PARAQTA мыңдаған оқырманды қалай біріктірді?

/
PARAQTA мыңдаған оқырманды қалай біріктірді?

Кітап оқуды цифрлық технология арқылы жүзеге асыруға ұмтылған жас инженер Ердәулет Аянұлының PARAQTA платформасына бүгінде 24 мыңнан астам адам тіркелген. Жасанды интеллект көмегімен әзірленген отандық жоба кітапты оқуды күнделікті әдетке айналдырудың тың жолын ұсынады.

Кітап оқитын қоғамның жаңа мүмкіндігі

Биыл кітап оқу мәдениетін дамыту мен зерделі ұлт қалыптастыруға ба­ғыт­талған мемлекеттік іс-шаралар да осы мақсатты күшейтті. «Кітап оқитын ұлт» жобасының түпкі идеясы – оқырманды көбейту ғана емес, оқуды әдетке айналдыру, сыни ойлауды дамыту, кітап төңірегіндегі қоғамдық ортаны жандандыру. Мұндай мін­детті орындауда кітапханалар мен мек­тептердің жұмысы маңызды болғанымен, цифрлық кеңістіктің мүмкіндігін елемеуге тағы болмайды.

Дәл осы тұста 24 жастағы құрылыс ин­же­нері Ердәулет Аянұлы өзгеше шешім ұсын­ды. Ол кітаптың өзін экранға көші­ру­мен шектелмей, оқырманның күнделікті әре­к­етін қадағалайтын, ынталандыратын әрі пікірлес адамдарды табыстыратын PARAQTA платформасын жасады. Жобаның атауы да кітап бетін парақтаудан туғандай әсер қалдырады. Ал идеяның өзегі қара­пайым –  оқуға ниеті бар адамды жалғыз қал­дырмай, бір ортаға шоғырландыру.

Бүгінде жоба авторының мәліметінше, PARAQTA-ға 24 мыңнан астам пайдаланушы тір­келген, 180-нен астам оқырман клубы құ­р­ылған. Пайдаланушылар жүйеге енгіз­ген оқу нәтижесінің жиынтығы 1,2 мил­лион беттен асқан. Бұл – тәуелсіз аудит жүр­гізілген көрсеткіш емес, платформаның ішкі статистикасы. Соған қарамастан мұн­дай ауқым кітап оқуды ынталандыратын цифр­лық құралға сұраныс бар екенін аң­ғар­тады.

Кітапхана-кафеден басталған ізденіс

PARAQTA бір күнде пайда болған жоба емес. Оның бастауында оқырманмен бетпе-бет жұмыс істеудің тәжірибесі жатыр. Ер­дәу­лет бұған дейін OYORDA қауымдастығы ая­сында кітап клубтарын ұйымдастырып, әде­би кездесулер өткізген. Кейін Астанада Kitap & Kofe атты кітапхана-кафе ашқан. То­ғыз айға жуық уақытта бұл кеңістікке ал­ты мыңнан астам адам келіп, жүзден аса іс-шара өткен.
Кітапхана-кафе жас кәсіпкерге бір маңыз­ды жайтты түсіндірді. Яғни,  кітапқа қызығушылық бар, бірақ оны тұ­рақ­ты дағдыға айналдыру оңай емес. Біреу шығарманы бастап, орта жолда тоқтайды, ен­ді бірі жұмыс пен оқудың арасында кітап­қа уақыт бөле алмайды. Ал тұрақты оқи­тын адамның өзіне нәтижесін баға­лай­тын немесе бірге талқылайтын орта же­тіс­пейді.

«Кітап оқуға қызығатын адамдар бар, бір­ақ олардың көпшілігі тұрақты оқуды әдет­ке айналдыра алмайды. Бір кітапты бас­тап, аяқтамай қояды. Оқуға ниеті бол­ға­нымен, күнделікті тіршілікте оған уақыт бөлу­ді ұмытып кетеді», – дейді Ердәулет.

Алғашқы технологиялық шешім Telegram-бот болды. Ол арқылы адамдар оқы­ған беттерін белгілеп, оқу барысын ба­қылай алды. Бірақ боттың мүмкіндігі шек­теулі еді. Оқырман клубтарын, жеке ста­тистиканы, жетістіктерді және өзара бай­ланысты бір жерге жинайтын толық­қан­ды орта қажет болды. Осылайша, PARAQTA-ның негізі қаланды.

Әйтсе де, кітапхана-кафенің өмірі ұзақ­қа созылмады. Жалға алу ақысы мен тұрақ­ты шығындар салдарынан оны жабуға тура кел­ген. Дегенмен бұл сәтсіздік идеяны тоқ­татпады, керісінше, жаңа бағытқа бұр­ды. Кафеге келу үшін белгілі бір мекенжайға бару керек болса, цифрлық ортаға елдің кез келген өңірінен қосылуға болады. Жас ма­ман осындай қолжетімділікке басымдық берді.

Жасанды интеллект көмегімен жасалған сайт

Ердәулеттің негізгі мамандығы – құ­ры­лыс инженері екенін айттық. Ол кә­сіби бағдарламашы емес, ал сайт жасауды өз бетімен үйренген. Бастапқы өнімді әзір­леуде жасанды интеллект құралдарын пай­даланған. Жобаның алғашқы нұсқасы ша­мамен үш айда дайындалып, кейін бір­неше ай бойы функциялары мен дизайны же­тілдірілген.

«Күнделікті жұмысым өз саламда, ал бағ­дарламалау мен өнім әзірлеуді өз бетім­ше үйренуге тура келді. Алғашқы сайтты жа­санды интеллект құралдарының көме­гі­мен әзірледім», – дейді ол.

Бұл мысал технологиялық кәсіп­кер­лік­тің өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бұрын бағ­дарламалық өнім әзірлеу үшін бірден үл­кен команда жинау немесе қомақты ин­вестиция табу қажет көрінетін. Қазір жа­санды интеллектке сүйенетін құралдар идея­ны алғашқы жұмыс істейтін нұсқаға жет­кізуді жеңілдетті. Дегенмен сервердің тұрақты жұмысы, ақпарат қауіпсіздігі, пайдаланушы деректерін қорғау, техни­ка­лық қолдау мен өнімді жетілдіру әлі де үз­діксіз еңбек талап етеді.

PARAQTA-ның құндылығы сайттың қа­лай жазылғанында ғана емес, оның қан­дай мәселені шешуге бағытталғанында. Тех­нология мұнда оқырманды экранға ұзақ байлап қою үшін емес, кітапқа қайта ора­луына түрткі болу үшін қолданылады. Осы ерекшелік жобаны қарапайым электронды кітапханадан ажыратады.

Ердәулет үшін уақыт тапшылығы да үл­кен сынақ. Күндіз негізгі мамандығы бойын­­ша жұмыс істеп, бос уақытында цифр­­лық өнімді дамытуға тура келеді. Оның айтуынша, кейде жобаны жалғас­тыруға күш жете ме деген күмән де туған екен. Бірақ қолданушылардың жаңа кітап бас­тауы, клуб ашуы, бірнеше ай бойы тұ­рақ­ты оқуын жалғастыруы еңбектің нәти­же­сін көрсетіп отыр.
Оқу дағдысын өлшейтін және ынталандыратын орта

PARAQTA-да адам қағаз кітап оқыса да, электронды кітап пайдаланса да, оқыған беттерін белгілей алады. Жүйе оқу уақыты мен белсенділікті есепке алады, жеке нәти­жені көрсетеді. Рейтинг, жетістік белгілері жә­не оқырман клубтары оқуды жалға­с­тыру­ға қосымша ынта береді. Технология са­ла­сында мұндай тәсіл «геймификация» деп аталады. Яғни, ойын элементтері күн­де­лікті пайдалы әрекетке енгізіледі.
Спортпен айналысатын адам күнделікті қа­дам санын бақылағаны сияқты, оқырман да өз ілгерілеуін көре алады. Кеше бес бет оқы­ған адам бүгін жиырма бетке жетсе, бұл – оның жеке жетістігі. Басқа қолдану­шы­­лардың нәтижесі де қызығушылық оятуы мүмкін. Дегенмен платформаның не­гізін қалаушы рейтингті тек бәсеке үшін жа­самағанын айтады.

«Біздің басты айырмашылығымыз – кі­таптың өзін ғана емес, оқырманның кітап­пен қарым-қатынасын дамытуға көңіл бө­леміз. Біз үшін оқырманның кітапты бас­тап, соңына дейін жеткізуі және осы үде­рісті күнделікті әдетке айналдыруы маңыз­дырақ», – дейді ол.

Мұнда сан мен сапаның арасын ажы­рату қажет. Кітаптың қанша бетін оқы­ғаны маңызды болғанымен, мәтіннен қандай ой түй­гені, оны қаншалықты түсін­гені одан кем емес. Сондықтан цифрлық есепке алу жүйе­сі оқырмандардың пікір алмасуымен, талқылауымен толыққанда ғана мазмұнды нәтиже бермек.

Жоба авторы кітапты жалғыз оқы­ған­да тоқтап қалатын адам пі­кір­лес орта тапса, қызығушылығын сақтап қалуы мүмкін деп есептейді. Оның ай­туын­ша, адамдарға кітап­тың өзі ғана емес, кітап оқи­тын орта да қажет.

Сандар нені аңғартады?

Қазақстандағы оқу мәдениетіне қатыс­ты өткен жылғы сәуірде eGov Mobile арқы­лы жүргізілген сауалнамаға 46 190 адам қа­тыс­қан. Жарияланған қорытындыға сәй­кес, респонденттердің 57,3 пайызы тұ­рақ­ты кітап оқитынын, 30,6 пайызы мүлде кі­тап оқымайтынын айтқан. Сауалнамаға қа­тысқандардың 31 пайызы жылына бір­ден үшке дейін, 26,3 пайызы үш кітаптан ар­тық оқитынын көрсеткен. Әйелдер ара­сында кітап оқитынын айтқандардың үлесі 58,7 пайыз, ерлер арасында 55 пайыз бол­ған.

Бұл сандар елдегі барлық тұрғындар­дың оқу дағдысын дәлме-дәл бейне­лей­ді деу­ге болмайды. Себебі онлайн сауал­намаға адам­дар ерікті түрде қатысқан. Деген­мен олар кітап оқуға қызығу­шы­лық­тың сақ­тал­ғанын және тұрақты оқу әдетін қа­лып­тас­тыру міндеті өзекті екенін бай­қа­та­ды. 

«Жастар кітап оқымайды деу дұрыс емес. Меніңше, жастардың кітап оқуға де­ген қызығушылығынан бұрын, оған деген көз­қарасы мен оқу ортасы өзгеріп жатыр», – дей­ді Ердәулет. Оның пікірінше, әлеуметтік желі, қысқа видео мен шексіз ақпарат ағы­ны кітапқа бөлінетін уақытты азайт­қа­ны­мен, жаңа технологияны оқу мәдениетін қол­дауға да пайдалануға болады.

PARAQTA статистикасын да осы кон­текс­те қарастырған жөн. 24 мың тіркелген пай­даланушы – күн сайын бірдей белсенді 24 мың оқырман деген сөз емес. Ал 1,2 мил­лион бет – жүйеде тіркелген жиынтық көр­сеткіш, оны нақты аяқталған кітап са­ны­на теңестіруге болмайды. Дегенмен цифр­лық платформада осындай белсен­ді­лік­тің қалыптасуы жаңа форматтағы оқыр­ман қауымдастығының әлеуетін көрсетеді.

Министрлікпен кездесу және авторлық құқық мәселесі

Жобаға мемлекеттік деңгейде де назар аударылған. Ердәулеттің айтуынша, жуырда ол Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаевпен кездескен. Министр PARAQTA туралы әлеуметтік желідегі жарияланым­дардан біліп, бастама авторын кездесуге ша­қыр­ған. Әңгіме барысында платформа­да­ғы оқу белсенділігі, жобаның даму бағы­ты және оған қажетті қолдау талқыланған.

Жас кәсіпкердің алдында тұрған негізгі мә­селелердің бірі – электронды кітап қо­рын заңды түрде толықтыру. Қазір плат­фор­мада авторлық құқық мерзімі аяқ­та­лып, қоғамдық игілікке өткен шамамен 148 шы­ғарма бар. Ал оқырмандар заманауи әде­биетті, жаңа шыққан кітаптарды және ау­дармаларды да көргісі келеді. Мұндай шы­ғармаларды құқық иелерінің рұқса­тын­сыз сайтқа жүктеу мүмкін емес.

«Кез келген кітапты алып, платформаға орналастыра алмаймыз. Авторлық құқық мә­селесін ескеру қажет», – дейді жоба ав­то­ры. Оның сөзінше, министрлікпен кітап қо­рын заң аясында толықтыруға жәр­дем­десу, оқырман клубтарының офлайн кез­десу­леріне алаң қарастыру және бірлескен мә­дени-ағартушылық іс-шаралар өткізу мүм­кіндіктері талқыланған.

Әзірге мұны дайын келісім немесе бөлінген қаржы ретінде көрсетуге негіз жоқ. Жоба авторының өзі де нақты жұ­мыстар алда екенін айтады. Алайда кез­де­судің маңызы – цифрлық бастамалар мен мәдениет саласындағы мемлекеттік құ­рылымдардың ортақ мақсат таба алаты­нын­да.
Мемлекет құратын цифрлық кітапха­на­лар кітап мазмұнына заңды қолже­тім­ділікті кеңейтсе, жеке платформалар оқыр­манның сол кітапты қалай және қан­­шалықты жүйелі оқитынына назар ау­дара алады. Мұндай ықпалдастықтың бо­ла­шағы бар, бірақ ол құқықтық келісім­дерге, техникалық үйлесімділікке және дер­бес деректердің қауіпсіздігіне сүйенуі тиіс. PARAQTA-ны мемлекеттік «Кітап оқи­тын ұлт» жобасының ресми платформасы деп көрсетуге болмайды: олардың мақ­сат­тары үндес болғанымен, ұйымдастыру­шы­лары бөлек.

Кітап пен технологияның тоғысуы

Ердәулет PARAQTA-ны алдағы уақыт­та кітап оқуға қатысты қызметтердің басын біріктіретін экожүйе ретінде елес­тетеді. Ол мектептермен, жоғары оқу орын­да­рымен, кітапханалармен және баспалар­мен ынтымақтастық орнатуды жоспарлап отыр. Мәселен, мұғалім сыныбының оқу бел­сенділігін бақыласа, кітапхана өз клу­бын ұйымдастырса, баспа жаңа туындысын оқыр­манға заңды түрде ұсына алса, цифр­лық орта әр тарапқа пайдалы болмақ.

Жобаның келесі бағыты – онлайн мен оф­лайн кеңістікті байланыстыру. Пайда­лану­шы сайтта кітап клубын тауып қана қой­май, өз қаласындағы әдеби кездесуге де қа­тыса алуы тиіс. Халықаралық нарыққа шығу туралы ой да бар: алдымен Қазақ­стан­нан тыс жердегі қазақтілді оқырман­дар­ды біріктіру, кейін Қырғызстан, Өзбек­стан, Әзербайжан және Түркия бағыттарын қарас­тыру жоспарланған.
Әрине, бұл мақсаттарға жету үшін өнім­нің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету, қар­жылық модель қалыптастыру, жаңа ау­диторияға бейімделу және авторлық құ­қық иелерімен келісу қажет. Стартаптың бо­ла­шағын тек бүгінгі тіркелушілер саны­мен бағалау жеткіліксіз. Нақты нәтиже пай­даланушылардың қаншасы кітап оқуды ұзақ­мерзімді дағдыға айналдыра алғаны­нан көрінбек.

Қазір технология адамның назарын барын­ша ұзақ ұстап қалуға тырысатын құрал­ға айналғандай көрінеді. PARAQTA осы бағытты өзгертуді көздейді. Яғни, эк­ран­ға қарауға кеткен уақыттың бір бөлігін кітап оқуға жұмсауға ынталандыру. 

«Біздің мақсатымыз кітапты телефонға көшіру ғана емес. Адамның кітап оқу әдетін қалыптастыратын, оны жалғыз қалдыр­май­тын орта жасау», – дейді Ердәулет. Оның ай­туын­ша, ең үлкен жетістік қол­дану­шы­лар санының өсуі емес, кітап оқу­дың күн­делікті өмірдің қалыпты бөлігі­не айналуы болмақ.

Наурызбек САРША

Бөлісу:

Серіктес жаңалықтары