Күндіз жұмыс көбейіп, бір істі аяқтамай екіншісіне кірісесіз. Сағатқа қайта-қайта қарайсыз, демалғанда уақытыңызды бос өткізіп жатқандай сезінесіз. Ал кешке қарай күні бойы жүгіргеніңізбен, маңызды шаруалардың біразы орындалмай қалғанын байқайсыз. Психологияда мұндай күйді «Ақ қоян синдромы» деп атайды, деп хабарлайды turkystan.kz.
Бұл синдром уақыт үнемі жетпей жатқандай көрінетін, кешігуден қорқатын және үнемі асығып жүретін жағдайды сипаттайды. Алайда атауында «синдром» деген сөз болғанымен, ол ресми медициналық немесе психологиялық диагноз емес.
Атаудың түп-төркіні ағылшын жазушысы Льюис Кэрроллдың 1865 жылы жарық көрген «Алисаның ғажайыптар еліндегі бастан кешкендері» шығармасына барып тіреледі. Ертегінің алғашқы беттерінде Алиса қолындағы қалта сағатына қайта-қайта қарап, «Кешігіп қаламын!» деп асығып бара жатқан Ақ қоянды көреді. Қыз оның соңынан еріп, қоянның ініне түседі де, ғажайыптар еліне тап болады. Бұл көріністі шығарманың түпнұсқа мәтінінен оқуға болады. Үнемі сағатына қарап, бір жаққа асығып жүретін кейіпкер кейін уақыт тапшылығының бейнесіне айналды. Сондықтан өзін үнемі кешігіп жүргендей сезінетін адамдардың күйін Ақ қоянға теңей бастаған. Дегенмен «Ақ қоян синдромы» деген атауды Льюис Кэрролл енгізген жоқ. Оның шығармасында мұндай психологиялық термин кездеспейді.
Тіркесті алғаш қолданған адам туралы нақты әрі жалпыға мойындалған дерек жоқ. Атаудың кәсіби басылымдардағы ертеректегі мысалдарының бірі 1997 жылы кездеседі. Дәрігер Лоуэлл Латтер Foot & Ankle International журналындағы мақаласын «White Rabbit Syndrome» деп атаған. Ол шамадан тыс тығыз жұмыс кестесін, көп істі қатар орындауға тырысуды және қанша асықса да, уақыттан ұдайы қалып қою сезімін Ақ қоянның әрекетімен салыстырған.
Алайда Латтердің өзі бұл ұғымды ғылыми диагноз ретінде ұсынбаған. Бұл – уақыт тапшылығын бейнелейтін метафоралық атау. Кейін оны психологтер, коучтер, журналистер мен танымал психология авторлары кеңінен қолдана бастады.
«Ақ қоян синдромы» тек кешігумен шектелмейді. Адам барлық жерге уақытында келуі мүмкін, бірақ соған қарамастан іштей үнемі асығыс жүреді.
Оның жиі кездесетін белгілері мыналар:
- уақыт жетпей жатқандай сезіну;
- сағатты және хабарламаларды қайта-қайта тексеру;
- барлық тапсырманы шұғыл әрі маңызды деп қабылдау;
- бірнеше істі қатар бастап, ешқайсын толық аяқтамау;
- демалғанда немесе ештеңе істемегенде өзін кінәлі сезіну;
- жұмыстың нақты қанша уақыт алатынын дұрыс есептей алмау;
- кездесулерге кешігу немесе соңғы сәтте асығып жету;
- ұсақ кідірістің өзіне ашулану;
- ұйқыны, тамақтануды және жеке уақытты кейінге ысыру;
- атқарылған іске емес, аяқталмаған шаруаларға көбірек назар аудару.
Қарбалас кезеңде мұндай жағдайдың уақытша пайда болуы қалыпты. Мәселе асығыс күй бірнеше апта немесе ай бойы басылмай, жұмысқа, денсаулыққа және адамдармен қарым-қатынасқа әсер ете бастағанда туындайды.
Неліктен адам үлгермей қалады? Бірінші себеп – міндеттің шамадан тыс көп болуы. Кейде мәселе уақытты дұрыс жоспарлай алмауда емес, бір күнге орындалуы мүмкін мөлшерден әлдеқайда көп жұмыс белгілеуде жатады. Екінші себеп – уақытты қате бағалау. Адам жолға, дайындыққа немесе тапсырманы орындауға қанша минут қажет екенін үнемі аз есептеуі мүмкін. Cleveland Clinic мамандары мұны кей жағдайда «уақытты сезінудің қиындауы» деп түсіндіреді. Мұндай ерекшелік мазасыздықпен, күйзеліспен немесе зейін тапшылығы мен гипербелсенділік синдромымен байланысты болуы ықтимал. Бірақ тек кешігуге қарап қандай да бір диагноз қоюға болмайды. Үшінші себеп – перфекционизм. Мінсіз нәтиже шығаруға тырысқан адам бір тапсырмаға жоспарлағанынан көп уақыт жұмсап, келесі жұмыстарына кешігеді. Төртінші себеп – істі кейінге қалдыру. Күрделі немесе жағымсыз тапсырмадан қашқан адам уақытын жеңіл жұмыстарға жұмсайды. Мерзім жақындағанда асығыс кірісіп, мазасыздығы одан әрі күшейеді. Бұған қоса, өзгенің өтінішінен бас тарта алмау, телефондағы үздіксіз хабарламалар, әлеуметтік желі және көпміндеттілік те әсер етеді. Америкалық психология қауымдастығының мәліметінше, ми бірнеше күрделі тапсырманы бір мезетте орындамайды – олардың арасында жылдам ауысып отырады. Әр ауысу уақыт пен зейінді талап ететіндіктен, жұмыс баяулап, қателесу ықтималдығы артады.
Үнемі бос болу мен өнімді жұмыс істеу – бір ұғым емес. Адам күні бойы хаттарға жауап беріп, жиналыстарға қатысып, ұсақ тапсырмаларды орындауы мүмкін. Бірақ басты мақсатына жақындамауы ықтимал. Шектен тыс асығыстық зейінді әлсіретіп, шешім қабылдауды қиындатады. Ұзаққа созылған стресс ұйқының бұзылуына, ашушаңдыққа, бас ауруына, бұлшықеттің ширығуына және ас қорыту мәселелеріне ұласуы мүмкін екенін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ескертеді. Осылайша тұйық шеңбер пайда болады: жұмыс көбейген сайын адам мазасызданады, бірнеше істі қатар атқаруға тырысады, соның салдарынан баяулап, аяқталмаған тапсырмалар одан әрі көбейеді.
«Ақ қоянның» соңынан ермеу үшін не істеу керек? Алдымен мәселенің нақты себебін анықтаған жөн. Егер күн тәртібінде бос уақыт мүлде болмаса, жоспарлау тәсілін емес, міндеттердің санын қайта қарау қажет. Бір апта бойы әр жұмысқа шын мәнінде қанша уақыт кеткенін жазып жүруге болады. Бұл адамның өз мүмкіндігін асыра бағалайтынын немесе жолға, үзіліске және күтпеген жағдайларға уақыт қалдырмайтынын көрсетеді. Күн сайын орындалуы міндетті екі-үш негізгі істі ғана белгілеп, қалғанын қосымша тапсырма ретінде қарастырған дұрыс. Кездесулер мен жұмыстардың арасына кемінде 15-30 минут бос уақыт қалдыру да асығыстықты азайтады.
Бір уақытта бір тапсырмаға назар аударып, қажетсіз хабарламаларды өшіру пайдалы. Үлкен жұмысты шағын қадамдарға бөліп, оның ең алғашқы әрекетін ғана бастау істі кейінге қалдыруды жеңілдетеді. Перфекционизм кедергі болса, «мінсіз» және «жеткілікті» нәтиженің айырмасын анықтау керек. Кейде жұмысты уақытында аяқтау оны шексіз жетілдіре бергеннен маңыздырақ. Сонымен бірге міндеттің бір бөлігін басқаға тапсыруды, орынсыз өтінішке сыпайы түрде «жоқ» деуді және демалысты да күн тәртібіне енгізуді үйренген жөн.
Егер уақыт туралы мазасыз ойлар ұйықтауға кедергі келтірсе, дүрбелең туғызса, жұмысқа немесе жеке өмірге кері әсер етсе, психологке не психотерапевтке жүгінген дұрыс. Маман бұл жағдайдың қарапайым шамадан тыс жүктемеден туындағанын немесе оның астарында мазасыздық, күйзеліс, зейін қою қиындығы сияқты басқа мәселе барын анықтауға көмектеседі.
«Ақ қоян синдромы» ауру емес. Ол адамның өз уақытын емес, міндеттердің адамды басқара бастағанын білдіретін бейнелі белгі. Одан шығудың жолы тезірек жүгіруде емес, кейде тоқтап, қайда және не үшін асығып бара жатқаныңызды қайта бағалауда болуы мүмкін.
