كوش: وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە

ەل ۇكىمەتى 2013 جىلى قابىلداعان «جۇمىسپەن قامتۋ – 2020 جول كارتاسى» باعدارلاماسىندا جۇمىس كۇشىنە تاپشى ايماقتارعا حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردەن ەڭبەككە قابىلەتتى وتباسىلاردى كوشىرۋ تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلعان. ءار وبلىس وسى باعدارلاما نەگىزىندە جوسپار قۇرىپ، وزىنشە اتسالىسۋدا. ناتيجەسىندە وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوش تۇزەگەندەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى.

بۇل باعدارلاما ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىنان باستاۋ الىپ وتىر. جولداۋدا «باسى ارتىق جۇمىس كۇشى بار وڭىرلەردەن باسقا جەرلەرگە، سونداي-اق، اۋىلداردان قالالارعا جۇمىس كۇشىن ۇتىمدىلىقپەن تارتۋعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگى» ايتىلعان ەدى. سونداي-اق، مەملەكەت باسشىسى  جاڭادان اشىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى – بۇرىنعىشا ۇكىمەت پەن اكىمدەر قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ نەگىزگى كريتەريىنىڭ ءبىرى بولاتىنىن ەسكەرتتى. وسى ورايدا، ۇكىمەت ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىن» ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ەلىمىزدىڭ قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاق­ستان وبلىستارىنان كەلگەن دەلەگاتسيانىڭ قاتىسۋىمەن ماقتارال مەن سارىاعاش اۋداندارىندا جۇمىسسىزدارعا ارنالعان «وڭىرارالىق بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسىنىڭ» ۇيىمداستىرىلۋى دا باعدارلاما شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋدا.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى وڭتۇستىكتەن قونىس اۋداراتىن 300 وتباسىن قابىلداۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزگەن.  ول ءۇشىن 600 باسپانا، 1 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى مەن  35 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەر  ازىرلەنگەن. ال شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريددەر جانە شەمونايحا اۋداندارىنا كوشىپ كەلەتىن 150  وتباسىنا تۇرعىن ءۇي بەرىلەتىن بولدى. جالپى، بۇگىندە شىعىس وڭىرىندە بوس جۇمىس ورنى 2 مىڭ 105-كە جەتىپ وتىر. سونداي-اق، قوستاناي وبلىسى بىلتىر وڭتۇستىكتەن قونىس اۋداراتىن 30 وتباسىن قابىلداۋعا نيەتتى بولسا، ال پاۆلودار وبلىسى 100 وتباسى ءۇشىن 473 بوس جۇمىس ورنىن ۇسىندى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى التىنبەك ابدوللاەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇكىل قازاقستان بويىنشا ەڭ ۇلكەن ەگىستىك جەرى بار ءوڭىر ەڭبەك كۇشىنەن تاپشىلىق كورۋدە. سول سەبەپتى 300 مىڭنان استام تۇرعىنى بار ماقتارال اۋدانىنان جۇمىس ىزدەگەن ازاماتتاردى سولتۇستىككە تارتقىسى كەلەدى. «ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىز ۇناپ، جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن سولتۇستىككە كوشەتىندەرگە ءۇي، جەر بەرىلىپ، كاسىبى، شارۋاشىلىعى ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن ءتۇرلى كومەكتەر كورسەتىلەدى. سونداي-اق، پەداگوگيكالىق، تەحنيكالىق، تاعى باسقا دا ماماندىقتار بويىنشا بوس ورىندار كوپ. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 200-دەي وتباسى كوشىپ باردى. بۇگىندە ولار وزدەرىنىڭ وتباسىلىق كاسىبىن دامىتىپ، قاناتتارىن كەڭگە جايىپ وتىر»، – دەدى ا.ابدوللاەۆ.

سونداي-اق، «سەرپىن» باعدارلاماسى بويىنشا سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا گرانتپەن وقۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. وسى ورايدا، بۇعان دەيىن باعدارلاما اياسىندا 5627 جاس سولتۇستىكتەگى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ياعني، «سەرپىن» باعدارلاماسىمەن وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشكەندەرگە 79 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى. بيىلدىڭ وزىندە بۇل باعدارلاماعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 45 ملرد تەڭگە، جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 40 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ياعني، 85 ملرد تەڭگە وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن.

ايتا كەتەيىك، بۇنىڭ الدىندا حابارلانعانداي، وڭتۇستىك وڭىرلەردەن سولتۇستىك وبلىستارعا كوشۋگە نيەتتى ادامداردى ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا باعىتتارى ەنگىزىلدى. بىرىنشىدەن، قونىس اۋدارعانداردىڭ شىعىندارى 35 اەك كولەمىندە وتەلەتىن بولادى، ياعني وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 79 مىڭ تەڭگە سوماسىندا بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ءبىر جىل بويى كوشىپ بارعان وتباسىنىڭ باسپانانى جالداۋعا جۇمسايتىن شىعىندارى سۋبسيديالانادى. جىل سايىن وڭىرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنا سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ، ىشكى كوشى-قون كۆوتاسى بەلگىلەنەدى. اتالعان كوشتى ىنتالاندىرۋ تەتىگى رەتىندە، باستاپقى بەيىمدەلۋ جانە جول مەن جۇك تاسۋ شىعىنىن وتەۋ قۇرالدارىنان تۇراتىن، قازىرگى تاڭداعى الەۋمەتتىك پاكەتتى قولدانۋ جالعاسىن تابادى. وسى جىلى 2،7 مىڭ ازاماتتىڭ قونىس اۋدارۋىنا سۋبسيديا تولەۋ ماقسات ەتىلگەن.

حالىقتىڭ 38 پايىزى –  وڭتۇستىك وڭىردە

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، باعدارلاما ارقىلى ەلدىڭ از قونىستانعان اۋداندارىندا جۇمىس تاپشىلىعىن ازايتۋعا بولادى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتىك قورعاۋ مينيسترلىگى سوڭعى 10 جىلداعى ىشكى ميگراتسياعا تالداۋ جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە تۇركىستان، جامبىل،  ماڭعىستاۋ جانە الماتى وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن شىعىس قازاقستان وبلىسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى، پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىسىنا كوشىرۋدى ارتتىرۋ قاجەتتىگىن انىقتاعان.

ايتا كەتۋ كەرەك، «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» باعدارلاماسىن ىسكە قوسقاننان بەرى 19 مىڭ ادام سولتۇستىك وڭىرگە قونىس اۋدارعان. ولارعا جوبا اياسىندا بارلىعى 5،4 مىڭ قىزمەتتىك پاتەر مەن جاتاقحانادان بولمە بەرىلدى. جۇمىس ءالى دە وسى قاعيدامەن جالعاسا بەرەدى. بىراق جاڭا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قاراستىرىلماعان. سەبەبى «نۇرلى جول» جوباسى جۇزەگە اسادى.

زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا، قازىردەن باستاپ حالىقتىڭ ورنالاسۋىندا ديسبالانس بار. حالىقتىڭ 38 پايىزى وڭتۇستىك وڭىرلەردە قونىستانعان. ال قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى حالىق سانى 17 پايىزدى قۇرايدى. ەگەر مۇنداي ءۇردىس جالعاسا بەرەتىن بولسا، 2050 جىلعا تامان وڭتۇستىك حالقىنىڭ سانى بولجام بويىنشا 5،2 ملن ادامعا جەتەدى. بۇل – سولتۇستىكتەگى تۇرعىندار سانىنان 4 ەسە كوپ بولادى دەگەن ءسوز. قازىرگى ۋاقىتتىڭ وزىندە وڭتۇستىك وبلىستاردا جاڭا تۋعان 100 سابيگە 12 قاريادان كەلەدى. ال سولتۇستىكتە 100 سابيگە 53 قارت ادامنان كەلەدى. ياعني، الدەن-اق ەڭبەك رەسۋرسى ماسەلەلەرى تۋىنداي باستادى.

ەلىمىزدىڭ ايماقتارىندا ميگرانتتاردىڭ كوشىپ-قونۋى ءوز وبلىستارىنىڭ ىشىندە عانا جۇزەگە اسادى. بۇل – ايماقشىلدىقتىڭ كورىنىسى. ال سولتۇستىك ايماق ميگرانتتارىنىڭ 69 پايىزى وبلىس ىشىندە كوشىپ-قونعان. ال وڭتۇستىك ايماق ميگرانتتارىندا بۇل كورسەتكىش 68 پايىزدى قۇرايدى. حالىقتىڭ 0،7 پايىزى عانا سولتۇستىك قازاقستانعا، 1 پايىزى قوستاناي وبلىسىنا جانە 1 پايىزى پاۆلودار وبلىسىنا كوشكەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ايماقتىق ساياسات جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سانات تۇڭعىشبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە، ميگرانتتاردى سولتۇستىككە كوشىرۋ ءۇشىن ەڭ جاقسى ستيمۋل – جۇمىس ورنىن ۇسىنۋ. ال اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن – جەر بەرۋ.

ەلباسى قويعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى ىشكى كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ جانە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن ارتتىرۋ، حالىقتى بىركەلكى جايعاستىرۋ ماقساتىندا ەڭبەك كۇشى مول ايماقتان، ەڭبەك كۇشى جەتىسپەيتىن رەسپۋبليكامىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە ءوز ەركىمەن حالىقتى قونىستاندىرۋ وتە ماڭىزدى قادام. جۇمىسسىزدىق، حالىققا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قيىندىقتار بولۋى مۇمكىن، سوندىقتان قونىس اۋدارام دەۋشىلەرگە تيىسىنشە كومەك كورسەتىلۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا كوشىپ بارعانداردىڭ  48-ءى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسسا، 42 ازامات ءبىلىم سالاسىندا، 11 ادام جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىندا، 12 ادام قىزمەت كورسەتۋ، 7 ادام دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەڭبەكپەن قامتىلعان.

ال وڭىرارالىق ەڭبەك نارىعىن دامىتۋدىڭ شارالارىنا  5780 ازامات قاتىسىپ، ولاردىڭ 2019-ى سولتۇستىككە قونىس اۋدارۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن جەتكىزگەن.  وسى ازاماتتاردىڭ 1008-ءى ەڭبەككە قابىلەتتى بولسا، ولاردىڭ 116 ادامى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن، 98 ادام كاسىپكەرلىكتى دامىتۋمەن، 794 ادام مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى. ماسەلەن، 2015-2017 جىلدارى 1392 مۇشەسى بار 347 وتباسى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىس اۋداردى. كوشىپ بارعان ءاربىر جانۇيانىڭ كەمىندە ءبىر ادامى جۇمىسپەن قامتىلىپ، ءتۇرلى سالادا جەمىستى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. ال 2018 جىلى 665 وتباسى قونىس اۋدارادى دەپ جوسپارلانعان. بۇل وتباسىلار جاڭا قونىسقا جەتىپ، تۇرعىلىقتى مەكەنجايى بويىنشا تىركەلگەن سوڭ، جول شىعىنىن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى، ياعني جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى قايتارادى. ازاماتتاردى قونىستاندىرۋ، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەك رەسۋرستارىنا قاجەتتىلىگى ەسەپكە الىنۋىمەن، ەڭبەككە ورنالاسۋى بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ بەرۋ، كوشۋىنە سۋبسيديا تولەۋ، سونداي-اق، تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنە جاردەم كورسەتۋمەن جۇزەگە اسىرىلادى.  سولتۇستىككە قونىس اۋدارعان وڭتۇستىك ازاماتتارىنا جەڭىلدىكتەر مەن قارجىلاي كومەك ۇسىنىلادى. ناقتىراق ايتساق، رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن باعدارلاماعا قاتىسۋشىلارعا جانە ونىڭ ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە ءبىر رەتتىك جاردەماقى تولەنەدى. ونىڭ مولشەرى – 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، بۇل 84 175 تەڭگەگە تەڭ. سونىمەن قاتار، كوممۋنالدىق تولەمدەردى جانە جالعا الىنعان باسپانانىڭ اقىسىن تولەۋ ءۇشىن 12 اي بويى اقشالاي كومەك كورسەتىلەدى. قالالىق جەرگە قونىس اۋدارعاندارعا 48 100 تەڭگە تولەنسە، وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى ەكەۋدەن تورتەۋگە دەيىن بولسا – 60125 تەڭگە، ال 5 نەمەسە ودان دا كوپ بولسا 72 150 تەڭگە تولەۋ قاراستىرىلعان. اۋىلدىق جەرگە قونىس اۋدارعاندارعا ءبىر جىل بويىندا اي سايىن 36 075 تەڭگە بەرىلىپ وتىرادى. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى ەكەۋدەن تورتەۋگە دەيىن بولسا 43 290 تەڭگە، 5 نە ودان دا كوپ بولسا – 50 505 تەڭگە ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلەدى.  ال باسپانا ساتىپ العىسى كەلەتىندەر وسى قاراجاتتىڭ ءبىر جىلدىق اقىسىن بىردەن الىپ، ءۇي ساتىپ الا الادى. مۇنداعى تالاپ – وتباسىنداعى كەم دەگەندە ءبىر ادام جۇمىسپەن قامتىلۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن جۇمىستى جەرگىلىكتى بيلىك، ياعني ەلدى مەكەندەردەگى جۇمىسپەن قامتۋ بولىمدەرىنە ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاۋىپ بەرۋىن سۇراپ، ءوتىنىش جازۋ قاجەت.

ال دەموگرافيالىق بولجام بويىنشا، 2050 جىلعا قاراي وڭتۇستىك وڭىرلەردە حالىق سانى 5 ميلليون 300 مىڭ ادامعا دەيىن جەتىپ، جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن. كەرىسىنشە، سولتۇستىك وڭىرلەردە تۇرعىندار سانى 900 مىڭعا كەمىپ، جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ۇلكەن تۇيتكىلگە اينالۋ قاۋپى باسىم. الايدا كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە كوشكەن وتانداستارىمىز قۇرىلىس، ءبىلىم بەرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مەديتسينا سالالارىندا ەڭبەك ەتىپ، ەلىمىزدىڭ دامۋىنا قال-قادىرىنشە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قونىستانعان وتباسىنىڭ كوبى كوكونىس، جەمىس-جيدەك ەگىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ديقاندىقتىڭ قىر-سىرىن دا ۇيرەتىپ ءجۇر.

ەلباسى ءوز جولداۋىندا بۇكىل الەم ءتورتىنشى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسياعا وتكەنىن اتاپ كورسەتتى. قازىر جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتىر. ەندى بارلىق جۇمىس بەرۋشىلەر ماماندارعا جوعارى تالاپ قويادى. وتكەن جىلى جۇمىس بەرۋشىلەردەن جالپى 100 مىڭنان اسا جاڭا بوس ورىن بويىنشا حابارلاندىرۋ ءىلىندى. وندا ۇسىنىلعان قىزمەتكە ساي كەلمەگەن تالاپكەرلەر دە كەزىكتى. سەبەبى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ەشقانداي ماماندىق يەسى بولا الماعان جاستار كوپ. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، كەيبىر ازاماتتار ءبىلىم الدى. سوندىقتان جاڭا باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ ءوز بەتىنشە جۇمىسقا ورنالاسۋى، ولارعا قولداۋ كورسەتۋ، وزدەرىنىڭ كاسىبىن اشۋ ءۇشىن نەسيە الۋعا قولداۋ كورسەتۋ.

P.S. بۇل – ىشكى ميگراتسيا توڭىرەگىندەگى قولعا الىنعان جايتتار. ال بيىل ەلگە 12 مىڭعا جۋىق قازاق قونىس اۋداردى. جالپى، تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 1 ميلليوننان استام قانداس ورالعان. قازىر الەمنىڭ 43 مەملەكەتىندە 5 ميلليوننان استام قازاق تۇرادى. كوپشىلىگى قازاقستانمەن شەكارالاس ەلدەردە. وتانىنا كەلگەندەردىڭ كوبى الماتى مەن تۇركىستان ماڭعىستاۋ، وبلىستارى مەن استانادا قونىس تەپكەن. كوپ ۇزاماي ەلدە تۇراتىن وتانداستارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ەرەكشە باعدارلاماسى قولعا الىنباق. ازىرگە جوبا ازىرلەنۋ ۇستىندە. سونداي-اق، اتاجۇرتقا ورالعىسى كەلەتىندەر ءۇشىن ارنايى قوڭىراۋ شالۋ ورتالىعى دا اشىلماق. 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button