Үнемі жұмыс істеп, өзіне қосымша міндет іздейтін қызметкерлер сырттай өте өнімді көрінуі мүмкін. Алайда мұндай әдет командалық жұмысқа әрдайым пайдалы бола бермейді. Италиялық ғалымдардың зерттеуінде жұмысқа тәуелділік белгілері жоғары қызметкерлер әріптестеріне көмектесу және ұжымның ортақ ісіне ерікті түрде қатысу секілді әрекеттерді сирек жасаған, деп хабарлайды turkystan.kz.
Зерттеу 2020 жылы Journal of Personnel Psychology журналында жарияланған. Оған Италиядағы 85 полиция қызметкері қатысып, олардың жұмыс тәртібі үш ай бойы екі апта сайын бағаланған. Ғалымдар жұмысқа тәуелділік, қызметкер сезінетін жұмыс жүктемесі және әріптестерге бағытталған ерікті көмек арасындағы байланысты талдаған.
Зерттеудегі workaholism ұғымын жай ғана көп жұмыс істеу немесе өз ісіне жауапкершілікпен қарау деп түсінуге болмайды. Ол адамның ішкі қысымның әсерінен жұмысын тоқтата алмауын, міндетті қажетті мөлшерден артық орындауын және қызметі туралы үнемі ойлауын білдіреді.
Мұндай адам жұмыстан ләззат алғандықтан немесе белгілі бір мақсатқа жету үшін ғана көп еңбек етпеуі мүмкін. Ол демалып отырғанда да жұмыс істеуге міндеттімін деп сезінеді. Авторлар бұл жағдайды жұмыспен «мәжбүрлі әрі шамадан тыс айналысу» деп сипаттайды.
Ал қалыпты еңбекқор қызметкер жұмысын сапалы орындай отырып, демалыс пен жеке өмірінің шекарасын сақтай алады. Сондықтан зерттеу нәтижесін барлық белсенді, жауапты немесе көп жұмыс істейтін адамға тарату дұрыс емес.
Ғалымдар қызметтік міндеттемеде тікелей жазылмаса да, ұжымның жұмысын жақсартатын әрекеттерге назар аударған. Психологияда бұл «просоциалды ұйымдық азаматтық мінез-құлық» деп аталады.
Оған жұмыста болмаған әріптеске қалып қойған міндеттерін орындауға көмектесу, басқа қызметкердің жағдайына жеке көңіл бөлу және қажетті кезде өз міндетінен тыс қолдау көрсету жатады. Мұндай әрекет үшін адамға міндетті түрде сыйақы берілмейді. Дегенмен ол ақпарат пен ресурстың ұжым ішінде еркін таралуына, жұмыс тұрақтылығына және ортақ өнімділікке көмектеседі.
Нәтижесінде жұмысқа тәуелділік пен әріптестерге көмектесудің арасында тікелей қарапайым байланыстан гөрі жанама тетік байқалған. Жұмысқа тәуелді адамдар өз міндеттерін ауыр әрі көп деп қабылдаған. Жүктеме көбейген сайын оларда өзгелерге уақыт пен күш бөлу мүмкіндігі азайған.
Зерттеу авторларының түсіндіруінше, мұндай қызметкерлер өздеріне жаңа міндеттер іздеп, жұмыс көлемін ұлғайтуы мүмкін. Соның салдарынан жеке тапсырмаларын орындауға бар ресурсын жұмсап, әріптестерге көмектесуді қосымша ауыртпалық ретінде қабылдай бастайды.
Бұл олардың міндетті түрде өзімшіл немесе адамдармен тіл табыса алмайтын адам екенін білдірмейді. Зерттеу тек жұмыс талаптарын шамадан тыс жоғары сезіну өз еркімен көмек көрсетуге жұмсалатын уақыт пен күшті азайтатынын көрсетеді.
Авторлар жұмысқа тәуелді адамдарды «көп жұмыс орындайтын, бірақ міндетті түрде ақылды әрі тиімді жұмыс істейтін қызметкерлер емес» деп сипаттайды. Ұзақ уақыт еңбек ету өндірілген жұмыс көлемін арттыруы мүмкін. Бірақ асығыстық, қажу, қатенің көбеюі және командалық міндеттерге назардың азаюы бұл артықшылықты әлсіретеді.
Дегенмен жұмысқа тәуелділіктің еңбек өнімділігіне әсері туралы ғылыми қорытындылар біркелкі емес. 2022 жылы 37 ғылыми жұмысты, 45 дербес үлгіні және 57 мыңнан астам адамның дерегін біріктірген метаталдау жұмысқа тәуелділік пен жалпы өнімділіктің арасында әлсіз оң байланыс барын анықтады. Бірақ шамадан тыс және мәжбүрлі жұмыс істеу адамның негізгі қызметтік тапсырмаларды қаншалықты жақсы орындайтынымен айқын байланыспаған.
Сол метаталдауда жұмысқа тәуелділік кейбір қосымша ұйымдық әрекеттермен оң байланысты болған. Бұл 85 полиция қызметкеріне жүргізілген зерттеудің нәтижесін барлық мамандық пен ұжымға бірдей қолдануға болмайтынын көрсетеді. Қызметкердің мінез-құлқына жұмыс ортасы, мамандығы, басшылық тәсілі, міндеттердің сипаты және жұмысқа берілудің нақты себебі ықпал етуі мүмкін.
2020 жылғы зерттеудің авторлары жұмысқа тәуелді адамның тиімділігі атқаратын қызметіне байланысты болуы ықтимал екенін айтады. Өзгелермен тұрақты үйлесуді қажет етпейтін, күрделі әрі дербес орындалатын міндеттерде оның ұзақ жұмыс істеуі белгілі бір нәтиже беруі мүмкін.
Ал жұмыс әріптестермен ақпарат алмасуға, бір-бірін алмастыруға және өзара көмекке негізделсе, қызметкердің тек жеке тапсырмаларға шоғырлануы бүкіл команданың жұмысына кедергі келтіруі ықтимал. Адам өзінің міндетін көп орындағанымен, ортақ нәтиже үшін қажетті байланыс пен қолдауға жеткілікті үлес қоспауы мүмкін.
Зерттеуге небәрі 85 полиция қызметкері қатысқан. Бұл мамандықтағы қызмет тәртібі, тәуекел, қатаң иерархия және жұмыс жүктемесі кеңсе, білім беру немесе шығармашылық салалардағы жағдайдан айтарлықтай ерекшеленеді. Сондықтан нәтижені барлық еңбек ұжымына тікелей таратуға болмайды.
Ғалымдар қызметкерлердің мінез-құлқын тәжірибе арқылы өзгерткен жоқ. Олар үш ай бойы қалыптасқан көрсеткіштердің қатар өзгеруін бақылаған. Сол себепті жұмысқа тәуелділік әріптестерге көмектесуді міндетті түрде азайтады деп түпкілікті себеп-салдарлық қорытынды жасауға болмайды.
Мысалы, бастапқыдан жүктемесі көп және командадан қолдау көрмейтін адам жұмысты жалғыз атқаруға дағдыланып, уақыт өте жұмысқа тәуелділік белгілерін дамытуы мүмкін. Немесе ұйымдағы бәсекелестік қызметкерлерді әріптесіне көмектесуден гөрі жеке нәтижесін көрсетуге итермелеуі ықтимал.
Зерттеудің негізгі тұжырымы еңбекқор адамдар командаға жарамайды деген сөз емес. Мәселе адамның көп жұмыс істеуінде емес, жұмысты тоқтата алмауында және өзіне үнемі жаңа міндет жүктеуінде. Мұндай әдет жеке қызметкердің ғана емес, көмек пен ынтымақтастыққа сүйенетін тұтас ұжымның мүмкіндігін шектеуі мүмкін.
