Кітап оқуды цифрлық технология арқылы жүзеге асыруға ұмтылған жас инженер Ердәулет Аянұлының PARAQTA платформасына бүгінде 24 мыңнан астам адам тіркелген. Жасанды интеллект көмегімен әзірленген отандық жоба кітапты оқуды күнделікті әдетке айналдырудың тың жолын ұсынады.
Кітап оқитын қоғамның жаңа мүмкіндігі
Биыл кітап оқу мәдениетін дамыту мен зерделі ұлт қалыптастыруға бағытталған мемлекеттік іс-шаралар да осы мақсатты күшейтті. «Кітап оқитын ұлт» жобасының түпкі идеясы – оқырманды көбейту ғана емес, оқуды әдетке айналдыру, сыни ойлауды дамыту, кітап төңірегіндегі қоғамдық ортаны жандандыру. Мұндай міндетті орындауда кітапханалар мен мектептердің жұмысы маңызды болғанымен, цифрлық кеңістіктің мүмкіндігін елемеуге тағы болмайды.
Дәл осы тұста 24 жастағы құрылыс инженері Ердәулет Аянұлы өзгеше шешім ұсынды. Ол кітаптың өзін экранға көшірумен шектелмей, оқырманның күнделікті әрекетін қадағалайтын, ынталандыратын әрі пікірлес адамдарды табыстыратын PARAQTA платформасын жасады. Жобаның атауы да кітап бетін парақтаудан туғандай әсер қалдырады. Ал идеяның өзегі қарапайым – оқуға ниеті бар адамды жалғыз қалдырмай, бір ортаға шоғырландыру.
Бүгінде жоба авторының мәліметінше, PARAQTA-ға 24 мыңнан астам пайдаланушы тіркелген, 180-нен астам оқырман клубы құрылған. Пайдаланушылар жүйеге енгізген оқу нәтижесінің жиынтығы 1,2 миллион беттен асқан. Бұл – тәуелсіз аудит жүргізілген көрсеткіш емес, платформаның ішкі статистикасы. Соған қарамастан мұндай ауқым кітап оқуды ынталандыратын цифрлық құралға сұраныс бар екенін аңғартады.
Кітапхана-кафеден басталған ізденіс
PARAQTA бір күнде пайда болған жоба емес. Оның бастауында оқырманмен бетпе-бет жұмыс істеудің тәжірибесі жатыр. Ердәулет бұған дейін OYORDA қауымдастығы аясында кітап клубтарын ұйымдастырып, әдеби кездесулер өткізген. Кейін Астанада Kitap & Kofe атты кітапхана-кафе ашқан. Тоғыз айға жуық уақытта бұл кеңістікке алты мыңнан астам адам келіп, жүзден аса іс-шара өткен.
Кітапхана-кафе жас кәсіпкерге бір маңызды жайтты түсіндірді. Яғни, кітапқа қызығушылық бар, бірақ оны тұрақты дағдыға айналдыру оңай емес. Біреу шығарманы бастап, орта жолда тоқтайды, енді бірі жұмыс пен оқудың арасында кітапқа уақыт бөле алмайды. Ал тұрақты оқитын адамның өзіне нәтижесін бағалайтын немесе бірге талқылайтын орта жетіспейді.
«Кітап оқуға қызығатын адамдар бар, бірақ олардың көпшілігі тұрақты оқуды әдетке айналдыра алмайды. Бір кітапты бастап, аяқтамай қояды. Оқуға ниеті болғанымен, күнделікті тіршілікте оған уақыт бөлуді ұмытып кетеді», – дейді Ердәулет.
Алғашқы технологиялық шешім Telegram-бот болды. Ол арқылы адамдар оқыған беттерін белгілеп, оқу барысын бақылай алды. Бірақ боттың мүмкіндігі шектеулі еді. Оқырман клубтарын, жеке статистиканы, жетістіктерді және өзара байланысты бір жерге жинайтын толыққанды орта қажет болды. Осылайша, PARAQTA-ның негізі қаланды.
Әйтсе де, кітапхана-кафенің өмірі ұзаққа созылмады. Жалға алу ақысы мен тұрақты шығындар салдарынан оны жабуға тура келген. Дегенмен бұл сәтсіздік идеяны тоқтатпады, керісінше, жаңа бағытқа бұрды. Кафеге келу үшін белгілі бір мекенжайға бару керек болса, цифрлық ортаға елдің кез келген өңірінен қосылуға болады. Жас маман осындай қолжетімділікке басымдық берді.
Жасанды интеллект көмегімен жасалған сайт
Ердәулеттің негізгі мамандығы – құрылыс инженері екенін айттық. Ол кәсіби бағдарламашы емес, ал сайт жасауды өз бетімен үйренген. Бастапқы өнімді әзірлеуде жасанды интеллект құралдарын пайдаланған. Жобаның алғашқы нұсқасы шамамен үш айда дайындалып, кейін бірнеше ай бойы функциялары мен дизайны жетілдірілген.
«Күнделікті жұмысым өз саламда, ал бағдарламалау мен өнім әзірлеуді өз бетімше үйренуге тура келді. Алғашқы сайтты жасанды интеллект құралдарының көмегімен әзірледім», – дейді ол.
Бұл мысал технологиялық кәсіпкерліктің өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бұрын бағдарламалық өнім әзірлеу үшін бірден үлкен команда жинау немесе қомақты инвестиция табу қажет көрінетін. Қазір жасанды интеллектке сүйенетін құралдар идеяны алғашқы жұмыс істейтін нұсқаға жеткізуді жеңілдетті. Дегенмен сервердің тұрақты жұмысы, ақпарат қауіпсіздігі, пайдаланушы деректерін қорғау, техникалық қолдау мен өнімді жетілдіру әлі де үздіксіз еңбек талап етеді.
PARAQTA-ның құндылығы сайттың қалай жазылғанында ғана емес, оның қандай мәселені шешуге бағытталғанында. Технология мұнда оқырманды экранға ұзақ байлап қою үшін емес, кітапқа қайта оралуына түрткі болу үшін қолданылады. Осы ерекшелік жобаны қарапайым электронды кітапханадан ажыратады.
Ердәулет үшін уақыт тапшылығы да үлкен сынақ. Күндіз негізгі мамандығы бойынша жұмыс істеп, бос уақытында цифрлық өнімді дамытуға тура келеді. Оның айтуынша, кейде жобаны жалғастыруға күш жете ме деген күмән де туған екен. Бірақ қолданушылардың жаңа кітап бастауы, клуб ашуы, бірнеше ай бойы тұрақты оқуын жалғастыруы еңбектің нәтижесін көрсетіп отыр.
Оқу дағдысын өлшейтін және ынталандыратын орта
PARAQTA-да адам қағаз кітап оқыса да, электронды кітап пайдаланса да, оқыған беттерін белгілей алады. Жүйе оқу уақыты мен белсенділікті есепке алады, жеке нәтижені көрсетеді. Рейтинг, жетістік белгілері және оқырман клубтары оқуды жалғастыруға қосымша ынта береді. Технология саласында мұндай тәсіл «геймификация» деп аталады. Яғни, ойын элементтері күнделікті пайдалы әрекетке енгізіледі.
Спортпен айналысатын адам күнделікті қадам санын бақылағаны сияқты, оқырман да өз ілгерілеуін көре алады. Кеше бес бет оқыған адам бүгін жиырма бетке жетсе, бұл – оның жеке жетістігі. Басқа қолданушылардың нәтижесі де қызығушылық оятуы мүмкін. Дегенмен платформаның негізін қалаушы рейтингті тек бәсеке үшін жасамағанын айтады.
«Біздің басты айырмашылығымыз – кітаптың өзін ғана емес, оқырманның кітаппен қарым-қатынасын дамытуға көңіл бөлеміз. Біз үшін оқырманның кітапты бастап, соңына дейін жеткізуі және осы үдерісті күнделікті әдетке айналдыруы маңыздырақ», – дейді ол.
Мұнда сан мен сапаның арасын ажырату қажет. Кітаптың қанша бетін оқығаны маңызды болғанымен, мәтіннен қандай ой түйгені, оны қаншалықты түсінгені одан кем емес. Сондықтан цифрлық есепке алу жүйесі оқырмандардың пікір алмасуымен, талқылауымен толыққанда ғана мазмұнды нәтиже бермек.
Жоба авторы кітапты жалғыз оқығанда тоқтап қалатын адам пікірлес орта тапса, қызығушылығын сақтап қалуы мүмкін деп есептейді. Оның айтуынша, адамдарға кітаптың өзі ғана емес, кітап оқитын орта да қажет.
Сандар нені аңғартады?
Қазақстандағы оқу мәдениетіне қатысты өткен жылғы сәуірде eGov Mobile арқылы жүргізілген сауалнамаға 46 190 адам қатысқан. Жарияланған қорытындыға сәйкес, респонденттердің 57,3 пайызы тұрақты кітап оқитынын, 30,6 пайызы мүлде кітап оқымайтынын айтқан. Сауалнамаға қатысқандардың 31 пайызы жылына бірден үшке дейін, 26,3 пайызы үш кітаптан артық оқитынын көрсеткен. Әйелдер арасында кітап оқитынын айтқандардың үлесі 58,7 пайыз, ерлер арасында 55 пайыз болған.
Бұл сандар елдегі барлық тұрғындардың оқу дағдысын дәлме-дәл бейнелейді деуге болмайды. Себебі онлайн сауалнамаға адамдар ерікті түрде қатысқан. Дегенмен олар кітап оқуға қызығушылықтың сақталғанын және тұрақты оқу әдетін қалыптастыру міндеті өзекті екенін байқатады.
«Жастар кітап оқымайды деу дұрыс емес. Меніңше, жастардың кітап оқуға деген қызығушылығынан бұрын, оған деген көзқарасы мен оқу ортасы өзгеріп жатыр», – дейді Ердәулет. Оның пікірінше, әлеуметтік желі, қысқа видео мен шексіз ақпарат ағыны кітапқа бөлінетін уақытты азайтқанымен, жаңа технологияны оқу мәдениетін қолдауға да пайдалануға болады.
PARAQTA статистикасын да осы контексте қарастырған жөн. 24 мың тіркелген пайдаланушы – күн сайын бірдей белсенді 24 мың оқырман деген сөз емес. Ал 1,2 миллион бет – жүйеде тіркелген жиынтық көрсеткіш, оны нақты аяқталған кітап санына теңестіруге болмайды. Дегенмен цифрлық платформада осындай белсенділіктің қалыптасуы жаңа форматтағы оқырман қауымдастығының әлеуетін көрсетеді.
Министрлікпен кездесу және авторлық құқық мәселесі
Жобаға мемлекеттік деңгейде де назар аударылған. Ердәулеттің айтуынша, жуырда ол Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаевпен кездескен. Министр PARAQTA туралы әлеуметтік желідегі жарияланымдардан біліп, бастама авторын кездесуге шақырған. Әңгіме барысында платформадағы оқу белсенділігі, жобаның даму бағыты және оған қажетті қолдау талқыланған.
Жас кәсіпкердің алдында тұрған негізгі мәселелердің бірі – электронды кітап қорын заңды түрде толықтыру. Қазір платформада авторлық құқық мерзімі аяқталып, қоғамдық игілікке өткен шамамен 148 шығарма бар. Ал оқырмандар заманауи әдебиетті, жаңа шыққан кітаптарды және аудармаларды да көргісі келеді. Мұндай шығармаларды құқық иелерінің рұқсатынсыз сайтқа жүктеу мүмкін емес.
«Кез келген кітапты алып, платформаға орналастыра алмаймыз. Авторлық құқық мәселесін ескеру қажет», – дейді жоба авторы. Оның сөзінше, министрлікпен кітап қорын заң аясында толықтыруға жәрдемдесу, оқырман клубтарының офлайн кездесулеріне алаң қарастыру және бірлескен мәдени-ағартушылық іс-шаралар өткізу мүмкіндіктері талқыланған.
Әзірге мұны дайын келісім немесе бөлінген қаржы ретінде көрсетуге негіз жоқ. Жоба авторының өзі де нақты жұмыстар алда екенін айтады. Алайда кездесудің маңызы – цифрлық бастамалар мен мәдениет саласындағы мемлекеттік құрылымдардың ортақ мақсат таба алатынында.
Мемлекет құратын цифрлық кітапханалар кітап мазмұнына заңды қолжетімділікті кеңейтсе, жеке платформалар оқырманның сол кітапты қалай және қаншалықты жүйелі оқитынына назар аудара алады. Мұндай ықпалдастықтың болашағы бар, бірақ ол құқықтық келісімдерге, техникалық үйлесімділікке және дербес деректердің қауіпсіздігіне сүйенуі тиіс. PARAQTA-ны мемлекеттік «Кітап оқитын ұлт» жобасының ресми платформасы деп көрсетуге болмайды: олардың мақсаттары үндес болғанымен, ұйымдастырушылары бөлек.
Кітап пен технологияның тоғысуы
Ердәулет PARAQTA-ны алдағы уақытта кітап оқуға қатысты қызметтердің басын біріктіретін экожүйе ретінде елестетеді. Ол мектептермен, жоғары оқу орындарымен, кітапханалармен және баспалармен ынтымақтастық орнатуды жоспарлап отыр. Мәселен, мұғалім сыныбының оқу белсенділігін бақыласа, кітапхана өз клубын ұйымдастырса, баспа жаңа туындысын оқырманға заңды түрде ұсына алса, цифрлық орта әр тарапқа пайдалы болмақ.
Жобаның келесі бағыты – онлайн мен офлайн кеңістікті байланыстыру. Пайдаланушы сайтта кітап клубын тауып қана қоймай, өз қаласындағы әдеби кездесуге де қатыса алуы тиіс. Халықаралық нарыққа шығу туралы ой да бар: алдымен Қазақстаннан тыс жердегі қазақтілді оқырмандарды біріктіру, кейін Қырғызстан, Өзбекстан, Әзербайжан және Түркия бағыттарын қарастыру жоспарланған.
Әрине, бұл мақсаттарға жету үшін өнімнің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету, қаржылық модель қалыптастыру, жаңа аудиторияға бейімделу және авторлық құқық иелерімен келісу қажет. Стартаптың болашағын тек бүгінгі тіркелушілер санымен бағалау жеткіліксіз. Нақты нәтиже пайдаланушылардың қаншасы кітап оқуды ұзақмерзімді дағдыға айналдыра алғанынан көрінбек.
Қазір технология адамның назарын барынша ұзақ ұстап қалуға тырысатын құралға айналғандай көрінеді. PARAQTA осы бағытты өзгертуді көздейді. Яғни, экранға қарауға кеткен уақыттың бір бөлігін кітап оқуға жұмсауға ынталандыру.
«Біздің мақсатымыз кітапты телефонға көшіру ғана емес. Адамның кітап оқу әдетін қалыптастыратын, оны жалғыз қалдырмайтын орта жасау», – дейді Ердәулет. Оның айтуынша, ең үлкен жетістік қолданушылар санының өсуі емес, кітап оқудың күнделікті өмірдің қалыпты бөлігіне айналуы болмақ.
Наурызбек САРША