«تاعدىرلار» كىتابىنداعى تاعدىرلار

جۋىردا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ءماجىلىس زالىندا «تاعدىرلار. سۋدبى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وتىزىنشى جىلدارداعى رەپرەسسيا قۇربانى زاراپ تەمىربەكوۆ پەن مۋزىكاتانۋشى عالىم الما زاراپقىزى تەمىربەكوۆانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قامتىعان جيناقتىڭ وقىرمانعا رەسمي جول تارتۋىنا ارنالعان شارادا ولاردى زەرتتەگەن جانە كوزكورگەن ارىپتەستەرى باس قوستى.

جيناق تۋرالى جىلى لەبىزدى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى، قر حالىق ءارتىسى ءجانيا اۋباكىروۆا باستادى. دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا قازاق بۇلب ۇلى بيبىگۇل تولەگەنوۆا، جازۋشى سارباس اقتاەۆ، وتاندىق مۋزىكاتانۋ عىلىمىنىڭ ءىرى قايراتكەرلەرى س.كۇزەمباي، ن.كەتەگەنوۆا، ت.جۇماليەۆا، كومپوزيتور ب.دالدەنباي جانە ت.ب. بولدى. تەبىرەنىسپەن سويلەگەن جازۋشى س.اقتاەۆ:  «زاراپتىڭ اكەسى تەمىربەك سۋىرىپ سالما اقىن، ارقاداعى اقان سەرىنىڭ سەرىگى بولىپتى. كەنجەسى زارابى دا وزىنە ۇقساپ جاسىنان ونەر، بىلىمگە قۇشتار بولدى. ۇلكەندەر قولدارىنا سۋ قۇيعان بالالارعا «زاراپتاي زەرەك بول»، «زاراپتاي اقىلدى بول» دەپ باتا بەرۋشى ەدى. ول قايراتكەرلىگىمەن قوسا تىلگە شەشەن ادام بولعان. ءبىرجان، بالۋان شولاق، ۇكىلى ىبىرايدىڭ اندەرىن ارلەندىرىپ اسەم ورىنداعان. قازاقتىڭ قابىرعالى قايراتكەرلەرى باۋداي سۇلاپ جاتقان كەزدە ول دا ۇستالدى… الما اپامىز رەسپرەسسيا قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى ءار جىلى اكە زيراتىنىڭ باسىنا – «جاڭالىققا» بارىپ تۇراتىن»،– دەپ تەمىربەكوۆتەر اۋلەتىنىڭ اتا-تەگى، اينالاسى، قوعامدىق قىزمەتتەرى، كەيىنگى ايانىشتى تاعدىرى تۋرالى ەستەلىكتەر ايتتى.

اكەسى جازىقسىز جالامەن ۇستالعان، اناسى الجيرگە قامالعان، جالعىز باۋىرىن قىرعىزستانعا، ءوزىن جامبىلداعى بالالار ۇيىنە ءبولىپ جىبەرگەن، تاعدىردىڭ تالكەگىن بالا كۇنىنەن باسىنان وتكەرگەن الما زاراپقىزى تەمىربەكوۆانىڭ جاس كەزىنەن قۇربىسى بولعان ب.تولەگەنوۆا بىلاي دەدى: «الما مەنىڭ قۇرداسىم ەدى. كونسەرۆاتوريادا بىرگە وقىدىق. العىر، ادال، ەڭبەكقور بولدى. ەكەۋمىز دە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاعىمىز. ءبىزدى «حالىق جاۋىنىڭ بالالارى» دەپ شەتكە قاققان كەزدەر بولدى. ول ونەردەگى جەتىستىكتەرىنە ءوزىنىڭ اقىلىمەن، قايراتتىلىعىمەن كوتەرىلدى».

«تاعدىرلار» جيناعىندا س.اقتاەۆتىڭ قازاق، ورىس تىلدەرىندەگى ماقالالارىمەن بىرگە «الما اپامىز قايراتقا» دەگەن ولەڭى بەرىلىپتى. الما زاراپقىزىمەن سىيلاس بولعان زەرتتەۋشىنىڭ  ولەڭىندە ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى قايرات ەكەنى تۋرالى،  ومىردە قانشالىقتى قيىندىق كەزدەسسە دە جەڭە ءبىلىپ، سول ەسىمىنە ساي قايسار، قايراتكەر ادام بولعاندىعى ايتىلادى.

ءوز كاسىبىنە بار بولمىسىمەن بەرىلگەن عالىم 2004 جىلى مەرەيتويىندا «مەن ءۇشىن كونسەرۆاتوريا – قازاق مۋزىكاسىنىڭ alma mater-ءى» دەدى. ءيا، ونىڭ جەمىستى ەڭبەگىنىڭ ءبىر عانا كورىنىسى ارىپتەسى ت.قاجىعاليەۆانىڭ: «ءبىز بىرلەسىپ دايىنداعان «قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحى» قازىر بوستونداعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنا قابىلداندى. وندا كىتاپتار ۇلكەن سىنمەن، تاڭداۋمەن وتەدى. بۇل اتالمىش كىتاپتىڭ جوعارى ساپالىلىعىن كورسەتەدى» دەگەن سوزىنەن دە بىلىنەدى.

«تاعدىرلار» جيناعىن قۇراستىرعان وسى وقۋ ورنىنىڭ ۇستازى، پروفەسسور ا.وماروۆا مەن ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ەسترادا-تسيرك كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى ج.قازىبەكوۆا تۇلعالاردىڭ ءومىربايانى مەن ەڭبەكتەر ءتىزىمىن قوسا العاندا ءجۇز ماقالانى (پۋبليتسيستيكالىق ماقالا، عىلىمي زەرتتەمە، سىني پىكىرلەر) جۇيەلەگەن. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماقالالار بولەك توپتاستىرىلىپ، اكەسى تۋرالى جانە قىزىنا ارنالعان ەكى بولىمگە بولىنگەن. ەكىنشى بولىمدە مۋزىكاتانۋشى عالىم شىعارماشىلىعىنىڭ شىنايى اۋقىمىن بەلگىلەيتىن، جانرلىق كوپقىرلىلىعىن ايقىندايتىن (زەرتتەۋشىلىك، عىلىمي-قوعامدىق، سىني، مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق، وقۋ ادىستەمەلىك) شارتتى تاراۋلار بەرىلگەن.

جيىرما جاسىنان بەلگىلى پۋبليتسيست رەتىندە قالىپتاسقان زاراپ تەمىربەكوۆ تۇتقىندالار الدىندا «لەنينشىل جاس» (بۇگىنگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، «ەڭبەكشى قازاق» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى، «قازاقستان بولشەۆيگى» («اقيقات») جۋرنالىندا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى مىندەتتەرىن اتقارعان. ەلىمىزدىڭ بەس وبلىسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردا جاۋاپتى ءارى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان قايراتكەر زاراپ تەمىربەكوۆتىڭ قىسقا بولسا دا ماعىنالى عۇمىرى س.سەيفۋللين، ج.ساين، س.سادۋاقاسوۆ، س.قوجامقۇلوۆتارمەن بىرگە ۇلتىمىزعا قىزمەت ەتۋ جولىندا وتكەن.

ز.تەمىربەكوۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا ارنالعان ماقالاسىندا ك.كابۋلوۆ ونىڭ قازاقى ورتادا وسسە دە ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ، جاستايىنان كومسومول قىزمەتىنە باعىتتالعانىن، ەلىنە ەرەن قىزمەت ەتكەنىن جازادى. زاراپ الدىمەن اۋىلدا ساۋات اشىپ، كوكشەتاۋداعى جەتىكلاستىق قازاق مەكتەبىندە وقيدى. ءارى قاراي وقىتۋشى بولۋدى ارمانداپ، پەتروپاۆلداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە تۇسەدى.

«تاعدىرلار» جيناعىندا مايتالمان جۋرناليست تۋرالى ق.قاجىباي «جاستايىنان جان ازابىن تارتقان» دەگەن ەستەلىگىندە ونىڭ «جاڭا ءومىر»، «جانتالاس» پەسالارىن جازىپ، ن.وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى؟» رومانىن قازاقشاعا اۋدارعاندىعى تۋرالى ايتا كەلە: «رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» جاستار گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان كەزدە كوپتەگەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى ەل يگىلىگىنە اينالدى. زاراپ تەمىربەكوۆتى قوس ءتىلدى تۇڭعىش قازاق ءجۋرناليستى دەسەك قاتەلەسپەيمىز»، – دەيدى. وسى ورايدا جازۋشى س.اقتاەۆ زاراپتىڭ «جاس داۋرەن» دەگەن پەساسىنىڭ قولجازباسى وزىمەن بىرگە، ونى تۇتقىنداۋ كەزىندە جەكە ارحيۆىمەن جوعالعانىن جازادى. سونىمەن بىرگە س.اقتاەۆ: «وتىزىنشى جىلداردىڭ زۇلماتى، باس اياعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە تەمىربەكتىڭ التى بالاسىن دا جۇتقان ەدى. ماعان زاراپتى كوزى كورگەن ا.جۇبانوۆتىڭ ول تۋرالى ايتقان تىڭ ەستەلىگىن جازىپ الۋ باقىتى بۇيىردى» دەي كەلە، ا.جۇبانوۆ اڭگىمەسىن باياندايدى: «زاراپ قانداي بيىك قىزمەتتە جۇرسە دە، حالىقپەن كەزدەسۋگە، جاس­تارمەن پىكىرلەسۋگە ۋاقىت تاباتىن. قاي جەردە جۇرمەسىن، جەرگىلىكتى كوركەمونەرپازدار ۇجىمدارىنىڭ شىعارماشىلىق بارىسىنان حاباردار بولىپ وتىراتىن. تىپتەن، اۋەسقوي ارتيستەرمەن بىرگە ساحناعا شىعۋدان باس تارتپاي، ءارتۇرلى رولدەردى سومدايتىن. ول قايسىبىر كەيىپكەردىڭ كوستيۋمىمەن كوشەگە شىعىپ، «ءتىرى افيشا» بولىپ حالىقتى كونتسەرتكە شاقىرۋدى ۇيات سانامايتىن. ياعني، بۇل زاراپتىڭ بولمىسىنان ونەر ادامى ەكەندىگىن كورسەتەدى».

البەتتە، بۇل پىكىردى ز.تەمىربەكوۆ قالامىنان تۋعان «جانتالاس» دراماسى نەگىزدەيدى. «جانتالاس» سپەكتاكلىن سول جىلدارى رەجيسسەر جۇمات شانين قازاق دراما تەاترىندا ۇلتتىق ساحنا الىپتارىنىڭ ويناۋىندا قويعان ەدى. بىراق سپەكتاكلدىڭ اۆتورى دا، رەجيسسەرى دە كوپ ۇزاماي ستاليندىك ساياساتتىڭ قۇربانى بولاتىنىن بىلمەپ ەدى…

«تاعدىرلار» جيناعىنىڭ ز.تەمىربەكوۆكە ارنالعان ءبولىمى ول تۋرالى جازىلىپ، ءارتۇرلى باسىلىمداردا جارىق كورگەن 44 ماقالالار (ا.تەمىربەكوۆ قۇراستىرعان) تىزىمىمەن اياقتالعان.

ۇلتجاندى تۇلعانىڭ قىزى: «ءبىزدىڭ انامىز ساحيب-كامال دا «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى رەتىندە 1938-1946 جىلدار ارالىعىندا قاراعاندى لاگەرىندە ايداۋدا بولدى. مەن جانە ءىنىم جانارت بالالار ۇيىندە تاربيەلەندىك. تاعدىر بىزگە قاتال بولعانىمەن ءبىز «زاراپتىڭ بالالارى» دەگەن اتاققا كىرشىك تۇسىرمەۋگە ۇمتىلدىق» دەيدى ەستەلىگىندە.  اكە ەسىمىن ارداقتاپ وتكەن الما (قايرات) زاراپقىزى (1929-2009) ءومىرىنىڭ سوڭعى ايلارىندا اكەسىنە قاتىستى ماتەريالداردى جيىستىرىپ، مۇراعاتقا تاپسىرىپتى.

جيناقتاعى مۋزىكاتانۋشى عالىمعا ارنالعان ءبولىم اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ «دارىندى جاس عالىم» ماقالاسىمەن باستالعان. اكادەميك ونىڭ تەوريالىق تۇجىرىمدارىن كاسىبي تۇرعىدان قازاق مۋزىكاتانۋىنداعى جاڭا بەلەس بولىپ تابىلادى دەپ باعالاعان. ا.جۇبانوۆ زاراپ تەمىربەكوۆتىڭ قۇرداسى، دوسى بولدى، ساياسات قۇربانى بولعان جولداسىن «عىلىمداعى جولىمدى العاش اشقان سول ادام» دەپ ەسكە العان، كەيىن الما كونسەرۆاتوريادا وقىعاندا ونى ءوزىنىڭ ءبىر قىزىنداي كورىپ، وتباسىمەن تانىستىرىپ، تۋىسقانىنداي ارالاسىپ تۇرادى.

الما زاراپقىزى ءومىربايانىندا ءوز اناسىمەن قىرقىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا عانا تابىسىپ، 1956 جىلدان باستاپ بىرگە ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك تۋعانىن بايانداعان. عالىم 1958-1961 جىلدارى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ فولكلور لابوراتورياسىنىڭ (كەيىننەن عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورياسى) ەكسپەديتسيالارىن ۇيىمداستىرىپ، مۋزىكالىق-مۇراعاتتىق فونوتەكانىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باسىندا تۇردى. ءوز ەستەلىكتەرىندە 1961 جىلدان باستاپ (جيىرما جىلدان اسا) م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ادەبيەت، فولكلور، ونەر، ەتنومۋزىكولوگيا سالالارىنىڭ م.اۋەزوۆ، ق.جۇماليەۆ، ە.ىسمايلوۆ، ن.سميرنوۆ، ا.جۇبانوۆ، ب.ەرزاكوۆيچ سەكىلدى بەلدى عالىمدارى شوعىرىنىڭ اراسىندا قىزمەت ەتكەن.

قۇراستىرۋشىلار كىتاپتا الما زاراپ­قىزىنىڭ ءىرى ونەر قايراتكەرلەرى ا.جۇبانوۆ، ب.ەرزاكوۆيچپەن، عىلىمي جەتەكشىسى ۆ.بەلياەۆپەن، پ.اراۆينمەن جانە ت.ب. تانىمال تۇلعالارمەن كاسىبي بايلانىسىنان اقپار بەرەتىن حاتتارىن العاش رەت جاريالاپ وتىر.

جيناقتىڭ كولەمدى بولىگىن مۋزىك­ا­تانۋشىنىڭ جازعان سىني كوزقاراستارى مەن ونىڭ ەڭبەكتەرىنە ارنالعان پىكىرلەر ۇسىنىلعان. ماسەلەن، ارىپتەسى، عالىم ءا.بايگاسكينا ونىڭ «سوۆەتتىك حالىق ءانىنىڭ لادتىق-ىرعاقتىق نەگىزى» (ورىس تىلىندە) اتتى عىلىمي-تەوريالىق ەڭبەگىن: «قازاق اندەرى ارنايى تەوريالىق عىلىمي نىسانعا اينالىپ وتىر. عالىم كۇردەلى پروبلەمانىڭ شەشىلۋ جولىنىڭ ءساتتى ءارى ۇتىمدى اسپەكتىسىن تابا بىلگەن. لاد پەن ىرعاق ماسەلەسىن ءتۇسىنىپ الماي، ول تۇجىرىمدارعا سۇيەنبەي، تەوريالىق زەرتتەۋ جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتۋى شىندىق. …اۆتور ءداستۇرلى قازاق اندەرىنىڭ اسا بىلگىرى. ونى جەتىك بىلگەندىگى كەڭەس كەزەڭىنىڭ ءان جانرىنا اكەلگەن جاڭالىقتارىن ايقىن باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭبەگىنىڭ ءار تاراۋى ناقتى ءارى ءدال تۇجىرىمدارمەن قورىتىندىلانعان» دەپ باعالاعان.

«تاعدىرلاردى» قۇراستىرۋشىنىڭ ءبىرى ا.وماروۆا «ءومىرىنىڭ مۇراتى ونەر بولدى» ماقالاسىندا عالىمنىڭ باي تاجىريبەسى كونسەرۆاتورياداعى ەكسپەريمەنتالدى زەرتحانانىڭ قالىپتاسۋىنا، مۋزىكاتانۋشى مامانداردى دايىنداۋعا قاجەت بولعاندىعىن، «كومپوزيتسيا»، «ەتنومۋزىكاتانۋ»، «حالىق ءانى» ماماندىقتارىنا ارنايى دايىندالعان «مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق تاجىريبە» اتتى لەكتسيالىق كۋرستىڭ تۇڭعىش اۆتورلىق باعدارلاماسىن جازدى دەيدى. «تاعدىرلارداعى» ا.تەمىربەكوۆانىڭ شىعارماشىلىعىنان تولىقتاي مالىمەت بەرۋگە كوزدەلگەن دەرەكتەردەن (كىتاپ سوڭىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ءتىزىمى) ونىڭ ءبىر باعىتتا عانا ەمەس، بىرنەشە سالادا ناعىز كاسىبي مامان رەتىندە تىنباي ەڭبەك ەتكەندىگىن بىلەمىز.

سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى، قازاق مۋزىكاسى تۋرالى جازۋدىڭ ءوزى وڭاي بولماعان كەزەڭدە، ا.تەمىربەكوۆا كاسىبي مامان رەتىندە سىني پىكىرلەرىن باتىل ءبىلدىردى.  كاسىبي ماماننىڭ شىنايى عىلىمي تانىمىنىڭ كوكجيەگى ءوزى جەتە زەرتتەگەن قازاق ءان جانرىمەن شەكتەلمەي، جالپى ۇلتتىق مۋزىكا ماسەلەلەرىنىڭ اۋقىمىنان تىس ءازىربايجان مۋگامدارى، قىرعىز حالىقتىق-اندىك مونودياسى، ياكۋت كاسىبي مۋزىكاسى، قىرعىز اسپاپتىق مۋزىكاسى باعىتتارىنداعى عىلىمي ىزدەنىستەرگە سىني پىكىرلەرمەن، مونوگرافيالار مەن جيناقتارعا، ادىستەمەلىك قۇرالدارعا ءادىل باعا بەرۋمەن تىنىمسىز ىزدەنۋمەن كەڭەيىپ وتىردى.

ا.تەمىربەكوۆا 1975-85 جىلداردا «قازاق حالىق اندەرى» /1975/، «سوۆەتتىك حالىق ءانىنىڭ لادتىق-ىرعاقتىق نەگىزى» /1975/، «الماس ايشىقتارى» /1979/، «كازاحسكيە مۋزىكالنو-فولكلورنىە سۆيازي»، «كسرو حالىق ءارتىسى م.تولەباەۆ»، «ۆەرنىي – جەتىسۋدىڭ مادەني ورتالىعى»، «قازاقستانداعى مۋزىكاتانۋدىڭ دامۋى» سەكىلدى ون عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن مونوگرافيالار جازدى.

جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت عىلىمي شىعارماشىلىعىندا، ۇستازدىق، قوعامدىق-پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەك جولىندا ءوز سالاسى بويىنشا بۇكىلوداقتىق، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سيمپوزيۋمدار، كونفەرەنتسيالاردا، فورۋمداردا قازاق عىلىمىنىڭ ابىرويىن اسقاق تانىتقان عالىمعا 1970 جىلى بۇكىلوداقتىق «زنانيە» قوعامىنىڭ سينگاپۋر رەسپۋبليكاسىنا، اۆسترالياعا، جاڭا زەلاندياعا ۇيىمداستىرعان تۋريستىك ساياحاتىنا شىعۋ بۇيىرادى. وداققا تانىمال ۇلكەن عالىمداردان قۇرىلعان توپ اراسىندا قازاقستاننان الما زاراپقىزى بولدى. ءار ەلگە ءىسساپارىندا زەرتتەۋشى حالىقتىڭ مادەنيەتىنە، ومىرىنە، سالت-داستۇرىنە، مۋزىكاسىنا، عۇرپىنا قىزىعۋشىلىقپەن نازار اۋدارىپ «بەسىنشى كونتينەنت اسەرلەرى» ماقالاسىندا تانىستىرىپتى.

«تاعدىرلارداعى» تاعدىرلار ءوز ۇلتىن قۇرمەتتەيتىن، ونەرىن باعالايتىن ءاربىر ادامدى بەيجاي قالدىرمايدى. وي قوزعايدى. تاريحىمىزداعى وسىنداي تۇلعالاردىڭ ەلىنە جاساعان ادال ەڭبەگى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى كوڭىلگە ماقتانىش سەزىمىن تۋعىزادى.

باقىت  تۇرماعامبەتوۆا،

ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ 

كانديداتى  

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button