Қарқаралы көштің салтанаты

Көшпелі мал шаруашылығын кәсіп еткен қазақтардың бүкіл өріс аймағы маусымдық жайылымдарға бөлініп, қыстауға ықтасын, жылуыт, малды бораннан қалқалайтын орманды, тоғайлы, қамысты жерлер, жайлауға табиғи сулары мол өзендер мен көлдердің алқаптары, ауасы салқын биік таулардың қойнаулары пайдаланылды.

Көктеу мен күздеу бір жерде болған. Жайлауға немесе қыстауға көшу қазақтар үшін ең маңызды кезең саналып, жолға сән-салтанатпен шыққан. И.И.Гейер қазақтардың көш салтанаты жайында: «Барлық жүк түйелерге артылады, олар ең жақсы кілеммен, жабумен, бұйдалармен әшекейленеді. Ауыл адамдары тойға киетін тәуір киімдерін киіп, сән-салтанатпен көліктеріне мініседі, жігіттер ат үстінде түрлі ойын-сауықтарын жасап көңілденеді. Қоналқалық жерде үй тігіп, бір-екі күн тоқтап, жайлауға қайта көшеді» – деген (1909 ж.). Кейбір байлар өз көштерін «қарқара» деп аталатын құс қауырсынын (көпестер әкеліп сатқан түйеқұстың құйрығы да осылай аталған – Т.К.) тең үстіне, күймелерге қадап сәндеген. Мұндай көшті «қарқаралы көш» деп атаған. Г.Н.Потанин: “қарқара деп көш кезінде кебежеге сәндік үшін тағатын қырғауылдың төрт қауырсынын атайды”, – деген (1916 ж.). Қазақтың аңшылық дәстүрінде қырғауыл аулау ерекше орын алғанын ескерсек, қырғауыл қауырсыны көш салтанатының бір атрибуты болған деуге негіз бар. Көш түйелеріне асмалдық деп аталатын оюланған, әшекейленген арнайы жабу жапқан, басына жібек шашақты ызба аспалар қадаған, мініс аттарына сәнді жасалған ер-тоқым ерттеген.

М.Красовский көш салтанатын келе­сі­дей сипаттайды: «әйелдер мінген аттарының артқы жамбасын жауып тұратын арнайы қымбат матадан тігілген жабудың бір ұшын белдіктің артына қыстырған, осылайша ат жабуы көш кезінде атты да, ат үстіндегі әйелді де сәндеген; бәйбіше көлігі оюлап кестеленген, сырылған немесе моншақталған, кейде маржан сияқты қымбат тастармен өрнектелген шұға жабумен жабылды, қыздар мінген аттар да қымбат жабдықталды. Жүк артқан түйелердің бастары шашақ қоңыраулармен әшекейленсе, өркештері түйеқұс қауырсындарымен ерекшеленді, ерлер де бұл күні ерекше киініп, қолдарына қымбат қамшы ұстап, аттарына күміспен қақталған ер-тоқымдар ерттелді. Көшті жол бойындағы суаттар, жайылымдармен жақсы таныс ауыл ақсақалдары бас­тайды; одан кейін мал отары жүреді; одан кейінгі көш бойын ауыл ерлері, ерлерден соң ауыл әйелдері жалғастырады; көш соңынан жүк артқан мініс көліктері жүріп отырған; ауылдың жас қыз-жігіттері көштің екі қапталында, кейде ойнап, күліп көш соңында да жүрген. Ауыл көшінің бойы 10 шақырымдай болған. Егер көш жолы ұзаққа созылып, барып жаңа жерге тоқтағанда немесе жайлауға жеткенде қой сойып, ойын-сауық құрған» (1868 ж.). 

Қазақтар қыстаудан көктеуге көшерде құдайы тамақ беріп, бата жасап барып жолға шыққан. Бұл дәстүр “қауақ сындыру”, “оттан секіру”, “көшті аластау” сияқты әр түрлі ырымдармен жалғасты. Ауыл тоқтаған қоныс “жұрт” деп аталды. Жаңа жердегі жайылымға көшер болса, алдын ала қоныс қарап келгенге “жау­шы” жіберген. Әдеттік құқық бойынша бір ауылдың иеленген жеріне басқа ауыл көше алмайды, қыстық жайылымдық жерге меншікті де қатаң сақтауға тиіс болды. Қоныс қараушы жаңа жерді таңдағанда, өскен шөптің басын байлап, жерге өз руының таңбасын сызып немесе жерге кездік қадап, белгі қалдырған. Жаңа жер иемдену үшін көршілес қонған елден рұқсат сұрамаған. Алғаш келген адам белгі қалдырмаса, ол жерді кейін келген адам иемденген. Жайылымдық жер иеленуде екі қауым басшысы арасында талас туса, мәселе келесідей шешілген. Егер бір қауымның басшысы сұлтан, екіншісінің басшысы қарапайым адам болса, жер сұлтанның иелігіне берілген, ал бір қауымның басшысы беделді ақсақал болса, жайылымдық жер ақсақалдың пайдасына шешілген. Жерге дәрежесі тең келетін екі би, екі сұлтан, екі ақсақал таласқан жағдайда жайылым жасының үлкені есебіне беріледі. Иеленген жерге белгі қалдыру қазақ жерінің барлық өңірінде кездескен. Үстірт адайлары жазда солтүстікке қарай, қыста кepi оңтүстікке қарай көшкенде суатқа бірінші келіп тоқтаған ауыл суат немесе құдық басындағы шөптің басын буып байлаған. Топ будым деп аталатын бұл дәстүр ауылдың сол жерді иеленгендігінің белгici. Басқа ауыл байланған шөпті көрсе, онда олар суатқа тоқтамай одан әpi көше берген. 

Қыстаудан көктеуге көшуге дайындық жерге көк шыға бастағаннан басталады. Кешқұрым ауыл ақсақалының үйіне жиналып, мәжіліс құрып, көшу бағытын ақылдасады, ақсақалдар ұйғарған «сәтті күні» көш жолына шығады. Көш басындағы беделді азаматтар көштен 20-25 шақырымдай озып жүрген, кейде олар көштен бөлініп кетіп, жол-жөнекей аңшылықпен айналысқан. 

Көш жолы неғұрлым ұзақ болса, соғұрлым ерте жолға шықты. Көктем ерте түсетін Сыр өңірі және оңтүстікте қыстаудан наурыз айының басында көтеріліп, көшпелі ауыл бір күнде 15 км-дей жол жүрген, көктеуге 15-20 күндей уақытта жеткен. Ерте көктем малдың төлдейтін уақыты. Төлдің аяғы шираған уақытта көктеудегі азық қоры да азайған, сол уақытта ауыл жайлауға қарай көшке шыққан. 

Көш көлігі қызметін түйе, ат, өгіз атқарды. Бай отбасының көшуі үшін жүк санына қарай 10-12 түйе, әлеуметтік жағдайы орта отбасы үшін 4-6 жүк көлігі, шаңырақтағы адам санына қарай 2-6 мініс көлігі қажет болған. Сыр бойында түйе мініс көлігі ретінде де, жүк көлігі ретінде де міндет атқарса, ал Тарбағатай, Қарқара өңірінде көш кезінде түйені тек жүк көлігі ретінде, ал Қара Ертіс даласында әйелдер түйені мініс көлігі ретінде пайдаланды. Алты қанатты киіз үйді бүкіл жабдығымен көшіру үшін алты түйе қажет болды. Үш түйеге екі қанаттан, қалған үш түйеге уықтарды, оның үстіне әр затты бөліп артқан. Түйеге тең артарда жүк денесін қажамас үшін үстіне киіз жабу жауып, уық ұстап тұру үшін уық қап, қанатты төменнен тартып тұру үшін қанат қап деп аталатын арнайы оюлап сырған бекіме кигізіліп, ол баумен тартып байланып, өркештің екі жағына тасталды, екі өркештің ортасына текемет артылды. 

Шығыс қазақтарының негізгі бөлігі қысқа қашықтыққа көшетін болғандықтан көш көлігін түйемен қатар ат, өгіз құраған. Алты түйені 7-8 өгіз, алты түйені 10-12 ат ауыстырған. Өгіз және атпен көбіне төрт қанатты киіз үй көшірілген, сондай-ақ ота­рында мал саны аз ауылдар көшкен. Жүк өгіздеріне ыңыршақ кигізілген. Шығыстың қысқа қашықтыққа көшкен ауылдары жайлау­дан қайтарда алдымен өгіз бен қысыр сиырлар, сонан соң жылқы айдап, бұзаулы сиыр мен қозылы қойларды көшпен қатар алып жүрген. Шығыс қазақтарында түйеге негізінен әйелдер отырған, ал Алтай қазақтары арасында түйені тек жүк артуға пайдаланған, мініс көлігі ретінде жылқыны қолданған. 

Көшу жолдары мен көшу типтері көшпелілер қоныстанған аймақтардың табиғатына байланысты қалыптасты. Көш жолдарының ұзақтығы әр тайпаның дәстүрлі шаруашылығына қарай, мал санының көп-аздығына қарай әртүрлі болды. Сырдың төменгі ағысы бойында және Қазақстанның батыс, солтүстік өңірі мен орталық аймағында қоныстанған тайпалар «меридиональды» көшу бағытын ұстанды, Қызылқұм, Іңкардария, Қуаңдария, Жаңадария көшпелілері ерте көктемнен Торғайға қарай, Үстірт қазақтары Елек өзеніне қарай көтерілген. Шөл даланы кесіп өтетін көш суат басына тоқтаған кезде малды тойдыра суарып алып, келесі суатқа жету үшін, тоқтаусыз, яғни аялдамасыз «үдере жүріп» немесе «үдере көшіп» отырды. Көш кешкілік уақытша тоқтатылып, шағын “жолым үй”, “қос” немесе уықсыз тек керегеден “жаппа” тігілді. Қонғыда кейде 2 күн отырған. 

Сыр өңірінің бай ауылдарының көшу жолы екі бағытта 2000 шақырымды құрады. Статист, топографтар Сыр қазақтарының тек бір бағытқа көшуі 1000, 1500 шақырым (1848 ж.), А.К.Гейнс Сыр қазақтарының көші Тройцк, Тройцкіден әріге дейін жеткен, орта есеппен бір бағыттағы көші 600-800 шақырым (1898 ж.), ал А.И.Добросмыслов «Сырдағы көшпелі тайпалар Қостанай өңіріндегі жайлауға жету үшін орта есеппен 800-1000 шақырымға дейін жол жүрген, жазда Торғай облысы жеріне көшетін Перовск және Қазалы қазақтары қыстаудан жайлауға дейін 600-1000 шақырым, тіпті одан да көп жер жүрген», – деген (1895 ж.). О.Финш пен А.Брэм Сырдариядан басталған көштің бір бағытының Тобылға дейін жететінін жазған (1843 ж.). Л.Ф.Костенко Сыр көшпелілерінің бір күнде 20-25 шақырым, 3-4 сағат тоқтаусыз жүріп отырған, ауа-райы қолайлы күндері бір күнде 40 шақырымға дейін жүргендігін айтады (1880 ж.). 1868 жылғы Уақытша Ереженің 218 бабында: «жайлаулар әрбір болыстық жеріне бөлінді; болыстар шамасы келгенше уезд төңірегінен ұзамауы тиіс деп көрсетілсе де, Сырдария қазақтарының Орынбор облыс­тары жеріне көшуі сақталып қалды», – деп көрсетілген.

Ырғызда қоныстанған ауылдар Қостанай жеріндегі Үшбала жайлауына жету үшін 500 шақырым жүрген. Ал Жетісудағы Лепсілік жайлаулардың қыстаудан қашықтығы 3 шақырымнан 360 шақырымға дейін жеткен. Бұл жерде жайлауға ең ерте келу 20 сәуірге, ең кеш келу 15 тамызға, жайлаудан ең ерте кету 15 мамырға, ең кеш кету 1 қазанға саяды. Жетісулық ауылдардың жайлауға тоқтау мерзімінің әр келкілігі егін жинау, шабындықта шөп шабу ісімен тығыз байланысты қалыптасты. Лепсілік ауылдар мерзімдік жайылымдар арасында 100-ден 500 шақырымға дейін, ең көп дегенде 750 шақырымға дейін көш жолында жүрген. 

Жетісудың жайлаулары таулы-тасты аймақтарда болғандықтан көшпелілер тау шатқалдарын бойлай «тік» немесе «вертикальды» көшіп отырды. Таудың басы салқын, әрі қар кеш еритіндіктен, көк кеш шыққандықтан жайлауға кеш көшкен, күздеуге ерте оралған. Қопал уезіндегі матайлар мен садырлар Лепсі, Ақсу, Басқан, Сарқан, Биен өзендері мен Балқаш көлінің шығыс жақ бетінде қыстап, жазда Алатау етегі мен қыраттарындағы жайлауларға мамыр айының бас кезінен көтеріліп, шілдеде Алатаудан төмен қарай түскен. Қыркүйектің басында тауды бойлай қайта көтерілген.

Қарқара өңірі және Шығыс Қазақстан, Жетісу өңірі, ішінара Орталық Қазақстан көшпелілері арасында көшудің «тасымал» түрі қалыптасты, ауылдың бір бөлігі бірінші көшіп, белгілі жайлауға келіп қонған соң, жүк көліктерін қайта қайтарып, ауылдың қалған бөлігін көшірді. Тасымал көші 3-4 қатынауға дейін созылды. Көштің бұл түрі қысқа қашықтыққа көшетін жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын тайпалар арасында кең қолданылды.

Көшпелілердің құдықтардың үстінен өтуі, жол бойындағы құдықтарды тазалап отыруы, көш жолдарының өзен, бұлақ көздерінен шалғай кеткенде табиғи су көздері жоқ ен далада малды шөлден аман алып қалудың қамы еді, әрі құдықтар көшпелілер жолын жалғастырып жатты. Құдық басы суат деп те аталды. Бір суаттан екінші бір суатқа жету жолының қашықтығы 5-10 шақырым болатын. 

Көшпелілер үшін әсіресе Бетпақдала сияқты шөлді кесіп өту өте қиын болған. Бетпақдала (басқа да шөлдерге қатысты) арқылы Орталық Қазақстанға қарай көшетін тайпалар ыстық түспей жайлауға жетіп алу үшін наурыздың басынан көш жолына шыққан. Бетпақдаладан бір жол Торғай бойына, одан әрі Оңтүстік Оралды жалғастырып жатса, Орталық Қазақстан мен Оңтүстікті жалғастырып жатқан “Хан жолы”, “Қарқара жолы”, “Уанас жолы”, “Жеті қоңыр жолы”, “Сарысу жолы” жолдары бір кездері керуен жолдары болса, кейін бұл жолдардың белгілі бір бөліктері мал шаруашылығын күшейтуге қызмет еткен. Сыр қазақтары да Дариялық тақыр, Арысқұм сияқты шөлді кесіп өткен, ал қысқа қарай Сырға жету үшін осы шөлдерден күзгі алғашқы қар түскенде өткен. 

Сырдарияның төменгі ағысынан бастау алып, қазақ жерінің солтүстік батысына апаратын тарихи жолдың бірін «Сәтбай жолы», екіншісін «Тау жолы» құрады. «Сәтбай жолы Қарақұм құмдарынан бастау алып, Сырдария бойынан құмды алқаптарды кесіп өтіп Торғай бойына, одан әрі солтүстік батысқа апаратын еді, одан Оралға дейін созылып жатқан. Сәтбай жолының топографиялық ерекшелігі, жолдың дұрыс және тура бағытпен салынып, көбінесе табиғи су көздері бар, көгалды, жайылымы кең жерлерді басып өтетіндігінде. Сәтбай жолы, Тау жолының батысында, бір-біріне паралель жатыр.

«Сәтбай жолы» бойынша көшу бағыты Сырдың сол жақ жағасынан басталған, көшпелілер Сырдария өзенінің мұзы үстінен наурыздың басында өтіп алған соң, Ақжотақұм, Құрмаяқ деген жерлерден өтіп, Қарақұмды көктеу ретінде пайдаланған, жайлауға барар жолда Баймұратөзекке (Алабасқа құяр тұсы) келіп тоқтаған, одан әрі Торғай, Қабырға өзендері арқылы жүріп, Қостанай уезінің Торғай уезімен шектесетін оңтүстік шекарасында орналасқан Сала мекеніне келіп жеткен. Царьская болысының қазақтары Саладағы суаттарға тоқтап, одан әрі Қостанай уезінің Шаштыраз жайылымына жеткен. Олар қыркүйектің 15-20-да жайлаудан кері қарай көшке жиналып, Торғай уезіндегі Тосым болысындағы Баймұрат күздеуіне 15 қазандарда жеткен, одан әрі Қарақұмға 15 қарашада жетіп, 15 күндей тоқтаған, одан әрі қыстауға бет алып, Сырға желтоқсанда келіп жеткен екен. Сыр қазақтары көш жолында жайлауға дейін шамамен 70 рет, қыстауға қайтар жолда шамамен 45 рет жолда тоқтаған. Сыр ауылдарының көбі қыстауда 1 желтоқсан мен 1 наурыз аралығында 90 күн, ішінара кей ауылдар, 10 наурызға дейін отырған. Қыстаудан ауылдардың алды 1-ші наурызда-ақ көтеріліп, Қостанай жайлауларына 90-110 күн жолда жүріп барған. 

Қостанай уезіне орыс қоныстану­шы­ла­рының келуі жайлаулық қоныстардың көлемін тарылта бастады. 1898 жылы Қостанай уезінің жайлауларында көшіп-қонып жүрген Перовск уезі Царьская болысына қарасты кей ауылдар 1900 жылы өз жайлауларына бармай Сала жайлауына тоқтаған. Бұл олардың жайлауға көшу қашықтығының қысқарғандығын көрсетеді. 

Сәтбай жолының негізгі суаттары Торғай уезінің Тосын болысының үстінде жатыр. 1910 жылы Царьская болысының көшпелілерінің бағытын бақылаған статистар: «Тосын болысы қазақ көш жолдарының тарихында Сырдария қазақтары «жаппастардың» жазда Қостанай жайлауларына дейін және одан кері қайтатын жолы үстінде жатыр. Ақпан аяғы мен наурыздың басында жаппастар Сыр бойынан кетіп, солтүстікке қарай Тобыл өзенінің жағалауына қарай бет алады, ал тамыз айында кері қарай жылжиды. Ұрқаштан Торғайға дейінгі жол бойына біздің экспедицияға отар-отар түйесі, қойы бар Сырбойылық жаппастар жолықты», – деп жазған (1911 ж.). Бұлардың «Сәтбай жолымен» жүретін көшпелі жаппас­тар екені анық.

Сәтбай жолының шығыс бетінде жатқан «Тау жолының» бағытына келер болсақ, бұл жол Сыр өзенінен бастау алып, Айнакөл көлі арқылы Торғай даласымен жүріп отырып, Қостанай өңіріндегі жайлауларға дейін жалғасқан. Сыр бойылық көшпелілердің бұл екі жолы Торғай уезінде Торғай өзенінің оң жақ бетінде, Сала жайлауына жетер тұста тоғысқан. Сәтбай жолы мен Тау жолының қашықтығы, бағыты жағынан топографиялық ерекшелігі Үстірттен солтүстікке қарай бағытталған адай және табын руларының солтүстікке көшу жолына сәйкес келеді. «Адай жолы» және «Табын жолы» да бір-біріне параллель түскен, Маңғыстаудың Хиуамен шеттесетін аймағында орналасқан көшпелілердің Елек өзені бойына дейін баратын «Елек жолы» да ұзақ жолдардың бірі. Оңтүстік Үстірт көшпелілері Ембі өзені бойындағы жайлауларына жету үшін Сам, Шатырлы құмдарынан өткен. 

А.И.Левшиннің “Есіл мен Торғайда жазды өткізген бағаналы-наймандар қыста Қуаңдария бойына, ал жаппастар қараша айында Троицк жақтан Сырдария жағасына қарай бет алады” (1832 ж.), П.Небольсиннің “Сырдариялық алтын, жаппастар жазда Тройцкіге дейін көшкен” – деген мәліметтері (1854 ж.) Сыр қазақтарының жазғы қоныстарының бір шеті Есіл мен Торғай өзендерінің аңғары болса, бір шеті тіпті Тройцк жаққа дейін жеткендігін, “Сәтбай жолы” мен “Тау жолының” Сыр мен батысты жалғап жатқан тарихи дәуірлердегі байырғы көш-керуен жолы екенін нақтылайды. 

Сырдың төменгі ағысының оңтүстікпен шекараласатын шығыс аймағы қазақтарының қыстаудан көтерілу, қайту уақыттарында Сырдың батыс аймағынан айырмашылықтары болды. Г.Загряжский бойынша Сарысу жайлауларына қарай көтерілуі ерте көктемнен наурыздың басынан басталады, қыста Қызылқұмға көшкен қазақтар бұл кезде қойларын Сырдариядан мұз арқылы өткізіп алады. 25 наурызға қарай көшпелілер Сарысуды жағалап жүріп отырады. Жөлек болысының көшпелілері Шу өзені арқылы, Головачев және Сарышаған болысының көшпелілері Телекөл және Телікөлата арқылы көшеді. Көктеуге сәуір айының ортасына дейін тұрақтады. Ал, бай ауылдар Көлтөбе жайылымы, Билек ата бейіті арқылы Шақпақ төбеге, одан әрі Жаманқорғанға жетіп, мамырға дейін отырған. Одан әрі Мойынқұм, Ақаяқ арқылы Жырқамысқа келіп, бұл жерде мамырдың аяғына дейін болған. Қаражарға маусымның басында жетіп, шілденің ортасына отырып, одан кейін кері қайтып, Сырдария аңғарына тамыздың ортасында жеткен. Сарышаған болысының көшпелілері түйе малын қорғау мақсатында, өзендегі судың жылылығынан және сонаның көптігіне байланысты Сырдария жағалауына 15 тамыздан ерте келмейді. Қайтар жолда Ескідариялықтан судың жоқтығына байланысты тоқтамай жүріп өтеді. Ал, Ұлытау және Кішітауға қарай көш бастағандар, мамыр айында Көкалажарға жетеді, одан әрі Еспе өзенінің жоғарғы жағына көтеріліп, осы жерде 2-3 күн тоқтайды. Кішітау етегіне маусымның соңында жеткен. Малы аз қазақтар Дүйсенбай шатқалында тамыздың басына дейін қалып, Кішітау, Ұлытауға кеткен көшпелілерге қайтар жолда қосылған (1903 ж.). Ұлытау мен Кішітау аралығындағы Сандық жайлауына дейін 120 шақырым, көш жолы Қарағанды өзенінен оң жаққа қарай бұрылады, көшпелілердің бір бөлігі Қаракеңгір, Сарысу бойында қалады. Сарысу өзені жайылымдары әсіресе түйе малы мен жылқы үшін аса қолайлы болған. Сыр қазақтарының Сарысу жайлауларынан ерте көтерілуінің себебі, біріншіден, тамыз айында бұл жерде су тұзды болып ішуге жарамайды, отырықшылар 4-5 аршын тереңдіктен шыққан аса тұзды емес суды пайдаланады, екіншіден сарысулық наймандар солтүстіктен өз қыстауларына ерте тамыз айында оралады. 

Е.Александровтың жазбасын негізге алсақ, Перовскілік шөмекейлер Қарақұмда көктеуге, одан әрі Ырғыз уезіне қарай екі жолмен көшкен: Ырғыз-Торғай-Ырғыз бағытындағы бір көш жолы Жалтыр сор және Шебер көлдеріне жеткен, екінші жол Қазалы уезінен өтіп, Қарақұмға жетеді. Одан әрі Торғай уезі Алқа көліне жетіп, бір бөлігі осы жердегі жайлауларда қалса, бір бөлігіне Шалқар теңіз көлінің жағалауы уақытша қонысты қамтамасыз еткен. Ал, төртқаралардың қыстаудан жайлауға көші көктемнің алғашқы айларында басталып, Қарақұмда тоқтап, одан әрі Торғай уезіне жайлауға барған. Қарақұмнан екі бағыттағы жол арқылы шыққан төртқаралар Ырғыз шекарасына жеткенде үш бағытқа бөлініп кетеді. Қазалылық төртқаралардың көшінің үш жолы да Торғай уезі жеріндегі жайлауларға Ырғыз уезі арқылы жеткен. Қарақұмдағы көктеуден кейін қазалылық шектілер жайлауды Ырғыз уезі жеріндегі Төлсай өзені мен Ащысай өзені аралығына және Ибалы тауы етегіне салды. Е.Александровтың “…Бірінші бағыт Ырғыз және Ор өзенінен Орскіге дейін, жалпы Қарақұмнан батысқа қарай, екінші бағыт батысқа Кіші Борсыққа қарай апарды. Қызылқұм мен Жаңадария өзені жағалауын мекендейтін шекті, қарасақал, шөмекей, төртқара руларының әрқайсысының жайлауға көш жолдары болды. Қуаңдария көшпелілері Сырдария бойына уақытша аялдама жасап, одан әрі қыр арқылы Қарақұмға дейін тоқтаусыз көше береді де, шөмекейлер Қолмас тауынан шығысқа қарайғы жерде, төртқара мен қарасақалдар Қолмас пен Теректі арасындағы жерде, ал шектілер Теректіден батысқа қарай қоныстанды”, – деген дерегі де Ырғыз бен Торғай уездеріне қарай көшетін Сыр қазақтарының көш жолдарының бағыттарының “күрделі” екендігін дәлелдейді (1872 ж.).

Ашмарин шектілердің Ырғыз уезінің жерлеріне жетіп, жазда Егізқара тауларына, Буратал, Ащыбұлақ, Үшқамты, Жарбұлақ және Қандай өзендеріне дейін, одан әрі Мұғалжар тауларын бойлай отырып, Ембі өзені жағасына дейін барғандығын көрсеткен. Шартты түрде Е.Александров көрсеткен көш жолын “Ырғыз жолы”, Ашмарин көрсеткен көш жолын “Елек жолы” немесе “Ақтөбе жолы” деп атауға болады. 

А.И.Добросмыслов бойынша Сарысудан бастап Тройцкіге дейінгі жолдың қашықтығы 945 шақырым, түйемен жүргенде әр суаттың қашықтығы 1 күндік жер, барлығы 27 күндік жолды құрайды. Ал, Телекөл көлінен бастап Орск қаласына дейінгі жолдың қашықтығы 910 шақырым, Телекөлден бастап Арыскөл тұзды көлінің солтүстік қиырындағы Қамысты бұлаққа дейін 2 күн, Қайдакөлден Бащыкөлге, Қабырға өзенінен Торғайға дейін жарты күннен, барлығы 26 күндік жолды құрайды. А.И.Добросмыслов көрсеткен Сарысу жолы Сыр өңірінен шығып Сарысу арқылы Торғай уезі жерінен өтіп, одан ірі солтүстік-батысқа қарай бағытталған. Керуен жолы ретінде қалыптасқан бұл жол кейін көшпелілердің көш жолы ретінде қызмет еткен. А.И.Добросмыслов, Сарысу арқылы өтетін бұл жол Сырдария қазақтарының ғана емес, Торғай уезі қазақтарының да жолын қамтамасыз еткендігін айта отырып, бұл екі жолдың бойынан жаз бойына көшпелі ауылдарды кездестіруге болатын, – дейді (1897 ж.). А.И.Добросмысловтың бұл жазбасынан Перовск уезінің шығысында қоныстанған қазақтардың Атбасар уезіне және солтүстік-батысқа апаратын Тау жолының белгілі бір бөліктерінің қашықтығын нақтылауға болады. Телекөлден Орскіге дейінгі жол 910 шақырым құраған болса, тек Сыр бойынан Қостанай шекарасына дейін шамамен 800 шақырым жол шығады. 

А.И.Добросмыслов «Сырдария облысының мал отары Торғай жеріне Орск-Қазалы пош­та жолының бойында орналасқан Теректі станциясы арқылы кіріп, одан әрі көш-керуен жолдарының бағыттарымен жүреді», – дей отырып, Ырғыз үстінен өтетін келесідей 5 көш-керуен жолын көрсетеді: 1) Ырғыз-Қарабұтақ-Орск; 2) Ырғыз-Қарабұтақ-Ақтөбе-Бердянка-Орынбор; 3) Ырғыз-Қарабұтақ-Ақтөбе-Верхнеозерная; 4) Ырғыз-Қарабұтақ-Ақтөбе-Томарөткел- Елек-Защита; 5) Ырғыз-Торғай-Қостанай-Веринский поселкасы (Тройцк тракті). 

Қыстаудан жайлауға қарай бағыт алған көш жолдары жайында екі түрлі қарама-қайшылықты пікір бар. Г.Загряжский: «көш жолдары керуен жолдарымен байланысты емес, көшпелі қазақтар білетін, өз алдына бөлек жол», – дей отырып, көш жолдарын қалыптастыру немесе таңдау малдың қамымен байланысты болғандығын айтады (1903 ж.). Авторлардың негізгі дені, керуен жолдары кейін көш жолдары ретінде қызмет еткен, – дейді. В.В.Бартольдтың Сырдария және Талас өзендерін кесіп өтетін керуен жолдарына қатысты дерегіне сүйене отырып, Ә.Марғұлан: «Қазақстанның Оңтүстігі мен шөлейтінің арасындағы Бетпақдаланы көшпелі шаруаның кесіп өтуі өте қиын. Көшпелі шаруа одан өткенде жазғұтұрым қар суының мол кезінде, не күзгі бірінші ақша қар түскен кезде ғана өтетін. Осы тәрізді жаз шыға шөлейітке (Орталық Қазақстанға) барып қысқа қарсы Оңтүстікке көшіп келіп, мал шаруа­сын күшейтудің нәтижесінде, Бетпақдаланың бойынан бірнеше көш-керуен жолы түседі», – деп көш жолдарымен керуен жолдарын бірге қарастырған (1949 ж.). А.Н.Тетерников: «Сырдарияның оң жақ бетіндегі көшпелілер көктемде Қарақұм құмдарына, одан әрі солтүстіктің шұрайлы жерлеріне көшер жолында саудагерлер керуеніне қарсы жолығып отырды», – деген (1867 ж.). Бұл көшпелілердің керуен жолдарын пайдаланғандығығын нақтылайды. Ырғыз үстінен өтетін керуен жолдары бағытының көш жолдарының бағытымен сәйкестігі мол деуге болады, ал Орск, Томскіге апаратын керуен жолдары көш жолдарының нақты үстінен түспейді, екі жол белгілі бір пункттерде ғана түйісіп отырған. 

Көш жолдарының қалыптасу және қолданыс аясына қатысты бұл екі пікірмен келісетін де, келіспейтін де тұстарымыз бар. Байырғы керуен жолдары жаугершілікте жорық жолдары, көш жолдары ретінде қызмет еткені белгілі, дегенменде керуен жолдары толығымен көш жолын қамтыған жоқ. Көшпелілер мал қамы үшін керуен жолдарынан шығып кетіп, жайылымы мол жерлерге қарай түсіп отырған. Мысалы, Сыр қазақтарының көш жолдары керуен жолдарының нақты үстінен түспейді. Сыр қазақтарының көш жолдары Ырғыз жолында, Сарысу жолында керуен жолдарының үлкен бір бөлігін қамтиды, «Сәтбай жолы», «Тау жолы» Орск, Томскіге апаратын байырғы керуен жолдарының бір бөлігін ғана қамтып, тек белгілі бір бекеттер мен суаттарда ғана түйісіп отырды. 

Көшпелілердің бір бөлігінің мал қамы үшін мерзімдік жайылымдарды ауыстыруы қыс кезінде де жалғасты, батыс қазақтарының бір бөлігі Сыр бойына, керісінше Сыр қазақтарының бір бөлігі Қызылқұмға, ал Маңғыстау, Үстірт қазақтарының бір бөлігі Хиуаға дейін барған. Әрине, қыс қолайлы болып, мал азығы жеткілікті болса, негізінен қыста көшпеуге тырысқан. 

Қазақтардың мерзімдік көш жол­да­рының бірнеше бағыттарын қалып­тас­тыруы, мал шаруашылығын ұйым­дас­тырудың технологиясын жетік мең­гер­ген­дігімен байланысты. Көші-қон бағыты мен қоныстану территориясы рулық қатынасқа негізделді, мысалы Перовск уезінің шығыс бөлігінде қоныстанған Орта жүз тайпалары Атбасар уезіне, Перовск уезінің батысы мен Қазалы уезінің басым бөлігін құраған Кіші жүз қазақтары қазақ жерінің батысы мен солтүстік-батысына, яғни өз руластарының жеріне қарай көшті. 

Ғ.Тоғжанов 1926 жылы жазған дере­гінде: «Қазіргі кезеңде ішінара көшпелілік сақталып отырғанмен ол жартылай көшпелі сипатқа ауысқан, көшудің ара-қашықтығы, характері өзгерген. Таза көшпелі шаруашылықтарды қазіргі кезде тек темір жолдан, қаладан, базардан алыс орналасқан шет жерден кездестіреміз (оңтүстік уездер мен адайлар), ал солтүстік уездерде (Қостанай, Петропавл, Орал, Ақтөбе және т.б.) алып қарасақ, бұл уездерде қазақ шаруашылығында көшпелілік тоқтаған, көшпелі болып қалғандарының өзі ең алыс дегенде қыстаудан 5-10, 15 шақырым жерге көшеді», – дейді. Бұл дерек алысқа көшу ішінара 1926 жылдарға дейін сақталғандығын нақтылайды. 1924-1925 жылдары Қызылорда уезі, Төлес ауылында болған статистер «ауыл мүшелері қыстаудан көшіп, жаздық киіз үйлерін қыстаудан 4 шақырымдай жерге тікті», – деген. Бұрын Сыр бойы қазақтарының көшу қашықтығы 800-1200 шақырымды құрағанын ескерсек, бұл ауыл көшпелілерінің көшу қашықтығының мүлдем қысқарғандығын және көшпеліліктен отырықшылыққа ауысу процесінің соңғы кезеңдерінің жүріп жатқандығын дәлелдейді. 

П.П.Румянцев: «өткен ғасырдың 20­ жылдарында хандық биліктің жойыл­ған­дығына қарамастан, бұл жерде (Сырдария өзені, Ұя өзенінен Каспийге дейінгі аралықты айтып тұр – Т.К.) қазақ халқын басқару тікелей орыс үкіметінің бақылауында болған жоқ, рулық және ордалық бөліктерде басында орыс билігі бекіткен сұлтандар тұрды, шындығына келгенде олардың билігінің әсері орыс шекарасына жақын маңдағы қазақтарға ғана кеңінен жүрді. Сондықтанда Ұя өзенінен Каспийге дейінгі аралықта және Сырдария өзені бойында көшпелілік әлі сақталып қалып отыр. Қазіргі (ХХ ғ. басы – Т.К.) Торғай және Сырдария облыстарының қазақтары өткен ғасырдың ортасына (ХІХ ғ – Т.К.) дейін тәуелсіз болып келді», – деген (1910 ж.). ХХ ғасырдың басында Сырдария, Ұя өзенінен Каспийге дейінгі аралықта көшпеліліктің сақталуының себебі бұл өңірде орыс билігі тісінің қатты батпағандығында.

Ш.Уәлиханов: “Бір қаланың аумағына жетерлік жер бір ауылдың жайылымдық жерін қамтамасыз ете алмайды, әрбір малшы ауыл үшін қыстық, жаздық, көктеулік, күздеулік жайылымдық жер керек… Қазіргі кезде жайылымдық жерлері тарылғандықтан жерге мұқтаж болып отыр. Қазіргідегідей жерді округтарға бөліп, белгілі рулар мен жекелеген адамдарды қыстау мен жайлауға бекітіп беру дәстүрлі мал шаруашылығының ырғағының бұзылуына әкеп соғады. Қазіргі кезде көшпелі мал шаруашылығы орын алып тұрған кезде көлемі шағын жерден, айтарлықтай пайда келтіру мүмкін емес”, – деген еді. Осылайша, ХІХ ғасырдың орта кезінен бастап кей ауылдар қыстауда тұрақтап, жартылай отырықшы шаруашылыққа көше бастады, бір бөлігі көшу радиусын 20-25 км.-ге дейін қысқартты. Осындай тығырыққа тірелген тұйықтан шығудың бір жолы отырықшы шаруашылыққа өту еді.

Тәттігүл Қартаева,

әл-Фараби атындағы 

ҚазҰУ-нің доценті, 

тарих ғылымдарының кандидаты

Редакция таңдауы

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...
bez imeni 1

Алматылық оқушы халықаралық математика лигасында топ жарды

Алматы қаласындағы «Білім-Инновация» мамандандырылған лицейінің 9-сынып оқушысы Нұрасыл Бейсенбай  The Math League...
507ee3ac53997a8e842d7a9ae85

Өр тұлғалы өңір басшысы

Күрделі кезеңдерде республикамыздың бес облысының әкімі болған, Елбасының сенімді сардарына айналған Бердібек...
1 4

8 наурызға 18 кітап

Көктемнің алғашқы шуақты мерекесі жақындаған сайын көпшілігімізді, әсіресе ер-азаматтарды жақындарыма «не сыйласам?»...

Жаңалықтар

Алматылық оқушы халықаралық математика лигасында топ жарды

Алматы қаласындағы «Білім-Инновация» мамандандырылған лицейінің 9-сынып оқушысы Нұрасыл Бейсенбай  The Math League – Халықаралық математика лигасында топ жарды, деп хабарлайды Алматы арнасы.  Олимпиадаға әлем бойынша...

Өр тұлғалы өңір басшысы

Күрделі кезеңдерде республикамыздың бес облысының әкімі болған, Елбасының сенімді сардарына айналған Бердібек Сапарбаевтың атқарған еңбегін, көзбен көріп, көңілге түйген сол облыстардың халқы әлі күнге...

Қасым-Жомарт Тоқаев түрік халқына көңіл айтты

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Кугар» әскери тікұшағының апатқа ұшырап, бірнеше адамның қаза болуына байланысты Түркия Президенті Реджеп Тайип Ердоғанға Қазақстан халқының және жеке өзінің...

8 наурызға 18 кітап

Көктемнің алғашқы шуақты мерекесі жақындаған сайын көпшілігімізді, әсіресе ер-азаматтарды жақындарыма «не сыйласам?» деген сауал мазалайтыны белгілі. Кітап сыйлаңыз. Жақсы таңдалған құнды кітап басқа жанның...

Елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыт салынады – министр

Энергетика министрі Нұрлан Ноғаев 2025 жылға дейін елімізде мұнай және газ-химия саласында 5 зауыттың құрылысы аяқталатынын айтты. Мемлекет басшысы Үкіметтің кеңейтілген отырысында мұнай және газ-химия...

Қазақстанда әйелдер мемлекеттік қызметтерді алуға аз жүгінеді

Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Азаматтарға арналған үкімет мемлекеттік қызметтерге қанша әйел жүгінетінін есептеп көрді. Белгілі болғандай, 2020 жылы мемлекеттік корпорацияға түрлі қызметтерді алу үшін 6,2...

8 наурыздан бастап Өзбекстанға жаңа әуе рейсі ашылады

2021 жылғы 8 наурыздан бастап «SCAT» әуе компаниясы Ақтау және Үргеніш қалалары арасында аптасына 2 рейс орындай бастайды, – деп хабарлады ҚР ИИДМ баспасөз...

АҚШ ғалымдары коронавирус инфекциясын қоздыратын қан тобын анықтады

АҚШ ғалымдарының зерттеуі бойынша, ІІ қан тобының иелері коронавирус инфекциясының жұқтыруға «бейім» келеді. Гаврард медициналық мектебінің «Бригэм энд уименз» клиникасында қызмет ететін ғалымдардың бұл...

Коронавирус: 226 адамның жағдайы ауыр

5 наурыздағы мәлімет бойынша, Қазақстанда 18 882 адам короновирус инфекциясынан (13 236 КВИ+ және 5 646 КВИ-) емделіп жатыр. Денсаулық сақтау министрлігінің Telegram каналында олардың...

Ауа райының бұзылуына байланысты 7 өңірде көлік қозғалысы шектелді

ҚР ИИДМ баспасөз қызметінің мәліметінше, республикалық маңызы бар жолдардың төмендегідей учаскелерінде қозғалысқа шектеу енгізілді. Ақмола облысында: 1. 03.03.2021 ж. сағат 16.00 «Жезқазған-Петропавл» автожолының 377-536 шақырымында,...

Ақылы автожолдарда көлігі бұзылған жүргізушілерге тегін көмек көрсетіледі

«ҚазАвтоЖол» Ұлттық компаниясы ақылы автожолдарда жанармайы таусылған немесе автокөлігі бұзылған жүргізушілерге көмек тегін көрсетілетінін мәлімдеді. Павлодар облысының Павлодар, Екібастұз, Ақсу, Аққулы, Железин және Тереңкөл аудандарында...

5 наурыз: еліміздің тарихында қандай айтулы оқиғалар болды

Осыдан 25 жыл бұрын, яғни 1996 жылы 5 наурызда Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драма театры «Ақан сері-Ақтоқты» пьесасының (режиссер Ж. Омаров) қойылымымен ашылды. Сол жылы...

Елордада ауа райының бұзылуына байланысты оқушылар қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы бүгін ауа райының күрт бұзылуына байланысты мектеп оқушылары мен колледж студенттері қашықтан оқыту форматына көшірілгенін хабарлады. «Нұр-Сұлтан қаласының Білім басқармасы хабарлайды:...

ШҚО-да дүкенге маскасыз кірген адамға айыппұл салынды

Шығыс Қазақстан облысының 5 ауданында карантиндік шектеуді бұзғандар тіркелді. ШҚО Ақпарат орталығының мәліметіне сүйенсек, мониторингілік топтар Шемонаиха ауданында 74 нысанға тексеру жүргізіп, ереже бұзудың 1...

Өткен тәулікте 857 адам коронавирус жұқтырды

Қазақстанда өткен тәулікте 857 адамнан коронавирус анықталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 132, Алматы қаласы - 134, Шымкент қаласы - 27,...

Еліміздің басым бөлігінде қар аралас жаңбыр жауады – Қазгидромет

5 наурыз күні Қазақстанның басым бөлігіне әлі де Солтүстік-Батыс циклонның әсері сақталады, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын күтіледі, – деп хабарлады «Қазгидромет» РМК. Республиканың оңтүстік...

Абай атындағы университет үздіктер қатарына енді

Абай университеті екі бағдарлама бойынша QS World University Ranking by Subject-2021 рейтингінде топ-250 үздіктер қатарына енді. Абай атындағы ҚазҰПУ алғаш рет «QS World University Ranking...

Кремль: «Cанкцияның әсері де, мағынасы да жоқ»

АҚШ-тың "Навальныйдың ісі" бойынша жаңа санкциялары екіжақты қатынастарға "қатты әсер етеді", қазірдің өзінде "жағдай нашар". Бұл туралы Кремльде айтылды. АҚШ-та Ресейдің жаппай қырып-жоятын қару бағдарламасын...

«Құтадғу біліктің» жаңа аудармасы оқырманға тарту етілді

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Отырар» кітапханасында Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» еңбегінің жаңа аудармасының таныстырылымы өтті. Қарахандар дәуірінде 1069 жылы жазылған құнды жәдігер...

Министрлік коронавирус «гүл арқылы жұғады» деген ақпаратқа түсінік берді

Коронавирус инфекциясы гүл арқылы жұғады деген ақпарат жалған. Бұл туралы Денсаулық сақтау министрлігінің санитарлық-эпидемиологиялық бақылау комитеті өкілдері айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz тілшісі. Департамент мәліметіне қарағанда, Желіде...

Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?

Балалар әдебиеті – әдебиеттің ең бір елеулі саласы. Халқымызда ежелден балалар әдебиетінің бай фольклорлық үлгісі болды. Ертегі, жаңылтпаш, мазақтама, жұмбақ, т.б. Мұндай қызықты нәрселердің...

Бішкекте қандасымызға арналған музыкалық кеш өтті

1 наурызда  Бішкектегі К.Молдобасанов атындағы Қырғыз ұлттық консерва­тория­сында Қыр­ғыз Республикасындағы қазақтардың арасынан шық­қан талантты әнші, қырғыз елінің  мә­дениетіне еңбек сіңірген қайраткер Ержан Му­синді еске...

Енді WhatsApp-тың компьютерлік нұсқасында бірнеше адаммен видео арқылы сөйлесуге болады

WhatsApp мессенджерінің компьютер арқылы қосылатын нұсқасында бірнеше адам видео және аудио байланыс арқылы сөйлесе алады, - деп хабарлайды Tech Crunch. Аудио және видео қоңыраулар шифрлау арқылы...

Ауылдағы іскер әйелдерге 4000 доллар қайтарымсыз грант беріледі

Ауылды жерлерде кәсіпкерлікпен айналысатын әйелдердің 4000 доллар қайтарымсыз грант ұтып алу мүмкіндіктері бар, деп хабарлайды Аtameken Business.     https://youtu.be/rIWRXS-QT2Q Ол үшін өз ісіңізді ашуға деген...

2020 жылы Қазақстанда 48 ірі сүт фермасы іске қосылған

Өткен жылы ауыл шаруашылығы саласында импорттық өнімдерді алмастыру жоспары бойынша Қазақстанда 48 тауарлы сүт фермасы, 3 ет комбинаты іске қосылды. Бұл туралы Ауыл шаруашылығы...

Пандемия кезінде гендерлік теңсіздік күшейді – ДДСҰ

Пандемия Еуропадағы гендерлік теңсіздікті күшейтті. Бұл туралы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) Еуропалық аймақтық бюросының директоры Ханс Клюге бейсенбі күні Facebook-те жарияланған Копенгагенде өткен...

Украина коронавирустың үшінші толқынына дайындалуда – Премьер-министр

Украина премьер-министрі Денис Шмыгаль елде COVID-19 үшінші толқынының басталғанын мәлімдеп, келесі локдаунның мүмкіндігін жоққа шығармайтынын айтты.  Укринформ сайтының мәліметінше, Денис Шмыгаль жағдайды бейімделген карантин құралдарымен...

Қысқа жіп күрмеуге келмей…

Былтыр жыл соңында Дүниежүзілік банк Қазақстанда кедейлер саны 1,5 млн адамға көбеюі мүмкін деген болжам жасады. Сарапшылар 2020 жылы Нұр-Сұлтан мен Алматы қаласы тұрғындары...

Еліміздегі мешіттер қазақы стильде болуы керек – Бас мүфти

Елордада Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлының төрағалығымен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан құрылған Қазақы стильдегі мешіт құрылысы бойынша жұмыс тобының алғашқы мәжілісі өтті, –...

«Nur Otan»: Түркістанның тазалығына жауапты көпбалалы аналар ардақталды

Бүгін «Nur Otan» партиясының Түркістан облыстық филиалында 8 Наурыз – әйелдердің халықаралық мерекесіне орай, бір топ көпбалалы анаға құрмет көрсетілді. Партияның «Бақытты отбасы» жобасы...

Жаңа орда құратын ұрпақ тәрбиелегіміз келеді

Парасат ТАНЕН, Orda Gen жобасының директоры: Тәуелсіздіктің ақ таңында дүниеге келген сәбилердің емін-еркін ойланып, жан-жақты дамып, қазақы мінез қалыптастыруына ертегі арқылы жол ашу – Orda...

Жасотандықтар мереке қарсаңында жас аналарға құрмет көрсетті

8 наурыз қарсаңында жасотандықтар Нұр-Сұлтан қаласындағы №2 көпбейінді орталық аурухананың акушерлік бөлімнің нәзік жанды қызметкерлері мен аналарын құттықтады. «Jas Otan» ЖҚ жетекшісі Нұржан Жетпісбаев: «Әйелдер күнімен...

Өскеменде баланы еденге лақтырған тәрбиешіге іс қозғалды (видео)

Өскемен қаласындағы «Арман» балабақшасының тәрбиешісіне қатысты қылмыстық іс қозғалды. ШҚО әкімдігінің баспасөз қызметі мәлімдегендей, 3 наурызда облыстық білім басқармасына хабарласқан ата-ана «Арман» балабақшасындағы «Еркетай» тобы...

Латынграфикалы қазақ әліпбиі: кірме терминдерді жазудағы ұстанымдар

2019 жылғы қазанда Ұлттық кеңес­тің кезекті отырысында Қазақстан Республика­сы­ның Президенті Қ.Тоқаев ғалым­дар­ға жаңа қазақ ұлт­тық латынграфикалы әліпбиін же­тілдіруді тап­сыр­ған болатын. Ал 2021 жылғы 28...

Тәуелсіздік күнтізбесі

1992 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы мен Мысыр Араб Республикасы арасында дипломатиялық қаты­нас орнады. 1993 жылғы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Прези­дентінің «Мемлекеттік холдингтік компаниялар туралы»...

Алма ҚҰНАНБАЕВА, Стэнфорд университетінің профессоры: Америкалықтар қазақтың киіз үйіне келіп, күйін тыңдауға құмар

АҚШ-тағы әлемге әйгілі Стэнфорд университетінің профессоры Алма Құнанбаева көп жыл бойы америкалық студенттерге қазақ мәдениеті туралы лекция оқыған. Сонымен қатар ол Беркли қаласында Орта...

Ақмола облысында шахтада топырақ басып қалған жұмысшылар құтқарылды

Ақмола облысында шахтада топырақ үйіндісінің астында қалған екі жұмысшы құтқарылды. Oблыстық ТЖД баспасөз қызметінің мәліметінше, оқиға 4 ақпан күні Астрахан ауданындағы «Айна – ресурс» ЖШС...

Сарқылмас сезім бұлағы

Өнер атаулы сұлулықты дәріптеуден тұрады десек, сол дәріптеудің таусылмас кені, сар­қыл­­мас шабыт көзі – әйелдер. Және бұл өнер­­дің барлық түріне тән. Ежелгі дәуірден бері...

Ақұштап БАҚТЫГЕРЕЕВА: Ақынның мақсаты – әлдекіммен қылыштасу емес, ақиқатқа көз жеткізу

8 наурыз Халықаралық әйелдер күні қарсаңында Túrkistan басы­лымы арқылы қазақ қыздарына өз ақыл-кеңесімді айтқым келеді. Басылымдарыңызды замандастарыммен қатар оқитын жас қыз-келіншектер пайдалысын көңіліне тоқып,...

Рухани жаңғыру − рух тазалығына ұмтылу

Әр дәуір өз жаңалығымен келеді десек те, ұлт ретінде қалып­тас­қан халықтың өзгермейтін бір талабы болады, ол − ру­хани тұрғыдағы біртектіліктен ажырамау. Елді ел ететін...

Енді педагогтер жұмысқа конкурс арқылы қабылданады – министр

Бүгін Парламент Сенатында депутаттар білім саласына қатысты бірнеше маңызды жаңа нормаларды қамтитын заң жобасын қарастырып, мақұлдады. Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов осы құжатта...

Қазынаның шығыны көп, кірісі аз

2020 жыл әлем экономикасы үшін сынақ жылы болды. Көрсеткіштердің бәрі кері кетті. Алыс-беріс азайып, барыс-келістің тоқтауы көп елдің қазынасын ортайтып, қарызын еселеді. Пандемия  Қазақстан...

Тәж-Махалдан мыңнан астам турист эвакуацияланды

Бейсенбі күні таңертең Үндістанның Агра қаласындағы Тәж-Махал кесенесі аумағынан кем дегенде мыңнан астам турист эвакуацияланды, – деп жазды Hindustan Times газеті. Басылымның мәліметінше, жергілікті полицияға...

Жоғарғы соттың екі судьясы қызметінен босатылды

Парламент Сенатының жалпы отырысында ҚР Жоғарғы сотының судьялары қызметінен босатылды. «Сіздердің қарауыңызға Анатолий Сергеевич Смолинді және Серік Қазбекұлы Әбнәсіровті Жоғарғы Сот судьясының қызметінен босату туралы...

Қаржы министрлігі аппаратының жаңа басшысы тағайындалды

ҚР Қаржы министрінің бұйрығымен Абзал Бейсенбекұлы Қаржы министрлігі аппаратының басшысы қызметіне тағайындалды, – деп хабарлады осы ведомствоның баспасөз қызметі. Абзал Бейсенбекұлы 1985 жылы Жамбыл облысында дүниеге...

Австралияда «жұмбақ рейстерге» билет сатыла бастады

Австралиялық Qantas әуе компаниясы бағыты беймәлім рейстердің ашылғаны туралы хабарлады. Компания "жұмбақ рейстер" деп атаған тасымалдың бұл түрі – шекаралар жабық кезде ішкі рейстерді...

Шетелден 500 млн доллардан астам қаржыға сатып алған малдың пайдасы болды ма?

Қазақстан соңғы жылдары шетелден 153 мыңнан астам асыл тұқымды мал сатып алған. Оған барлығы 500 миллионнан астам доллор жұмсалған. Бірақ сатып алып келген малдан...

Оралда көпірдің астынан жас жігіттің мәйіті табылды

Азиат пішіндес жас жігіттің мәйіті бүгін сағат 07.01-де Орал қаласына қарасты Деркөл кентіндегі көпірдің астынан табылған. Бұл туралы БҚО денсаулық сақтау департаменті хабарлады.  Жасы шамамен...

Терезеден құлап кеткен баланы құтқарған павлодарлық 1 млн теңге сыйақы алды

Павлодар қаласының тұрғыны Александр Жұмабаевқа терезеден құлаған баланы құтқарғаны үшін миллион теңге берілді. Ер адам биіктен құлап кеткен қызды қағып алуға үлгермей қалды, алайда...

Туысының үйінен соғым етін ұрлаған жамбылдық бас бостандығынан айрылуы мүмкін

Соғым етін ұрлаған жамбылдық тұрғын бас бостандығынан айрылуы мүмкін,  деп хабарлайды Polisia.kz. Ағымдағы жылдың 1 наурызында Т.Рысқұлов аудандық полиция бөліміне Көгершін ауылының тұрғыны xабарласып, үйінің...

Қазақстанда төлқұжаты жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды

Қазақстанда жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ 3,5 мыңнан аса адам анықталды. Бұл жайында Мәжіліс депутаттарының сауалына ҚР Премьер-Министрі Асқар Маминнің жауабында айтылған. «2020 жылғы қыркүйек...

Apple саңылаусыз iPhone шығарады

Apple физикалық порттарсыз жұмыс істейтін смартфон өндірісін қолға алды. Бұл туралы Appleosophy басылымы хабарлады. Дереккөздердің хабарлауынша, америкалық компанияның инженерлері iPhone-ды компьютермен синхрондаудың жаңа әдістерін жасауда....

Алматыда «Рахат» базарының 300-ге жуық саудагері наразылыққа шықты

Алматыда "Рахат" базарының 300-ге жуық саудагері өздері жан бағып отырған сауда орнының жабылуына қарсылық білдіріп, наразылыққа шықты. Айтуларынша, орнына жиһаз фабрикасын салуға рұқсат беріпті,...

Жұмыс істеуге ең қолайлы мемлекет анықталды

Әлемдегі еңбек мигранттарының ширек бөлігіне жуығы жұмыс істеу үшін Канадаға қоныс аударуды құп көреді екен. Бұл туралы BCG және The Network-тің бірлескен зерттеуінде айтылған,...

Ақмола облысының күре жолдарында көлік қозғалысы шектелді

Ауа райының қолайсыздығына байланысты Ақмола облысының күре жолдарында көліктің барлық түрлерінің қозғалысына шектеу қойылды.  4 наурыз күні сағат 07.00-де Ақмола облысында ауа райының нашарлауы (жел,...

Коронавирусты «мәңгілікке» жұқтырған алғашқы науқастар тіркелді

Америкалық дәрігерлер коронавирусты "мәңгілікке" жұқтырудың алғашқы жағдайларын анықтады, деп хабарлайды medRxiv.  Оңтүстік Калифорния университетінің мамандары вирустың іздері алты ай бойы ақ қан ауруымен ауыратын бірнеше...

4 наурыз: атаулы күндер, есте қалар оқиғалар

4 наурыз Тәуелсіз Қазақстан тарихында қандай оқиғалармен есте қалды? Еске түсіріп көрейік... 1993 жылы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы» ҚР Заңы күшіне енді. 1997 жылы ҚР...

WhatsApp арқылы 20-ға жуық адамға 70 млн теңгеден астам залал келтірген әйел ұсталды

Ақмола полицейлері интернет-ресурстардың көмегімен пирамида ұйымдастырған алаяқты анықтады, деп хабарлайды Polisia.kz. 2021 жылдың 1 наурызында Көкшетау қаласының ПБ кезекші бөліміне Көкшетау қаласының 65 жастағы тұрғынынан...

Тұман, көктайғақ, жел: Синоптиктер ел өңірлерінде ауа райы қандай болатынын айтты

Бүгін Қазақстанның басым бөлігінде Солтүстік-Батыс циклонының өтуімен құбылмалы ауа райы сақталып, жаңбыр мен қар түрінде жауын-шашын болады. Еліміздің оңтүстігінде қатты жауын-шашын күтіледі, кей жерлерде...

28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі

Шығыс Қазақстан облысында 8 наурыз – Халықаралық әйелдер күніне орай 28 мыңға жуық көпбалалы анаға бірреттік төлем беріледі. Мереке қарсаңында көпбалалы аналар 5 АЕК (14...

Елімізде темекі бағасы қымбаттайды

Ұлттық экономика министрі 2024 жылға дейін темекі бағасын кезең-кезеңмен көтеру жоспарын жариялады. Мәжілісте ЕАЭО-ға мүше елдердің темекі өнімдеріне акциздер саласында салық саясатын жүргізу қағидаттары туралы...

Моңғолия 1 мамырдан бастап шекарасын ашады

Бүгін Моңғолияның министрлер кабинеті 1 мамырдан бастап шекараны ашу туралы шешім қабылдады деп хабарлайды pavlodarnews.kz сайты. Мемлекеттік төтенше комиссия басшысы С.Амарсайханның айтуынша, премьер Л.Оюун-Эрдэнэ өткен...

Этнограф Болат Бопайұлы «Мәдениет саласының үздігі» атанды

Бүгін «Отандастар қоры» және Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұйымдастыруымен белгілі жазушы, этнограф Болат Бопайұлының салт-дәстүрі туралы 10 кітабының таныстырылымы өтті. Салтанатты жиынға жазушы, түрколог-ғалым Тұрсынхан Зәкенұлы,...

Денсаулық сақтау министрлігі үндеу жасады

Денсаулық сақтау бірінші вице-министрі Марат Шоранов қазақстандықтарға Наурыз мейрамын тек отбасымен тойлауға және үлкен мерекелер өткізбеуге кеңес берді. «Үлкен мерекелік іс-шаралар өткізбей, Наурыз мейрамын отбасымен...

Әзірбайжан Арменияның қанша азаматын тұтқында ұстап отырғаны белгілі болды

Арменияның диаспора істері жөніндегі бас комиссары Заре Синанян РИА Новостиге берген сұхбатында Әзірбайжанның өз аумағында жүзден астам армян азаматын әлі де тұтқында ұстап отырғанын...

Биыл 1-сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталады

Бірінші сынып оқушыларының құжаттарын қабылдау 1 сәуірде басталып, 1 тамызға дейін жалғасады, деп хабарлайды ҚР Білім және ғылым министрлігі. Ведомствоның мәлімдеуінше, бұл – білім беру...

Нұр-Сұлтанда тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті

Елорданың сол жағалауында тұрақта тұрған көлік өртеніп кетті. Бұл туралы Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаменті хабарлады. «Бүгін сағат 15:50-де Нұр-Сұлтан қалалық төтенше жағдайлар департаментінің құрамында...

Курьер жігіт 12-қабаттан құлаған сәбиді қағып алды (видео)

Курьер болып жұмыс істейтін вьетнамдық жігіт 12-қабаттан құлаған бүлдіршінді қағып алды, деп хабарлайды Daily Mail.  Нгуен Нгок Ман 12-қабаттың терезесінен құлап кеткен екі жасар бүлдіршіннің...

Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті мерейтойымен құттықтады

ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Михаил Горбачевті 90 жас мерейтойымен құттықтады. Бұл туралы Қазақстанның Ресейдегі елшілігінің Instagram-дағы парақшасында хабарланды.  Құттықтауда КСРО Тұңғыш президентінің...

Саша Барон Коэн Қазақстанға келуге ниетті

Сценарист және актер Саша Барон Коэн өзінің ойдан шығарылған кейіпкері — Бораттың отаны Қазақстанға келуге дайын екенін мойындады. Бұл туралы ол "Известия" басылымына берген...

Бішкекте «Астана» халықаралық қаржы орталығының филиалы ашылуы мүмкін

Қырғызстан Президентінің елімізге жасаған мемлекеттік сапарының соңында Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров «Астана» халықаралық қаржы орталығын аралап көрді, деп хабарлады Ақорданың ресми сайты. Мемлекет басшылары...

Қазақстан Қырғызстанға әскери-техникалық көмек көрсетеді

Қазақстан мен Қырғызстан қорғаныс министрлері әскери ынтымақтастық туралы құжаттарға қол қойды, деп хабарлайды ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі. Қазақстанның Қорғаныс министрі генерал-лейтенант Нұрлан Ермекбаев Қырғызстан...

Жомарт Ертаев тағы да 9 жылға сотталды

Алматыда «Bank RBK», «Qazaq Banki» және «Eurasian Bank» банктерінен 188 миллиард теңгеден астам қаражатты жымқыру ісі бойынша сот үкімі шықты. ҚазАқпараттың хабарлауынша, айыптылардың қатарында экс-банкир...

Кардиолог инфаркт алу қаупін азайтатын үш жаттығуды атады

Кардиолог және жүрек-тамыр хирургі Владимир Хорошев инфаркт қаупін азайту үшін үш жаттығуды ұсынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Маман бірінші кезекте көбірек жаяу жүруге кеңес берді:...

Алматы облысында мас жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті

Алматы облысында мас көлік жүргізуші 4 оқушыны қағып кетті. Әртүрлі дене жарақаттарын алған үш бала ауруханаға жатқызылды. «Оқиға 2 наурызда сағат 18:40-та Еңбекшіқазақ ауданында болған....

Илон Маск өз қаласын салуға кірісті

Америкалық кәсіпкер, Tesla және SpaceX компанияларының негізін қалаушы Илон Маск Техаста жаңа қала құрылысын қолға алды. Бұл туралы ол өзінің Twitter-дегі парақшасында мәлімдеді. "Мен Техаста...

Айға саяхат: жапон кәсіпкері бұл сапарға 8 адамды таңдап алмақ

Жапон кәсіпкері Юсаку Маэдзава сәрсенбі күні «өзін әртіс деп есептейтін» қоғамның 8 өкілін 2023 жылы Ай орбитасына алып кететінін мәлімдеді. Бұл – SpaceX фирмасы...

Алматыда Роза Бағлановаға ескерткіш қойылады

Алматы қаласы Мәдениет басқармасының хабарлауынша, Қабанбай батыр көшесінің оңтүстік бөлігі мен Байсейітова көшесінің шығыс жағында Роза Бағланованың құрметіне ескерткіш орнатылады. «12 наурызға дейін Роза...

COVID-19: елімізде ПТР тест бағасы арзандап жатыр

Қазақстанның клиникалық-диагностикалық зертханаларымен жасалған монополияға қарсы іс-шаратшеңберінде КВИ ПТР бағасы арзандап жатыр. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2021 жылғы 1 наурызда КДЗ ОЛИМП COVID-19...

Семейде жер үйден өрт шығып, 2 адам қаза тапты

ШҚО Төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, 3 наурыз сағат 05:00 шамасында Белибаев көшесіндегі жеке тұрғын үй отқа оранған. Оқиға орнына шұғыл келіп жеткен өрт сөндірушілер...

Нұр-Сұлтанда қашықтан оқыған оқушылар коронавирусты көбірек жұқтырған

Нұр-Сұлтан қаласының бас мемлекеттік санитарлық дәрігері Сархат Бейсенова елорда мектептеріндегі коронавирус статистикасы туралы айтты. «2021 жылдың 1 наурызындағы жағдай бойынша, оқу жылының басынан бері мектеп...

3 наурыз: атаулы күндер мен тарихи оқиғалар

2018 жылы 3 наурызда Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болуының 26 жылдығы аясында БҰҰ штаб-пәтерінде Қазақстанның Ядролық қаруға тыйым салу туралы шартқа қол қою...

Екібастұзда жолаушылар вагонынан өрт шықты

Екібастұзда жолаушылар вагонының темірден өзге бөлшектерінің барлығы жанып кетті. Әзірге өрт салдарынан келген шығынның мөлшері белгісіз. «2 наурыз күні сағат 13:04-те нөмірі 2-ші мамандандырылған өртке...

Өткен тәулікте елімізде 717 адам коронавирус жұқтырған

Қазақстанда өткен тәулікте 717 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлайды coronavirus2020.kz. Аймақ бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 68, Алматы қаласы - 105, Шымкент қаласы - 12,...

Сарыағашта халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды

Түркістан облысы Сарыағаш ауданында халықаралық іздеуде жүрген қылмыскер ұсталды. Былтыр мал ұрлаған азамат осы күнге дейін жасырынып жүрген. Облыстық ПД баспасөз қызметінің мәліметінше, күдікті «Мал ұрысы»...

«Алматы жастарына» 10 наурыздан бастап өтінім қабылданады

Оңтүстік шаһардағы жастардың тұрғын үй проблемасын шешетін «Алматы жастары» бағдарламасына қатысуға өтінім қабылдау 10 наурыздан басталады. Бұл туралы «Отбасы банкі» әлеуметтік желідегі парақшасында хабарлады. «Алматы...

3 наурызға арналған ауа райы болжамы – Қазгидромет

Қазгидромет 3 наурызға арналған ауа райы болжамын ұсынады. Қазақстанның басым бөлігінде құбылмалы ауа райы болып, қар мен жаңбыр жауып, кей жерде тұман, көктайғақ, бұрқасын,...

Ресейдегі Әлихан Бөкейханов зиратына гүл шоқтары қойылды

 1 наурызда еліміз Алғыс айту күнін атап өтті. Мереке идеясы Тұңғыш Президент – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевқа тиесілі және Қазақстанда тұратын барлық этностар бір-біріне және...

Әлемдегі барлық миллиардерлердің саны анықталды

Hurun Research Institute зерттеуіне сүйенсек, әлемдегі миллиардерлердің саны 3228-ге жеткен. Зерттеушілердің сөзінше, бұл — рекордты көрсеткіш.  15 қаңтардағы жағдай бойынша планетадағы ең бай адамдардың жиынтық...

Қытай 15 жылда елімізге 19,2 миллиард доллар инвестиция құйған

2020 жылы Қазақстан мен Қытай арасындағы сауда айналымы 4%-ға өсіп, 15,4 миллиард доллар болған. Бұл туралы ҚР сауда және интеграция вице-министрі Қайрат Төребаев айтты,...

Аязда үсіп өлген 5 жасар бала қайтыс болар алдында зорланған

Ресейдің Саратов облысының Вольск қаласында көшеде өлі күйінде табылған бес жасар бала қайтыс болғанға дейін зорланған. Бұл туралы Life Shot Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru...

Елбасы Қырғызстан басшысымен кездесті

Келіссөз басталар алдында Елбасы мен Қырғыз Республикасының Президенті Назарбаев орталығындағы экспозицияларды аралап көрді, деп хабарлайды Elbasy.kz.  Кездесу барысында Нұрсұлтан Назарбаев Садыр Жапаровты Қырғызстан Президенті болып...

Байқоңырдан Ресейдің құпия құрылғылары ұрланды

Белгісіз біреулер Байқоңыр ғарыш айлағынан Ресейдің құпия электроникасын ұрлап кеткен. Бұл туралы  "112" Telegram-арнасына сілтеме жасап Lenta.ru хабарлады.  Арнаның мәліметінше, 1988 жылы "Буран" ғарыш кемесімен...

Психолог 8 наурызда аруларға сыйланатын ең сәтсіз сыйлықтарды атады

Психология ғылымдарының кандидаты Юлия Кочетова 8 наурызда әйелдерге cыйланатын ең сәтсіз сыйлықтардың тізімін жасады, деп хабарлайды "Москва" жаңалықтар агенттігі.  Маманның айтуынша, ең жауыр болған сыйлық...

Балалар құқығын қорғау туралы заң: 3 кодекске 35 түзету енгізілмек

Құжатты саралайтын жаңа жұмыс тобының құрамында 65 адам бар. Парламент мәжілісінің депутаты Динара Закиева қоғамда қызу талқыға түскен балалар құқығын қорғау бойынша заңнамалық актілерге...

Белгісіз коллекционер Черчилльдің суретін рекордтық бағаға сатып алды

Анджелина Джоли Ұлыбританияның бұрынғы премьер-министрі Уинстон Черчилль салған "Кутубия мешітінің мұнарасы" картинасын рекордтық бағаға сатты. Белгісіз коллекционер картина үшін 8,2 миллион фунт стерлинг төлеген,...

Зеленский үндістандық вакцинаны салдырды

Украина президенті Владимир Зеленский Донбассқа сапары кезінде коронавирусқа қарсы вакцина алды. Вакцинация Үндістанда өндірілген Covishield препаратымен жүргізілді, деп хабарлайды korrespondent.net. Президент Жоғары бас қолбасшы ретінде вакцинаны...

Головкин vs Мунгия: Жекпе-жек қашан өтетіні белгілі болды

Геннадий Головкин (41-1-1, 36 КО) орта салмақтағы IBF тұжырымы бойынша әлем чемпионы (әлі IBO титулына ие) титулын мексикалық боксшы Хайме Мунгияға (36-0, 29 КО)...

Ата-анасы жұмысқа кеткен: өрттен 5 жасар бала қаза болды

Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданында өрттен бала қаза тапты. Бұл кезде ата-анасы үйде болмаған, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. ТЖД өкілдері бала Аққайың ауданы Новороссийск ауылында қаза...

“Ұлытау” тобы АҚШ-та өткен халықаралық байқауда жеңіске жетті

Қазақстандық "Ұлытау" этно-рок тобы Лос-Анджелесте өткен халықаралық байқаудың жеңімпазы атанды, оған әлемнің 83 елінен қатысушылар келген. Бұл туралы Алматының өңірлік коммуникациялар қызметінде өткен брифингіде топ...