. Міне, осы екінші топтағы адамдармен біз оңалту бағдарламасы бойынша жұмыс істейміз. Егер қандай да бір жағдаймен оңалту жұмыстарына қатыса алмаса, денсаулығын қалпына келтірумен айналысамыз, – дейді Тәуелді адамдарды оңалтуға арналған «Ренессанс-Шымкент» орталығының жетекшісі Артур Котенко.
Орталықтан ай сайын он шақты адам емделіп шығады. Науқастың емделу ұзақтығына ішімдікті тұтыну мерзімі, физикалық жағдайы тікелей әсер етеді. Алайда аталған орталық бағдарламасы маскүнемдердің қысқа мерзім ішінде тезірек емделіп шығуына бағытталған. Емделу сомасы айына – 400 мың теңге екен. Оған кешенді емдеу шаралары, мамандардың жұмысы, тамақтануы мен жатын орны кіреді.
– Орталыққа әйелдерге қарағанда ерлер жиі жүгінеді. Әйел адамдарда емдеу шаралары ұзақ жүреді дегенмен келіспеймін. Кез келген дені сау адамның психологиясын түзеуге болады, – дейді маман.
Орталық жетекшісі емделіп шыққан 10 адамның үшеуі қайтадан ішімдік ішуі мүмкін екенін жасырмады. Яғни, емделгендердің 30 пайызы қайтадан шөлмекпен достасады екен. Мұндай жағдай емделгеннен кейін тіпті 2-3 жылдан кейін қайталануы ықтимал. Бұған әртүрлі жағдай әсер етеді екен. Негізі, емнің толық курсын алуға ешкім мәжбүрлей алмайды. Кейбірі қаржылық жағдайына байланысты емді жалғастыра алмай қалады.
– Соңғы жылдары қалалықтар арасында жұмыстан соң шаршауын басу үшін кешкісін кафе-барларда сыралату дәстүрі қалыптасып келе жатыр. Бұл адамның тәуелділігін білдіреді. Аптасына 2-3 рет сыра ішу – маскүнемдіктің алғашқы кезеңі. Сыраның зияны да шаш етектен. Адамның есте сақтау қабілеті нашарлайды, ойлау жүйесі тежеледі, өзінің ойын дұрыс жеткізе алмайды, – дейді Артур Котенко.
Сарапшы маман Артурдың ойын психиатр Нұрислам да қолдап отыр. Оның айтуынша, сыраны тұрақты түрде ішу маскүнемдікке алып келеді. Алайда сырасүйер қауым мұны маскүнемдік деп санамайды. Өйткені сырадан келетін зиян көзге аса білінбейді. Алайда уақыт өте келе адам таңертең ұйқыдан тұрғанда «бас жазғысы» келіп тұрады. Жұмыстағы жауапкершілігін ысырып қояды, бармай қалады, отбасына көңіл аудармайды, осылайша үйде ұрыс-керіс жиілейді.
– Біз «пивной алкоголизм» туралы көп айтпаймыз. Сырашыл жастар саны жыл санап көбейіп келе жатыр. Сыраның құрығына бір ілінген адамның арақтың шөлмегімен достасуы әп-сәтте. Ал арақпен қоштасу оңай емес. Орталығымызда 10 жыл үздіксіз ішкендер орташа есеппен 5-6 ай төңірегінде емделіп шығады. Ал халық арасында жиі тараған «кодировка» да адамның ішкі мүшелерінің жұмысына айтарлықтай зиян келтіреді. Бұл кей жағдайда маскүнемдіктен арылтудың орнына науқастың ішімдікке деген аранын одан ары ашып жіберуі мүмкін. Өйткені мәселе адамның ойлау қабілетінде. Біз, кәсіби психологтар, маскүнемнің мұндай жолға тап болу себебін талдаймыз. Яғни, мәселенің түп-тамырымен жұмыс істейміз.
Шымкент қаласындағы «Көмек» қолдау және оңалту орталығынан емделіп шыққандардың бірі Айбек (кейіпкердің өтініші бойынша аты-жөні өзгертілді) есімді азамат. 1987 жылғы. Тепсе темір үзетін шағында ішімдікке үйір болып, 20 жылын бөтелкенің түбінде жоғалтқан.
– Бәрі сонау 2003-2004 жылдары мектеп бітіретін кезде тиіп-қашып сыра, шарап ішуден басталды. Кейін уақыт өте келе менде ішімдікке деген тәуелділік пайда болды. Онсыз тұра алмайтынмын. Соңына қарай көзім байланып, әйелім, бала-шағамның бар-жоғын елемейтін болдым. Құдай берген 4 балам бар. Мен солармен емен-жарқын әңгімелесуден қалдым. Жұмысқа баруды сиретіп, соңында шығып кеттім. Алайда әйелім менен үмітін үзбеді, түбі маскүнемдіктен арылатыныма қатты сенді. Араламаған жеріміз жоқ. Тәуіп, балгер, бақсы, имамға дейін бардық. Тіпті, ішімнен жын шығармақ болды. «Кодировка» жасатып, ішіп қойып, жан сақтау бөлімінен бір-ақ шықтым. Соңында бар үмітім мен күш-қайратымды жинап орталыққа емделуге келдім. Бес ай емделіп, қазір өзім секілді маскүнем болған жандармен ерікті ретінде жұмыс істеймін. Бұл өзіме де пайдалы. Маскүнем науқастарға бастан кешкен оқиғаларымды айтып, тәжірибеммен бөлісіп, өзімді дамытып жатырмын. Кезінде күреп ақша таптым, не ішем, не кием демедім. Өзім асаба, тойдың айналасында жүргендіктен де ішімдікке жақын болдым-ау деп ойлаймын. Оның үстіне маскүнемдік менде генетикалық деңгейде де бар. Яғни, менің әкем де кезінде «жақсы» ішкен екен. Бүгінде ішімдіктен тазарғаныма 8 ай толды. Қазір отбасым жанымда, балаларым аман, төрт көзіміз түгел. Өзімнің ортамды ауыстырдым, араласатын адамдарым өзгерді. Емделіп жатқан кезеңде мені бұрынғы бөтелкелестерімнің біреуі де іздеп, хал-жағдайымды сұрамады. Ал қазір көрсе айтатындары «Бір шөлмек ішпедік пе» деген ауандағы әңгіме. Әрине, орта ауыстыру оңай болмады. Негізі, ер адамдар көбінде сол ортасын қимай, айналшықтап, тығырықтан шығатын жол жоқтай жүре береді екен. Шынында, ол ортаны кезінде өзім іздеген екем, қимай жүре беріппін. «Мен кетіп қалсам не ойлайды?» деп ойладым. Қазір өзім тұрған ауылдан көшіп кеттім. Емделудің екінші кезеңінде жүрмін. Жаңа өміріме жойқын жоспарлар құрып жатырмын. Бәрі де әсте-әсте орындалатынына сенемін.
Айбекке хабарласқанымызда ол уақытының тығыз екенін, қазір емделушілермен топтық сабаққа қатысатынын айтты. Оның айтуынша, кез келген адам маскүнемдікті жеңе алады. Маскүнемдердің миы «қатып» қалады, жаңашылдықты, арнайы емдеу бағдарламасын да бірден қабылдай алмайды. Сондықтан олармен асықпай, өз уақытында жұмыс істеу керек.
Кейіпкеріміз маскүнемдіктен арылып, отбасымен жаңа өмірге қадам басқанымен, өзегін өртейтін өкініші де жоқ емес. Ұзақ жылдар бойы ішкендіктен денсаулығы сыр берген. Қазір дәрі-дәрмек арқылы емделіп, денсаулығын қайта қалпына келтіруге күш салып жатыр.
– Бұрынғы ортамнан алшақтағаныма қатты қуанамын. Өзімді рухани, моральдық, адамгершілік, психикалық тұрғыдан дамытып жатырмын. Жүріп өткен кедір-бұдыры көп тағдырыма ризамын, алайда өткен өмірімді қайтадан басымнан өткізгім келмейді. Өйткені бұл досың түгіл, дұшпаныңа тілемейтін нәрсе, – дейді Айбек.
Маскүнемдікке шалдыққан адамдардың 90 пайызы емдеуден өткеннен кейін таяудағы 4 жыл ішінде қайтадан ішімдікке салынады дейді кей зерттеушілер. Ішімдікке қайта салынудың мұндай жоғары көрсеткішке ие болуына бірнеше фактор әсер етеді екен. Біріншісі, қиындықтарды еңсере алмау. Көп адам өміріндегі қиындықтарды шешудің жолын таппағандықтан ішімдікке жүгінеді. Ал емдеуден кейін де сол қиындықтар шешілмесе, адам қайтадан ішімдікке салына бастайды. Екінші себеп – әлеуметтік ортасы. Ішімдік ішетін адамдармен қарым-қатынаста болу қайтадан ішімдікке салынуға себеп болуы мүмкін. Үшіншісі психологиялық факторлар. Көптеген маскүнемде депрессия, мазасыздық, стреске қарсы тұра алмау сияқты психологиялық мәселелер болады. Егер оларды шешпесе, қайтадан ішімдікке салыну ықтималдығы жоғары. Төртіншісі, физикалық тәуелділік. Мұндай адамдарды емдеу өте қиын. Тәуелділіктен құтылу үшін оған көп уақыт пен күш-жігер керек. Соңғысы, ұзақмерзімді қолдау бағдарламаларының жетіспеушілігі. Көптеген емдеу бағдарламасы қысқамерзімді, ұзақмерзімді қолдау көрсетпейді. Тиісінше, ұзақмерзімді қолдау болмаса, қайтадан ішімдікке салыну ықтималдығы жоғары.
Маскүнемдікті емдеу үшін кешенді көзқарас керек. Оған психологиялық қолдау, әлеуметтік ортадағы өзгерістер, ұзақмерзімді емдеу бағдарламалары және қайтадан ішімдікке салынуды болдырмау стратегиялары кіреді. Сонымен қатар маскүнемдікке шалдыққан адамдарға қолдау көрсету үшін отбасы мен жақындарының рөлі де өте маңызды.
Қазақстандағы ішкіш аймақтар
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жан басына шаққанда 8 литрден артық алкоголь өнімін тұтынатын елдердің ұлттық генофонды деградацияға ұшырайды деген болатын. Ал біздің көрсеткіш – 9 литр. Еуразия құрлығында 19-орынға, әлемде 77-орынға жақсылап жайғасқанбыз.
Ресми мәліметке сүйенсек, маскүнемдердің жалпы саны азайып келе жатқанымен, араққа құмар жастар көбейіп барады. Ішкі істер министрлігінің мәліметіне сәйкес, Қазақстанда 21 жасқа толмағандарға ішімдік сатуға тыйым салынғанына қарамастан алкоголизмге шалдыққан балалардың үлес салмағы артқан.
2019 жылы «Аман-саулық» қоғамдық қоры жоғары оқу орындарымен бірлесіп, арнайы салуалнама жүргізген болатын. Оған 18 бен 25 жас аралығындағы 773 студент қатысқан. Нәтижесінде: 38 пайызы ішімдіктің дәмін 16 жасында татқан. 37 пайызы 18 жасқа дейін, 20 пайызы 21 жасқа дейін және 5 пайызы 21 жастан асқан соң ішкен. Респонденттердің 5 пайызы 21-ге толмаса да, алкогольді тұрақты тұтынатынын мойындаған.
Елімізде коньяк пен жүзім шарабын шығарудың ең көп көлемі Алматы облысына, арақ – Ақмола облысына, сыра – Алматы қаласына тиесілі.
Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығының психиатр-наркологы Гүлмира Сәдуақасова солтүстік өңірлерде алкоголизм деңгейі жоғары екенін алға тартады. Алайда ол еліміздің ең урбанизацияланған қалалары – Алматы, Астана, Шымкент қалаларында да деңгейі жоғары екенін атап өтті. Оның айтуынша, алкогольді тұтынуға аймақтың климаттық айырмашылығы немесе мәдени ерекшеліктері емес, үлкен қалалардағы әлеуметтік факторлар әсер етеді.
Биыл жыл басында елімізде алкогольді сыра бағасы бірден 19 пайызға қымбаттады. Қаңтар айының соңында сыраның бағасы бір айда 0,4 пайызға өсті. Былтыр желтоқсанда баға 1,3 пайызға, ал 2023 жылдың қаңтарында 2,9 пайызға қымбаттаған, бұл былтырғы ең жоғары айлық көрсеткіші болды. Сөйтіп, бір жылда алкогольді сыраның бағасы 18,6 пайызға өсті, бұл былтырғы рекордтық жылдық өсім 30,9 пайыздан айтарлықтай төмен.
2023 жылғы қаңтар-желтоқсанында қазақстандық сыра қайнатушылар 611,2 млн литр сыра өндірген. Бұл 2022 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 14,8 пайызға аз. 2021 жылғы рекордтық жылмен салыстырғанда сыра өндірісі 15,4 пайызға қысқарған. Биыл қаңтарда 29 млн литр сыра өндірілді, бұл 2023 жылдың қаңтарымен салыстырғанда 34,8 пайызға аз. Бұл статистика көңілге қуаныш ұялатып-ақ тұр. Алайда сыра бағасы қымбаттап, өндіру көлемі азайғанымен маскүнемдік салдарынан ажырасушы отбасылар саны азаймай тұр. Осылайша, ішімдіктің салдары ортақ Отанымызға да зардабын тигізіп отыр. Қазақстан ажырасушылар саны бойынша да әлемде жетекші орынға жайғасқан. Былтыр Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева ханым елімізде ажырасудың ең басты себебі – маскүнемдік пен нашақорлық екенін атап өткен болатын. Екінші орында ерлі-зайыптылардың бірінің құмар ойынға тәуелділігі. Ал тұрмыстық зорлық-зомбылық үшінші сатыда. Сондай-ақ түрмеге түсетіндердің 80 пайызы мастықпен қылмыс жасайды екен. Енді қараңыз, бір адам арақтың кесірінен кісі өлтірсе, абақтыға жабылады. Ал оның сыбайластары жазаланбайды. Сыбайластары деген кім? Ол – арақты сатқан саудагер, ол – арақты тасымалдаушы, ол – арақты өндіруші кәсіпорын. Сонда ең үлкен қылмыскер кім? Тұтынушы ма, өндіруші ме, екі ортадағы делдалдар ма, әлде арақтың өзі ме?