Бүгінде Арал теңізін қалпына келтірудің іс жүзінде екі бағыты қалыптасып отыр. Біріншісі – суды қайтарып, бұрынғы су экожүйесінің ең болмағанда бір бөлігін қалпына келтіру. Екіншісі – теңіздің құрғаған табанын көгалдандырып, өңірді қалыптасқан жаңа табиғи жағдайға бейімдеу. Екі бағыттың да өзіндік негізі бар. Алайда олардың арасында түбегейлі мәселе жатыр: бұрынғы теңіз табанын қайтадан су басқан аумаққа айналдыру керек пе, әлде оны біржола орнықты құрлық ландшафты ретінде қалыптастыру қажет пе? Бұл сұрақтың жауабы Арал өңірінің алдағы ондаған жылдағы болашағын айқындайды. Мақалада экологиялық дағдарыс аймағын қайта жандандыруға қатысты жаңа деректер мен ғылыми, экономикалық және қоғамдық тұрғыдағы тәсілдер қарастырылады.
Бірнеше су айдынына айналған теңіз
Қазіргі Аралды біртұтас су айдыны ретінде қарастыру мүмкін емес. Кезінде әлемдегі ең ірі ішкі теңіздердің бірі болған аумақта қазір бір-бірінен оқшауланған бірнеше су жүйесі мен құрғап қалған ұлан-ғайыр жер жатыр. Осыдан ондаған жыл бұрын балықшы кемелері жүрген теңіз табанында жаңа шөл – Аралқұм қалыптасты. Алайда Аралдың бүгінгі тарихы тек теңіздің тартылу тарихы емес. Кейінгі жиырма жылда мұнда экологиялық үдерістерді ішінара болса да, кері қайтаруға болатынын көрсететін тәжірибе жинақталды.
Оның ең айқын мысалы – Қазақстандағы Солтүстік немесе Кіші Арал (Қазақарал). 2005 жылы Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Аралды сақтау жобасы аясында Көкарал бөгеті салынды. Ол теңіздің солтүстік бөлігін оңтүстіктегі Үлкен Аралдан бөліп тастады. Соның арқасында Сырдариядан келген су бұрынғыдай кедергісіз оңтүстікке ағып кетпей, Қазақаралда жинала бастады. Нәтижесі айтарлықтай болды. Қазақстанның Су ресурстары және ирригация министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы Қазақаралдағы су көлемі 27 км³-ден асты, ал су айдынының аумағы 3 400 км²-ге жетті. Кіші Аралдағы су деңгейі Балтық жүйесі бойынша 42 метрден (мБЖ) жоғарылады, ал мысалы оңтүстіктегі Батыс Аралда бұл көрсеткіш шамамен 20 метр көлемінен аспайды. Көкарал жобасы жүзеге асырылғаннан кейін судың тұздылығы төрт есеге жуық төмендеп, 8-15 промилле (г/л) аралығына түсті. Теңізде 20-дан астам балық түрінің жиынтықтығы қалпына келді. Осы тұрғыдан алғанда, Көкарал бөгеті жай ғана гидротехникалық құрылыс емес. Ол су тұрақты келіп тұрған жағдайда Аралдың бір бөлігін қалпына келтіруге болатынын іс жүзінде дәлелдеді.
Осы тәжірибе енді келесі сұрақты қоюға мүмкіндік береді: егер Қазақаралды ішінара қалпына келтіру мүмкін болса, бұрынғы теңіз табанының басқа бөліктерін қалпына келтіріп, айдынын толтыруға бола ма?
Судың оралуы – жергілікті экономиканың жандануы
Қазақаралды қалпына келтірудің экологиялық нәтижесі оның экономикалық әсерімен тікелей ұштасып отыр. Су айдынының ұлғаюы, тұздылықтың төмендеуі және су экожүйелерінің қалпына келуі кезінде бүкіл Арал өңірі экономикасының дәстүрлі негіздерінің бірі болған балық шаруашылығы қайта жандануына жол ашты. Кіші Арал қалпына келтірілгенге дейін Сырдария атырауындағы көлдерден жылына небәрі 100 тоннаға жуық балық ауланса, жоба жүзеге асырылғаннан кейін теңіздегі жылдық аулау көлемі 7 мың тоннаға дейін өсті. Ресми деректер бойынша, 2024-2025 жылғы балық аулау маусымында Кіші Аралдың өзінен
6 362 тонна балық ауланды. Қазір теңізде мекендейтін 20 балық түрінің 16-сы кәсіптік мақсатта ауланады. Балық қорының қалпына келуі оны өңдеу мен саудаға да серпін берді. Қазір Арал ауданында 15-тен астам балық өңдеу цехы мен шағын зауыт жұмыс істейді, олардың төртеуі өнімдерін Еуропалық одақ нарығына шығаруға құқылы. Өңірдегі кәсіптік балық аулаудың 90 пайыздан астамы Кіші Аралдың үлесіне тиетінін де атап өткен жөн.
Демек, судың оралуы тек экожүйені қалпына келтіріп қойған жоқ. Ол тұтас бір шаруашылық тізбегін қайта қалыптастырды: су айдыны → балық қоры → балық аулау → өңдеу → тасымалдау және сауда → экспорт → жұмыс орындары.
Бұл үдерістің жағалаудағы ауылдар үшін маңызы ерекше. Балық шаруашылығының жандануы дәстүрлі кәсіптің ғана емес, соған байланысты жұмыс орындарының да қайта оралуын білдіреді. Қазақаралды қалпына келтіру қорытындылары туралы ресми материалдарда бұрын құлдырауға ұшыраған Қаратерең, Қарашалаң, Ақбасты, Тастүбек және басқа да балықшы ауылдарының қайта жандана бастағаны, жаңа үйлер салынып, тұрғындардың бір бөлігінің елді мекендерге қайта оралғаны атап көрсетіледі. Басқаша айтқанда, мұнда су тек экологиялық емес, экономикалық қорға да айналды. Оның қайта оралуы экологиялық апат салдарынан жоғалған шаруашылық қызметтердің бір бөлігін қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Алайда «суландыру шаралары» – аумақты қайта сумен қамту бағытының басты шектеуі бар. Ол – судың тұрақты келуі. Кіші Арал ең алдымен Сырдария ағынына, ал Аралдың оңтүстігінде сақталған су айдындары Әмударияға тәуелді. Сонымен бірге осы екі өзеннің суы Орталық Азиядағы бес мемлекеттің ауыл шаруашылығына, елді мекендеріне, өнеркәсібі мен энергетикасына қажет.
Сондықтан Аралды одан әрі қалпына келтіруді тек инженерлік міндет ретінде қарастыруға болмайды. Бұл – бүкіл Арал алабындағы суды қаншалықты тиімді пайдалануға байланысты мәселе, ал түптеп келгенде Орталық Азия мемлекеттерінің ортақ су қорын өзара келісіп басқару қабілетіне келіп тіреледі. Осы тұста мәселе ауқымы кеңейе түседі. Қазақарал тәжірибесі суды қайтаруға, сонымен бірге экожүйе мен экономиканы ішінара қалпына келтіруге болатынын дәлелдеді. Бірақ осы тәжірибені бұрынғы Арал теңізінің оңтүстіктегі басқа бөліктеріне де қолдануға бола ма? Оған өңірдің су қоры жете ме? Аралды одан әрі сумен қамту бағытының мүмкіндігі мен шегі дәл осы сұрақтың жауабына байланысты.
Аралқұмда орман пайда болғанда
Егер Аралды қалпына келтірудің бірінші бағыты суды қайтаруға негізделсе, екінші бағыт қалыптасқан жаңа жағдайды мойындаудан туындайды: бұрынғы теңіз табанының едәуір бөлігі таяу болашақта құрлық күйінде қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда міндет су айдынын қалпына келтіру емес, жаңа аумақты экологиялық тұрғыдан орнықты әрі адам үшін қауіпсіз етуге ауысады. Осыдан Аралқұмды «көгалдандыру шаралары», яғни ауқымды орман-мелиорациялық жұмыстар жүргізу бағыты қалыптасты. Құрғаған теңіз табанына ең алдымен қара сексеуіл, сондай-ақ жыңғыл (тамарикс), сарсазан, қарабарақ және тұз бен қуаңшылыққа төзімді басқа да өсімдіктер отырғызылады. Бұл өсімдіктер ылғал тапшылығы мен топырақтың жоғары тұздылығы жағдайында тіршілік етіп, борпылдақ топырақты бекітеді және желмен көтерілетін құм, тұз бен шаңның таралуын азайтады. Мамандардың деректері бойынша, сексеуіл екпелері жел жылдамдығын алғашқы жылдың өзінде 20,5 пайызға, екі жылдан кейін 34,6 пайызға, ал бес жылдан соң 87,4 пайызға дейін төмендете алады. Міндеттің де, атқарылып жатқан жұмыстың да ауқымы орасан. Арал теңізінің құрғаған табанының жалпы аумағы шамамен 6 млн гектар деп бағаланады. Соның 2,8 млн гектарға жуығы Қазақстан аумағында орналасқан. Дәл осы ұлан-ғайыр кеңістік Орталық Азиядағы тұз аралас шаңның ауаға көтеріліп, алыс аймақтарға таралуының ірі көздерінің біріне айналды. Қазақстан да Өзбекстаннан кейін кейінгі жылдары «көгалдандыру» жұмыстардың көлемін күрт ұлғайтты.
Тек 2021-2025 жылдары Қазақстан аумағындағы құрғаған теңіз табанының 1 млн гектарға дейінгі бөлігінде осындай жұмыстар жүргізілді. Өзбекстанда көгалдандыру жұмыстары бұдан да кең көлемде – 1,5 млн гектардан астам аумақта жүзеге асырылуда. Бұл бағыттың мақсаты түсінікті. Теңіз шегінгеннен кейін орасан зор аумақтағы бұрынғы түпкі шөгінділер желдің тікелей әсеріне ұшырады. Топырақ бөлшектерімен бірге ауаға тұздар мен әртүрлі ластаушы заттар көтеріліп, Арал өңірінен алыс аймақтарға дейін таралуы мүмкін. Өсімдік жамылғысы жер бетін бекітіп, жаңа шөлді ландшафттың ең қозғалмалы бөліктерін біртіндеп орнықты экожүйеге айналдыруға тиіс. Бұл тәсілдің басты артықшылығы – бұрынғы теңіз табанына өзен суының орасан көлемін қайта жіберуді қажет етпейді. Сондықтан тұрақты су айдынын қалпына келтіру қазіргі су мөлшерімен мүмкін емес немесе экономикалық жағынан тиімсіз аумақтарда орман-мелиорациялық жұмыстар балама шешім бола алады.
Алайда дәл осы жерде түбегейлі сұрақ туындайды: егер бұрынғы теңіз табаны мақсатты түрде орнықты шөл немесе шөлейт экожүйеге айналдырылса, бұл болашақта сол аумақтарға судың қайта оралу мүмкіндігін барған сайын азайтпай ма?
Соңғы уақытқа дейін «суландыру мен көгалдандыру» арасындағы таңдау негізінен су тапшылығы, тұзды-шаңды дауылдар және экожүйелерді қалпына келтіру тұрғысынан талқыланып келді. Енді бұл мәселеге тағы бір өлшем қосылды – Аралдың көміртек теңгерімі.
Неліктен құрғаған теңіз табаны көміртек көзіне айналады?
2026 жылдың шілдесінде беделді Science ғылыми журналында жарияланған жаңа халықаралық зерттеу Аралдың тартылу салдарына басқа қырынан қарауға мүмкіндік берді. Испанияның Бланес озық зерттеулер орталығының (CEAB-CSIC) ғалымы Рафаэль Марсе (Rafael Marcé) жетекшілік еткен халықаралық зерттеушілер тобы Арал теңізінің құрғаған табанында тікелей зерттеу жүргізді. Ғалымдардың есептеуі бойынша, теңіз қарқынды тартыла бастаған 1960 жылдардан бері оның құрғаған табанынан атмосфераға шамамен 748 млн тонна CO₂ бөлінді. Онымен қоса, теңіз түбіндегі шөгінділерде сақталған органикалық көміртек қорының әлі де едәуір бөлігі бар. Егер теңіз табанының құрғауы мен органикалық заттардың тотығуы жалғаса берсе, болашақта атмосфераға тағы шамамен 605 млн тонна CO₂ бөлінуі ықтимал. Бұл үдерістің себебі теңіз түбіндегі шөгінділердің жағдайының өзгеруіне байланысты. Олар су астында жатқан кезде құрамындағы органикалық көміртек атмосфералық оттегімен тікелей жанасқандықтан едәуір дәрежеде оқшауланады. Су тартылғаннан кейін шөгінділер ашық ауада қалады. Органикалық заттар оттегі бар ортада ыдырай бастайды да, олардың құрамындағы көміртек атмосфераға CO₂ түрінде бөлінеді. Демек, Аралдың тартылуының бұрын көп ескеріле бермеген тағы бір салдары бар: теңіз өмір сүрген кезеңде оның түбіндегі шөгінділерде жиналған көміртектің бір бөлігі теңіз құрғағаннан кейін қайтадан атмосфераға таралады. Осылайша, Аралқұм бұрын көміртекті сақтап келген кеңістікті CO₂ шығаратын көзге айналдырып отыр. Сондықтан Арал мәселесі енді тек өңірлік экологиялық мәселе ғана емес, әлемдік климат өзгерісі тұрғысынан да назар аударуды қажет етеді. Зерттеудің Аралды қалпына келтірудің қазіргі бағыттары үшін маңызды тағы бір қорытындысы бар. Аралқұмда жүргізілген өлшеулер қалыптасып жатқан өсімдік жамылғысының осы көмірқышқыл газы шығарындыларын толық өтеу мүмкіндігі шектеулі екенін көрсетті. Сондықтан ғалымдар құрғаған теңіз табанының бір бөлігін қайтадан су басуын көміртектің атмосфераға одан әрі бөлінуін тежеудің ықтимал тиімді жолдарының бірі ретінде қарастырады. Бұл зерттеудің Science журналында жариялануы жұмыстың жоғары ғылыми сараптамадан өткенін көрсетеді. Дегенмен оның қорытындыларын Аралдың болашағы туралы мәселенің түпкілікті шешімі ретінде қабылдауға болмайды. Бұл – су жағдайы, экология, экономика және жергілікті халықтың мүддесімен қатар ескерілуге тиіс жаңа ғылыми дәлел. Әрине, бұл қорытынды Аралқұмды көгалдандыру немесе сексеуіл егу бағытының қажеті жоқ дегенді білдірмейді. Мұнда екі тәсілдің атқаратын қызметін ажырата білу маңызды. Өсімдік жамылғысы ең алдымен топырақты бекітуге, жел эрозиясын азайтуға және тұз аралас шаңның таралуын тежеуге қажет. Ал суды қайтару, жаңа зерттеу көрсеткендей, су астында қалған шөгінділердегі органикалық көміртектің тотығуын бәсеңдету арқылы CO₂ шығарындыларын азайтудың қосымша мүмкіндігін береді. Сондықтан мәселе «су ма, әлде орман ба?» деген қарапайым таңдауға тірелмейді. Негізгі міндет – Аралқұмның қай бөлігінде суды қайтару экологиялық тұрғыдан тиімді, ал қай аумақта өсімдік жамылғысын қалыптастыру анағұрлым орынды екенін анықтау. Әрине, бұл қорытынды Аралқұмды көгалдандыру бағытының пайдасы жоқ дегенді білдірмейді. Мұнда екі тәсілдің атқаратын қызметін нақты ажыратып алған жөн. Орман-мелиорациялық жұмыстардың басты мақсаты – топырақты бекіту, жел эрозиясын және тұз аралас шаңның таралуын азайту, өсімдік жамылғысын қалпына келтіру және құрлық экожүйесін тұрақтандыру. Ал жаңа зерттеу көрсеткендей, суды қайтарудың қосымша артықшылығы болуы мүмкін: қайтадан су астында қалған түпкі шөгінділердегі органикалық заттардың тотығуын тоқтату немесе едәуір бәсеңдету. Мәселеге осы тұрғыдан қарағанда, жаңа шөлді аумақтар үшін «су ма, әлде орман ба?» деген таластың мәні де өзгереді. Енді әңгіме бұрынғы теңіз табанының бүкіл аумағына ортақ жалғыз бағытты таңдау туралы емес, Аралқұмның әр бөлігіне екі тәсілдің ең тиімді үйлесімін табу туралы болып отыр. Суландыру мен көгалдандыру бір аумаққа қатар үміткер болуы мүмкін, алайда олардың нәтижесінде қалыптасатын ландшафттың түпкі сипаты мүлде бөлек болады. Жоғарыда келтірілген зерттеуден Аралқұмды көгалдандыру қате бағыт деген қорытынды жасауға болмайды. Өйткені ғалымдар өсімдік жамылғысының тиімділігін ең алдымен көміртекті сіңіру қабілеті тұрғысынан бағалайды. Ал орман екпелерінің басқа да маңызды міндеттері бар: топырақты бекіту, тұз аралас шаңның таралуын азайту, өсімдік жамылғысын қалыптастыру және құрлықтағы биоалуантүрліліктің біртіндеп қалпына келуіне жағдай жасау. Сондықтан екі бағыттың қайсысы «дұрыс», қайсысы «бұрыс» дегеннен гөрі, «олардың әрқайсысын нақты қай жерде қолдану керек?» деген сұрақ қойған жөн.
Сонымен бірге суды қайтару бағытының да түбегейлі шектеуі бар. Арал теңізі орасан үлкен өзенсу жүйесінің ең соңында орналасқан. Су теңізге жеткенше жүздеген, тіпті мыңдаған шақырым жол жүріп өтеді. Ал осы жол бойында су ауыл шаруашылығына, қалалар мен елді мекендерге, өнеркәсіп пен энергетикаға пайдаланылады. Сондықтан теңізді қалпына келтіру мәселесін Арал өңірінің өзінде жаңа бөгеттер немесе каналдар салумен ғана шешу мүмкін емес. Аралға ақырында қанша су жететіні, ең алдымен, өзендердің жоғарғы және орта ағысында судың қаншалықты тиімді пайдаланылатынына байланысты.
Көптеген сарапшы, соның ішінде жоғарыда аталған зерттеудің авторлары да, теңізді қалпына келтірудің негізгі мүмкіндіктерінің бірін дәл осы жерден көреді. Ол қазіргі суару жүйелеріндегі судың орасан шығынын азайтумен тікелей байланысты. Яғни, мәселе Аралға қосымша қанша су беру керектігінде ғана емес, қазірдің өзінде бар судың теңізге жеткенше қаншасын жоғалтпай сақтап қалуға болатынында.
Бұл тәсіл Қазақстанның су шаруашылығын дамытудағы қазіргі бағытымен де үндеседі. Елде Ислам даму банкі мен БҰҰ Даму бағдарламасының қатысуымен «Климатқа төзімді су ресурстарын дамыту» жобасы жүзеге асырылып келеді. Мыңдаған шақырым каналдарды жаңғырту, су үнемдеу технологияларын енгізу, гидротехникалық құрылыстарды қайта жаңарту және бұрынғы теңіз табанының бір бөлігін қайтадан сумен қамту орасан әрі, ең бастысы, ұзақмерзімді инвестицияны қажет етеді. Осы тұста тағы бір түбегейлі сұрақ туындайды: суды қайтаруға кететін шығынды кім және қалай қаржыландырады? Мемлекеттік бюджет үшін Аралды қалпына келтіру көптеген басқа міндетпен қатар қаржы талап етеді. Халықаралық қаржы ұйымдары да жобалардың өзін-өзі ақтау мүмкіндігін, тәуекелдерін және ұзақмерзімді нәтижесін бағалауға тиіс. Оның үстіне экологияны қалпына келтіру жұмыстары әрдайым тез әрі тікелей өлшенетін қаржылық пайда әкеле бермейді. Сондықтан ғылыми мақалада ұсынылған Аралды қалпына келтіруді көміртектік қаржыландырумен байланыстыру ойы ерекше назар аударады. Әңгіме көміртек кредиттерін пайдалану туралы болып отыр. Бұл – Орталық Азия үшін салыстырмалы түрде жаңа халықаралық нарықтық құрал. Белгіленген талаптар орындалған жағдайда ол парниктік газдар шығарындыларын азайтуға немесе олардың алдын алуға экономикалық құн төлеуге мүмкіндік береді. Қазақстанда көміртекті реттеудің заңнамалық негізі қалыптасқан, ал оған қатысты нарықтық тетіктер біртіндеп дамып келеді. Арал жағдайында оның мәні қарапайым: егер құрғаған теңіз табанына суды қайтару CO₂-нің одан әрі бөлінуіне жол бермесе, осы климаттық нәтиже көміртек бірліктерімен есептеліп, белгілі бір нарықтық құнға ие болуы мүмкін. Ал одан түскен қаражатты теңіз табанына суды қайтару мен су шаруашылығын жаңғыртуды қаржыландыру көздерінің бірі ретінде пайдалануға болар еді. Зерттеушілердің есебі бойынша, болашақтағы шығарындылардың бір бөлігін болдырмау елеулі «көміртек қорын» қалыптастыруы мүмкін. Оның ықтимал нарықтық құны 3,1-15,8 млрд еуро аралығында бағаланады. Осылайша, Арал үшін түбегейлі жаңа экономикалық үлгі пайда болады: суды қайтару тек экологиялық нәтиже беріп қана қоймайды – тарауы мүмкін көміртек шығарындыларының алдын алудың өзі теңізді қалпына келтіруге жұмсалатын ықтимал қаржы көзіне айналады. Бұл ойдың тартымдылығы да осында. Мұндай жағдайда Аралқұм мен жалпы Арал мәселесін үнемі қаржы жұмсауды қажет ететін экологиялық проблема ретінде ғана емес, парниктік газдар шығарындыларының алдын алу есебінен сыртқы қаржы тарта алатын климаттық жоба ретінде де қарастыруға мүмкіндік туады. Дегенмен әзірге бұл – дайын қаржылық жүйе емес, ғылыми-экономикалық тұжырым. Болдырылмаған шығарындылардың шынымен осы жобаның нәтижесі екенін дәлелдеу, оларды ұзақ мерзім бойы есепке алу әдістемесін әзірлеу, көміртек бірліктерінің екі рет есептелуіне жол бермеу және, ең бастысы, Аралға судың тұрақты келуін қамтамасыз ету қажет. Зерттеу авторларының өздері де көміртек жобаларының сенімділігіне қатысты мәселелер бар екенін атап өтеді. Соған қарамастан, олар Арал жағдайын мұндай тетікті одан әрі әзірлеуге жеткілікті ғылыми негізі бар мысал ретінде қарастырады. Әрине, көміртек бірліктері су тапшылығы мәселесін өздігінен шеше алмайды. Бірақ олар суды үнемдеу мен оны Аралға қайтаруды қаржыландыру мәселесін шешуге көмектесетін құралдардың біріне айналуы мүмкін.
Аралға өткенін емес, болашағын қайтару
Аралдың болашағы туралы әңгімені қорытындылай келе, оны қалпына келтірудің тағы бір маңызды қырына – адами және зияткерлік әлеуетіне назар аударған жөн. Жоғарыда сөз болған парниктік газдарды зерттеу жұмысы Аралқұмның ұлан-ғайыр әрі жетуі қиын аумағында, яғни құрғаған теңіз табанының өзінде зерттеулер жүргізуді қажет етті. Осы жерде халықаралық ғылым Қазақаралдың маңында ондаған жыл бойы өмір сүріп келе жатқан адамдардың тәжірибелік білімімен ұштасты. Зерттеудің жергілікті серіктесі Арал өңірінің балықшылары және тұрғындарымен көп жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «Арал Теңізі» қоғамдық бірлестігі болды. Бұл мысалдың маңызы бір ғана ғылыми жобаның аясынан әлдеқайда кең. Ол өңір тұрғындарының экологиялық зерттеулердің нысаны немесе олардың нәтижесін алушы ғана емес, Арал туралы жаңа білімді қалыптастыруға тікелей қатысушы бола алатынын көрсетеді.
Осы жерде тұрақты тұратын адамдардың қолында тіпті ең заманауи спутниктік түсірілім немесе қысқамерзімді ғылыми экспедиция бере алмайтын құнды дүние бар. Ол – нақты бір жер туралы жылдар бойы жинақталған тәжірибелік білім. Балықшылар аулау көлемінің, балық түрлерінің құрамы мен уылдырық шашу мерзімдерінің өзгеруін бақылайды. Жағалаудағы ауыл тұрғындары судың, жағалау сызығының, атыраудағы көлдердің, жайылымдар мен өсімдік жамылғысының жағдайындағы өзгерістерді күнделікті көріп отырады. Осындай бақылаулар кәсіби зерттеу әдістерімен ұштастырылған жағдайда жүйелі экологиялық бақылаудың бір бөлігіне айнала алады. Дәл осы тұста азаматтық ғылымның маңызы артады. Оның мақсаты кәсіби зерттеушіні жергілікті бақылаушымен алмастыру емес. Керісінше, ғылыми әдістемені сол аумақта үнемі өмір сүретін адамдардың тұрақты бақылауымен ұштастыру. Арал үшін мұның маңызы ерекше. Ғылыми экспедиция ерте ме, кеш пе аяқталады.
Халықаралық жобаның белгілі бір мерзімі бар. Қаржыландыру да бір күні тоқтайды. Ал жергілікті тұрғындар қалады. Демек, олармен бірге өңірде жинақталған деректер, бақылау дағдылары, зерттеу тәжірибесі және осы білімді келесі ұрпаққа жеткізу мүмкіндігі де сақталуға тиіс. Мұны Аралдың зияткерлік жаңғыруы деп атауға болады. Өңір туралы білім сырттан ғана «әкелінбеуі» керек. Ол Арал өңірінің өзінде қалыптасып, жинақталып және сақталуға тиіс. «Арал Теңізі» сияқты ұйымдар жергілікті қауымдастықтар мен академиялық ғылымның арасын байланыстыратын буынға айнала алады. Осы арқылы өңірдің өзіндік ғылыми-зияткерлік ортасы біртіндеп қалыптасады. Бұл – болып жатқан өзгерістерді бақылай алатын, ғылыми зерттеулерге қатысатын және қабылданатын шешімдерді талқылауға атсалысатын адамдар мен ұйымдардың желісі. Сондықтан Аралдың қайта жаңғыруын тек су деңгейімен, сексеуіл егілген аумақтың көлемімен немесе балық қорының мөлшерімен өлшеуге болмайды. Қазақарал тәжірибесі суды қайтаруға және онымен бірге су экожүйесі мен жергілікті экономиканың бір бөлігін қалпына келтіруге болатынын дәлелдеді. Орман-мелиорациялық жұмыстар таяу болашақта су қайтып келуі екіталай құрғаған теңіз табанын тұрақтандыруға мүмкіндік бар екенін көрсетіп отыр. Ал көміртек теңгерімін зерттеу теңіз шөгінділерінің біржола құрғауының климаттық салдарын зерттеудің де маңызды екенін айғақтап отыр. Бірақ осы бағыттардың барлығы, түптеп келгенде, адамдар үшін жүзеге асырылады. Арал өңірінің тұрғындары үшін теңіз – экологиялық саясаттың жай ғана нысаны емес, олардың өмір сүретін кеңістігі. Сондықтан Аралды қалпына келтіру су, балық пен өсімдік жамылғысын қайтарумен ғана шектелмеуі керек. Ол жергілікті қауымдастықтарға өз өңірін зерттеуге және оның болашағын айқындауға қатысу мүмкіндігін де қайтаруға тиіс. Сонда негізгі мәселе «теңізді қайтару керек пе, әлде шөлді көгалдандыру керек пе?» деген қарапайым таңдаудан әлдеқайда кеңейеді: Аралдың қай бөлігіне әлі де суға толтыруға болады, қай аумағын өсімдікпен бекіту қажет, осы аумақтарды орнықты табиғи-шаруашылық жүйеге қалай біріктіруге болады және оны қалыптастыруда осында тұратын адамдар қандай рөл атқаруға тиіс? Бұл сұрақтың жауабын табуға ондаған жыл, қомақты қаржы, ғылыми зерттеулер және Орталық Азия мемлекеттерінің өзара келісілген іс-қимылы қажет болады. Бұрынғы Ұлы Аралдың айдынын толықтай қайта қалпына келтіру, сірә, мүмкін емес. Бірақ қайта жаңғыру өткенді дәлме-дәл қайталау деген сөз емес. Суды қайтаруға болады. Балықты қайтаруға болады. Өсімдік жамылғысы мен экономиканы қалпына келтіруге болады. Бірақ одан кем емес маңызды міндет – Арал өңірінің өзін-өзі зерттеу, білім жинақтау және өз болашағын қалыптастыруға қатысу қабілетін қайта орнықтыру. Сондықтан бүгінгі міндет Аралға өткенін қайтару емес, осында өмір сүріп жатқан адамдармен бірге оның болашағын қайтару.
Махамбет ТАИРОВ,
биолог
