Оқу күндері ерте оянып, демалыста түске дейін ұйықтау жасөспірімдердің ішкі биологиялық сағатын бұзуы мүмкін. Ғалымдар «әлеуметтік джетлаг» деп атайтын бұл құбылыс мазасыздық белгілерінің күшеюімен байланысты екенін анықтады, деп хабарлайды turkystan.kz sciencedirect.com-ға сілтеме жасап.
Саутгемптон университетінің зерттеушілері 12-18 жастағы жасөспірімдердің ұйқы тәртібі мен мазасыздығы туралы бұрын жарияланған еңбектерді талдаған. Жүйелі шолуға 18 зерттеу енгізіліп, оның 12-сінің деректері метаталдауда біріктірілген. Жалпы қатысушылар саны 235 526 адамды құрады.
Нәтижесінде оқу және демалыс күндеріндегі ұйқы уақытының айырмасы ұлғайған сайын жасөспірімдер мазасыздық белгілерін жиірек хабарлаған. Байланыс көлемі шағын болғанымен, ол бірнеше зерттеуде тұрақты байқалған. Жұмыс Sleep Medicine Reviews журналында жарияланды.
Әлеуметтік джетлаг – адамның биологиялық ырғағы мен күнделікті міндеттер белгілейтін кестенің сәйкес келмеуі. Мысалы, жасөспірім сабақ күндері сағат 23:00-де ұйықтап, 6:30-да тұрады, ал демалыста түнгі 2:00-де жатып, 11:00-де оянуы мүмкін. Ұйқының ортасындағы бірнеше сағаттық айырма ағза үшін әр апта сайын уақыт белдеуін ауыстырғандай әсер етеді.
Жыныстық жетілу кезінде жасөспірімдердің ішкі сағаты табиғи түрде кешірек уақытқа ығысады. Олар кешке бірден ұйықтай алмайды және таңертең кешірек оянуға бейім болады. Бұл жалқаулықтың белгісі емес, жасқа байланысты биологиялық өзгеріс.
Сонымен бірге мектептің ерте басталуы, үй тапсырмасы, қосымша сабақтар мен кешкі уақытта телефон пайдалану ұйқы уақытын қысқартады. Соның салдарынан жасөспірімдер апта ішінде жиналған ұйқы тапшылығын демалыс күндері өтеуге тырысады. Бірақ кестенің күрт өзгеруі дүйсенбіде ерте тұруды қайтадан қиындатады.
Зерттеу әлеуметтік джетлагтың мазасыздықты тікелей тудыратынын дәлелдемейді. Керісінше байланыс та болуы ықтимал: мазасыз жасөспірім ұзақ уақыт ұйықтай алмай, оның күн тәртібі тұрақсыздануы мүмкін. Шолуға енген зерттеулердің басым бөлігі қатысушылардың жағдайын бір уақыт аралығында ғана бағалаған және ұйқы туралы өздері берген мәліметтерге сүйенген. Зерттеулердің көпшілігі табысы жоғары елдерде жүргізілген. Сондықтан авторлар нәтижені алдын ала қорытынды ретінде қарастырып, себеп-салдарды анықтау үшін ұзақ мерзімді және тәжірибелік зерттеулер қажет екенін атап өтті. Бұл жұмыс мазасыздық диагнозын емес, негізінен оның белгілерін бағалаған. Сондықтан демалыста кеш оянатын әр жасөспірімде психикалық ауытқу бар деп қорытынды жасауға болмайды.
Мамандар оқу және демалыс күндеріндегі жату мен ояну уақытының айырмасын барынша азайтуға кеңес береді. Бірақ тұрақты кесте жеткілікті ұйқының орнын баспайды. Америкалық ұйқы медицинасы академиясының ұсынысы бойынша, 13-18 жастағы жасөспірім тәулігіне 8-10 сағат ұйықтауы керек. Демалыс күндері біраз ұзағырақ ұйықтау апта бойы жиналған тапшылықты ішінара азайтуы мүмкін. Дегенмен түске дейін ұйықтау мен түнде өте кеш жатуды әдетке айналдыру биологиялық ырғақты қайта бұзады.
Ұйқы тәртібін жақсарту үшін:
- күн сайын шамалас уақытта жатып, бір уақытта ояну;
- кешкі уақытта телефон мен басқа экрандарды пайдалануды азайту;
- түстен кейін кофеинді сусын ішпеу;
- демалыс күндері кестені күрт өзгертпеу;
- жасөспірімге күн сайын 8–10 сағат ұйықтауға мүмкіндік беру маңызды.
Зерттеу авторлары мәселені тек жасөспірімнің өзіне жүктемеу керек деп есептейді. Олардың пікірінше, мектептердің басталу уақытын қайта қарау да балалардың биологиялық қажеттілігіне сай ұйықтауына көмектесуі мүмкін. Америкалық педиатрия академиясы орта және жоғары сыныптардағы сабақты таңғы 8:30-дан ерте бастамауды ұсынады.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының соңғы мәліметі бойынша, мазасыздық бұзылысы 10-14 жастағы балалардың 4,1 пайызында және 15-19 жастағылардың 5,3 пайызында кездеседі. Сондықтан ұйқы тәртібін тұрақтандыру мәселені толық шешпесе де, жасөспірімдердің психикалық саулығын қолдаудың қолжетімді тәсілдерінің бірі болуы мүмкін.
