Ұлт болашағының берік қорғаны

Әлемдегі ең ұлы мамандық ана болу десек, ең қасиетті міндет – сол ана мен сәбиінің өмірін сақтау. Қазақстанның ана мен баланы қорғау саласындағы қазіргі жетістіктері – заманауи медицина мен ақ халатты абзал жандардың жанкешті еңбегінің жемісі. 

Жыл басынан бері тіркелген меди­циналық-демографиялық көрсет­кіш­тер денсаулық сақтау саласының сапа­лық тұрғыдан жаңа белеске көтеріл­генін аңғартады. Ұлттық статистика бюросының ресми мәліметтеріне сүйенсек, биылғы алғашқы айында ана өлімі 100 мың тірі туған балаға шаққанда 16,2-ден 8,2-ге дейін, яғни екі есеге жуық азайған. Ал бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш тіпті 6,8 деңгейіне дейін төмендеп, кейінгі жылдардағы ең төменгі меже ретінде тіркелді. Осы оң үрдіс нәрестелер өлімінің азаюынан да анық көрінеді. Тек қаңтар айының өзінде бұл көрсеткіш өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 28,5 пайызға азайып, халықаралық ұйым­дардың да жоғары бағасына ие болды. ЮНИСЕФ-тің Қазақстанды жаңа туған нәрестелер өлімін төмендету бойынша Орталық Азия өңіріндегі көшбасшы ел ретінде тануы – осы жүйелі еңбектің халықаралық деңгейдегі мойындалуы. Осы орайда елдегі өмір сүру ұзақтығы 75,9 жасқа жетіп, тарихи максимумды бағындыруы да ана мен бала саулығына жасалған кешенді қамқорлықтың тікелей жемісі десек болады.

Бала медицинасына бөлінетін бюджет 2 есе өсті

Әрине, мұндай ауқымды жетістіктер қаржылық және инфрақұрылымдық қолдаусыз жүзеге асуы мүмкін емес еді. Кейінгі жылдары мемлекет балалар медицинасына бөлінетін бюджет көле­мін 264 миллиард теңгеден 585 мил­лиард теңгеге дейін ұлғайтты. Бүгінде бүкіл денсаулық сақтау шығыстарының ширек бөлігі тек қана ана мен бала денсаулығын сақтауға бағытталып отыр. Бұл қаражат жаңа емханалардың, заманауи көпбейінді балалар ауруха­налары мен перзентханалардың құры­лысына, оларды ең озық жабдықтармен қамтамасыз етуге жұмсалуда.  
Осы мақсатта бекітілген «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы мен «Бастау-2030» жоспары аясында меди­циналық инфрақұрылымның тозу деңгейін 42 пайыздан 30 пайызға дейін төмендету көзделген. Ел көлемінде 10 көпбейінді балалар стационарын салу және 11 өңірде заманауи оңалту орта­лықтарын іске қосу жоспары отан­дық медицинаның материалдық базасын түбегейлі жаңартуға жол ашады. Инфра­­­құрылымды жаңартумен қатар, клиникалық стандарттарды заман талабына сай өзгерту, балалар бейіні бойынша Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының (МӘМС) тариф­терін кеңейту және кадрлық әлеуетті жүйелі дамыту мәселесі қатар қолға алынды. Бұл қадамдар ақ халатты­лардың күрделі оталарды ел ішінде-ақ жасауына орай туғызып отыр.

Ерте диагностика мүгедектіктің алдын алады

Заманауи медицинаның басты ба­ғыты – аурумен күресу емес, оның алдын алу. Бұл тұрғыда елімізде жаңа туған нәрестелерді скринингтік тек­серу­мен қамту деңгейі кейінгі екі жыл­да 25 пайызға артып, 93 пайызға жетті. Бұл көрсеткіш туа біткен даму кемісті­гінің салдарынан мүгедек болып туған балалардың санын бірден 7 пайызға азайтуға мүмкіндік берді. Қазір ден­саулық сақтау жүйесінде скринингтің 6 түрі тұрақты жүргізіліп келеді. Оның ішінде ең маңызды үшеуі – пренатал­дық, неонаталдық және аудиологиялық тексерулер тікелей перзентханаларда жүзеге асырылады.
Жүйелі скринингтің нақты жемісін мына сандардан да көруге болады. Мысалы, аудиологиялық бақылаудың нәтижесінде есту қабілетінен толық айырылу қаупі төнген 523 сәби ерте анықталып, оларға мемлекет есебінен құны шамамен 6,5 миллион теңге тұратын жоғары технологиялық есту импланттары орнатылды. Бұрын мұн­дай операциялардың 80 пайызға жуы­ғы бала 3 жасқа таяғанда ғана жасалса, бүгінде көмектің өте ерте көрсетілуі балалардың тілі шығып, қатарға қосыл­уы­на тікелей әсер етті. Сондай-ақ офтальмологиялық скрининг арқылы 721 шала туған нәрестенің көру патоло­гиялары дер кезінде анықталып, уа­қытылы жасалған оталардың арқа­сында олар зағиптықтан аман қалды. Бұл – мемлекеттік бағдарламалардың жүздеген сәбиге жарық дүние дидарын көруге  мүмкіндік сыйлағаны. 

Болашақ аналарды қолдау

Ана мен бала саулығы жүктілік кез­еңінен әлдеқайда ерте басталатыны белгілі. Елімізде жүкті әйелдерді бақы­лаумен қамту деңгейі 77,6 пайызға, ал жүктілікке дейінгі арнайы дайындық жұмыстары 54,5 пайызға дейін артқан. Мұнымен қоса, 2025 жылдың тамыз айынан бастап базалық медициналық зерттеулердің толықтай тегін жүргізілуі және әйелдер консультациялары мен перинаталдық орталықтар жанындағы арнайы пансионаттар жұмысының қай­та жандануы ауылдық жерлердегі аналардың қалаға келіп, жатып тексері­луіне орай жаратты.
Жүкті әйелдердің 90 пайыздан астамының 12 аптаға дейін ерте есепке алынуы қауіпті кеселдердің алдын алуға жол ашты. Осы орайда, құрсақ­тағы нәрестенің туа біткен патоло­гиялары мен хромосомалық ауруларын уақытылы бақылау мақсатында қолға алынған «Бір күндік клиника» жобасы жақсы нәтиже беріп отыр. Бұл жоба болашақ аналардың ұзын-сонар кезек­те тұрмай, қажет тексерулер мен маңызды консультациялардан өте қысқа уақытта, кешенді түрде өтуіне жағдай жасады. Бұл болашақ аналарға көрсетілетін медициналық көмектің жеделдігі мен сапасын жаңа деңгейге көтерді. 

Балалық шақты қолдаудың бірыңғай моделі

Еліміздің ана мен бала өмірін қор­ғаудың басты бағыты – баланы құр­сақта пайда болған сәттен бастап, 17 жасқа толғанға дейінгі өсу кезеңдерінде үздіксіз қолдайтын бірыңғай модельді қалыптастыру. Дәл осы мақсатта өмірге келген «Алғашқы 1001 күн» жобасы бала дамуын ерте жастан жүйелі қада­ға­лауға мүмкіндік береді. Бұл ретте патронаждық бақылау күшейтіліп, табиғи емізуді насихаттау және сәби­лердің ұлттық тізілімін құру жұмыс­тары қолға алынған.
Сонымен қатар балалардың даму мониторингі бойынша Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының халық­аралық GMCD нұсқаулығының енгізілуі де үлкен жетістік. Бұл әдіс баланың дамуындағы ауытқуларды клиникаға дейінгі, яғни кеселдің алғашқы бел­гілері сыртқа білінбей тұрған жасырын кезеңде-ақ дөп басып анықтауға мүм­кіндік береді. Осы бағытта соңғы бір жылдың ішінде ерекшеліктері бар ба­ла­­ларды ерте диагностикалауға арнал­ған 386-дан астам арнайы орта­лық құрылды. Ал ел бойынша 81 ма­ман­дандырылған оңалту орталығы жұмыс істеп, мыңдаған кішкентай пациентке көмек көрсетуде. Мектеп медицинасы да назардан тыс қалмай, ДДСҰ-ның «Денсаулықты нығайтуға ықпал ететін мектептер» бастамасымен 1 677 білім ошағы қамтылды. Ондағы медици­налық кабинеттер заманауи жабдық­тармен қайта жасақталып жатыр.

Жоғары технологиялық көмек

Отандық медицинаның ең мақ­танарлық тұсы – жоғары технология­лық медициналық көмектің қолжетім­ділігі. Жыл сайын елімізде дамуында туа біткен кемістігі бар шамамен 1,5 мың нәрестеге күрделі ота жасалса, 2 мыңға жуық бала жүрекке жасалатын ең ауыр оталардан сәтті өтеді. Бұл – бұрын тек шетелде ғана жасалатын, миллиондаған қаржыны талап ететін ем түрлерінің бүгінде өз елімізде тегін әрі жоғары деңгейде жасалып жат­қанының дәлелі. «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы аясында бұл жұмыс­тар одан әрі кеңейіп, өңіраралық кардиохирургиялық орталықтар желісі құрылмақ.

Аймақтардағы ақиқат

Алайда республикалық деңгейдегі оң серпіліс пен жоғары көрсеткіштер аймақтардағы қордаланған өзекті мәселелерді көлеңкеде қалдырмауға тиіс. Өйткені ана мен бала өлімін азайту жолындағы күрес – бір сәт те босаңсуды көтермейтін үздіксіз үдеріс. Ауқымды жетістіктерге қарамастан, жекелеген өңірлердегі ведомствоаралық байланыстың әлсіздігі мен патронаж­дық бақылаудың үстірт жүргізілуі әлі де алаң­даушылық туғызып отыр. Мәселен, Ден­саулық сақтау министрі Ақмарал Әл­назарованың Жамбыл облысында өткізген шұғыл кеңесінде белгілі болғандай, жыл басынан бергі төрт айдың ішінде тек осы аймақтың өзінде 3 ана қайтыс болған. 
Босандыру қызметін көрсететін барлық ұйымдар тексерулермен қам­тылғанына қарамастан, халықтан медициналық көмектің сапасына қатысты келіп түсетін өтініштер мен шағымдардың саны әлі де жоғары. Бұл денсаулық сақтау жүйесінің барлық деңгейіндегі қызметтің нәтижелілігіне түбегейлі баға беруді талап етеді. Министр атап өткендей, ана өлімінің әрбір жағдайы жан-жақты талдауды және жүйелі шешімдер қабылдауды қажет етеді. Жүкті әйелдерді жүйелі тек­серуге бағыттау, кадрлық қамта­ма­сыз ету және бақылау мәселелеріне формальды түрде қарамай, пациент­терді барлық кезеңдерде толыққанды сүйемелдеу жүйесін қалыптастыру қажет. Медициналық ұйымдар басшы­ларының жұмыстың түпкілікті нәти­желері үшін жеке жауапкершілігін күшейту – бүгінгі күннің басты талабы.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда ана мен баланы қорғау шаралары жүйелі сипат алып, медициналық көмектің қолжетімділігін арттырудың заманауи профилактикалық моделі қалыптасып келеді. Тәуелсіздік жылдарындағы көрсеткіштердің еселеп төмендеуі мен ағымдағы жылдың басындағы жағым­ды демографиялық серпіліс ел меди­цинасының әлеуетін айқын көрсетеді. Дәрі­герлердің жанкешті еңбегі мен заманауи технологиялардың бірігуі отандық медицинаның көңілге қоным­ды деңгейде дамып жатқанын айғақ­тайды. Егер Жамбыл облысы секілді аймақтардағы қателіктер мен кемші­ліктер дер кезінде түзетіліп, бақылау күшейтілсе, «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы ұлт болаша­ғының ең сенімді кепілі болып қала бер­мек. Түпкі мақсат – әрбір перзент­ханадан тек сәби үнінің қуанышын есту­ді қамта­масыз ету.
Балалар медицинасын қаржылан­дырудың 585 миллиард теңгелік жаңа межеге көтерілуі – мемлекеттің әлеу­меттік саясаттағы басымдықтары түбе­гейлі өзгергенін көрсетеді. Бұл ретте, үстіміздегі жылдың алғашқы тоқсан­ында ана өлімінің екі есеге жуық күрт төмендеуі – жүргізіліп жатқан меди­циналық реформалардың тиімділігін айғақтайтын басты әлеуметтік нәтиже. Перзентханалар мен емханалар деңгей­інде енгізілген инновациялық скрин­инг­тер мен жүйелі бағдарламалар бүгінде құрғақ есептің құралы емес, ұлт саулығының, демек, мемлекет қауіп­сіздігінің берік қорғанына айналып отыр.

Меруерт ҒАРИФОЛЛАҚЫЗЫ,
әлеуметтік ғылымдар магистрі:

ЕРЕКШЕ БАЛАЛАРДЫ ҚОРҒАУ ТЕТІКТЕРІН ҚАЙТА ҚАРАУ КЕРЕК

 – Ана мен баланы әлеуметтік қорғауда мемлекет тарапынан бірнеше деңгейлі көмек пен жәрдемақы қарастырылғаны белгілі. Ең бірінші кезекте мемлекеттік демографияны ынталандыру мақсатында бала күтіміне байланысты жәрдемақы мерзімі 1 жастан 1,5 жасқа дейін ұзартылды, бұл – өте оң үрдіс. Сондай-ақ көпбалалы отбасыларға арнайы мәртебе беріліп, олар үшін төмен пайызбен баспана алуға, үй кезегіне тұруына және арнайы жәрдемақы алуына жағдай жасалды. Тұрмысы төмен отбасыларға әлеуметтік көмек пен тегін медициналық қызмет көрсету секілді біршама қолдау шаралары да бар.  Дегенмен біз мемлекеттің рөлін көп жағдайда тек жәрдемақы тағайындаушы мен төлеуші ретінде ғана көріп отырмыз. Ал қазіргі нарық талабы, инфляция мен шынайы өмір ахуалы мүлдем басқаша. Мысалы, жұмыс істемейтін аналарға берілетін жәрдемақы мөлшері өте төмен. Бір балаға шаққанда айына шамамен 25 мың теңге төленетінін есептесек, бүгінгі қымбатшылық заманында ананың бұл қаржымен бала күтімі бойынша 3 жыл үйде отыруы мүмкін емес. Айлық есептік көрсеткішке байланысты жәрдемақы көбейді деп айтқанымызбен, нарықтағы бағаның үздіксіз өсуі бұл қолдауды «жұтып қойып жатыр». Қым­батшылықтың кесірінен жәрдемақы күн сайын тұтынатын ең негізгі қажеттіліктерді өтеуге мүмкіндік бермей отыр. Ал ана баласын балабақшаға берейін десе, мемлекеттік мекемелерде орын тапшы. 
Қазір Қазақстанда 143 мың бала мемлекеттік балабақша кезегінде тұр, ал жекеменшік балабақшалардың бағасы өте қымбат. Жаңадан енгізілген ваучерлік жүйе де өзін-өзі толық ақтады деп айта алмаймын. Бұл жүйе балабақша кезегін қағаз жүзінде азайтқанымен, ата-аналардың қаржылық жүктемесін жеңілдеткен жоқ және мәселені түпкілікті шешпеді. Оның үстіне, декрет демалысындағы аналар жұмыссыз ретінде де тіркеле алмайды, сондықтан оларды әлеуметтік жағынан толық қорғалмаған деп айтуға негіз бар. Қазақстандық қоғамдық даму институтының жақында Мәжілісте таныстырған зерттеуіне сүйенсек, жұмысты бала күтімімен ұштастыру мүмкін болмағандықтан, әйелдердің 27 пайызы, ал ер адамдардың 11 пайызы жұмысынан кетуге мәжбүр болған екен. Бұдан шығатын қорытынды – мемлекет аналарымызға икемді жұмыспен қамту мәселесін және оларды еңбек нарығына бейімдеу тетіктерін шұғыл қарастыруы қажет.
Келесі бір маңызды мәселе – Қазақстанда ерекше білім беруді қажет ететін 237 мың бала бар, бірақ олардың барлығы арнайы білім беру мекемелеріне бармайды. Балаға және оның күтіміне тағайындайтын жәрдемақы тек 18 жасқа дейін ғана беріледі. Оның көлемі анасы үшін де, баласы үшін де 81 мың теңге деп бекітілген. Алайда мұндай ерекше күтімді қажет ететін бала дамуы үшін дефектолог, логопед, психолог сияқты сандаған мамандарға бару, арнайы жаттығулар жасау керек. Мұндай аз жәрдемақымен ата-ана баланы қоғамға бейімдеп, қатарға қоса алмайды. Сондықтан мемлекет бұл санаттағы балаларды қолдаудың арнайы тетіктерін қайта қарауға міндетті. 
Тағы бір өткір мәселе – тұрмыстық зорлық-зомбылық. Қазақстандық қоғамдық даму институтының зерттеуінде сауалнамаға жауап бергендердің 69 пайызы бұл түйткілді қоғам үшін ең маңызды әлеуметтік мәселе деп атаған. Ресми статистика бойынша тұрмыстық зорлық-зомбылық салдарынан жылына 80 әйел көз жұмса, бейресми деректер бойынша бұл көрсеткіш 400-ге жуықтайды. 2024 жылы заң қатаңдатылды деп айтқанымызбен, Бас прокуратураның Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің мәліметінше, 2025 жылы «Ұрып-соғу» бабы бойынша 906 адам кінәлі деп танылса, соның тек 87-сі ғана нақты жазаға тартылған. Демек, бізде тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заңның тек 10,1 пайызы ғана іс жүзінде орындалып отыр. Бұл отбасында ана мен баланың әлі де қорғалмағанын және бұл бағытта әлеуметтік, заңдық тұрғыда шешілмеген мәселелердің бар екенін көрсетеді.
Зерттеу нәтижесі бойынша мемлекеттің ана мен баланы қолдаудағы шараларына респонденттердің 57,5 пайызы ананы қорғау саласындағы мемлекеттік саясатқа оң баға берген. Дегенмен тұрмыстық инфляция, баспана мәселесінің шешілмеуі, отбасындағы қауіпсіздік пен әлеуметтік қорғаудың аздығы секілді факторларды ескерсек, елімізде заңнамалық негізгі база қалыптасқанымен, оны бүгінгі қоғам мен нарыққа бейімдеп, одан әрі жетілдіру мәселесін әлі де тереңірек саралау керек.