قالا كوشەلەرىنىڭ كوشىن تۇزەۋ

«تۇركىستان» گازەتىنىڭ وتكەن سانىندا (№29، 24 شىلدە، 2014 ج.) «اتامنىڭ اتاعى ولقى دەپ…» اتتى ماقالا جاريالانعان ەدى. وندا جەر-سۋ، ەلدى مەكەن، كوشە اتاۋلارىنداعى اعايىنگەرشىلىككە كىم توسقاۋىل بولۋعا ءتيىس ەكەنى سۇرالعان بولاتىن. مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان شارا ناتيجەسىندە ونوماستيكالىق ماسەلەلەرگە كوڭىل بولىنەدى. بۇل تاۋەلسىزدىك العالى بەرى كەتكەن ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرماق.

كوز جەتپەس سارى دالانىڭ جىراسى مەن قىراتىن، توبىلعى وسكەن توبەسى مەن قاراعان وسكەن ويپاتىنا دەيىن جاتقا بىلەتىن دالا قازاعى – قالا قازاعىنا اينالىپ، ۇزىن سونار، قات-قابات تىركەسكەن كوشەلەر مەن داڭعىلدار توعىسىن جادىندا جاتتاپ جۇرۋگە ءماجبۇر. ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن ارۋ قالا الماتىدا بۇدان بىلاي قالا ىشىنەن كوشەلەردى ىزدەگەندە ءبىراز اۋرەگە تۇسەتىن ءتۇرىمىز بار. بۇلاي دەيتىنىمىز 150-دەن استام كوشە جاڭا اتاۋلارعا يە بولماق. 2013 جىلى 21 قاڭتاردا ونوماستيكا ماسەلەسىنە بايلانىستى زاڭعا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. كوشەلەرگە جاسالماق رەفورمانىڭ ءبىسسىمىلاسى وسى كەزدەن باستالعان. قاڭتاردا شىققان زاڭدى باسشىلىققا الىپ، بىرقاتار قاۋلىلار قاۋلاپ شىقتى. وسى جىلعى 24 اقپانداعى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىندا الماتى قالاسى كوشەلەرىنىڭ كوشىن تۇزەۋ جايى ايتىلعان. بۇگىنگى تاڭدا الماتى قالاسىندا 8 اۋدان، 27 شاعىن اۋدان، 1848 كوشە بار. ال سونىڭ ىشىندە 165 كوشە اتاۋى قايتالانادى. مىسالعا ايگىلى جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ ەسىمىن يەلەنگەن كوشە ەكەۋ ەكەن. ءبىرى اتاقتى «اتاكەنت» كورمە ورتالىعىنان باس­تالاتىن كوشە بولسا، ەكىنشىسى قالقامان اۋدانىندا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار، اباي كوشەسى تورتەۋ، جانسۇگىروۆتىڭ اتىندا ءۇش كوشە بولسا، اقساي كوشەسى ەكەۋ، زەلەنايا كوشەسى مەن كومسومولسكايا كوشەسى دە تورتتەن كەم ەمەس. مۇنداي مىسالدار مەگاپوليستە كوپتەپ كەزدەسەدى. وسىنداي قوسارلانعان كوشە اتاۋلارىنىڭ كەسىرىنەن شىققان داۋدىڭ باسى «جەدەل جاردەم»، پوليتسيا جانە ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ شاتاسۋىنا اكەپ تىرەيدى. قالاداعى كوشە اتاۋلارىن اۋىستىرۋ بارىسىندا وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنى تولتىرىلماق. ءبىرىنىڭ اتاۋىن ءبىرى قايتالايتىن كوشەلەردىڭ سانى 165-تەن اسىپ جىعىلادى. بۇدان بولەك زاتى بار، اتى جوق 89 كوشەگە اتاۋ سىيلايمىز دەپ وتىر ونوماستيكا ءبولىمى. ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر جايت، بۇگىندە الماتى قالاسىندا اتاۋى جوق تەك نومىرلەنىپ قانا جۇرگەن 170 كوشە تىركەلگەن. كوپشىلىگى الاتاۋ مەن اۋەزوۆ اۋداندارىندا. الماتى قالالىق تىلدەردى دامىتۋ، مۇراعات جانە قۇجاتتاما ءبولىمىنىڭ باسشىسى قالاباي وتەپبەرگەن: «كسرو كەزىنەن وزگەرمەي قالىپ كەتكەن كوشە اتاۋلارى دا وزگەرىسكە ۇشىراماق. بىزگە كوشەلەرگە ءوز اتالارىنىڭ اتىن قويۋدى سۇراپ، تالاي ادامنىڭ كەلەتىنى بەلگىلى. بىراق، ءار كوشەنىڭ اتاۋىن ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن، تاريحتا اتى قالعان ازاماتتاردىڭ اتىمەن اتاماقپىز»، – دەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ كەرۋەنى كوشسە دە، بۇگىنگە دەيىن ورنىنان قوزعالماي تۇرعان ەسكى كوشە اتاۋلارى دا جەتىپ ارتىلادى. كەزىندە بەرىلىپ كەتكەن 50-گە جۋىق تاريحي ەسكىرگەن اتاۋلاردىڭ ساپىندا: «پيونەرسكايا»، «كومسومولسكايا»، «زاۆودسكايا»، «فابريچنايا»، «لەنينوگورسكايا»، «كراسنوگۆاردەيسكايا»، «كوممۋنا» «چەرەپانوۆ»، «كوتەلنيكوۆ»، «پوپوۆ»، «تەرەحين»، «كاچالوۆ»، «دەجنەۆ»، «ادىگەيس­كايا»، «بايكالسكايا»، «ورلوۆسكايا»، «ابحازسكايا»، «امۋرسكايا»، «شاحتەرس­كايا»، «كلەۆەرنايا»، «تومسكايا»، «تروپينين»، «رەۆوليۋتسيوننايا»، «كراسنودارسكايا»، «كراسنوارمەيسكايا» سياقتى كوشەلەردى دە كەزدەستىرەمىز. مەدەۋ اۋدانىنداعى «پ.موروزوۆ»، «ا.چەكالين»، «گلۋبوكايا»، «يۋجنايا»، «بريگادنايا»، «ۆەرنىي»، «گورنو-ۆوستوچنايا»، كوشە اتاۋلارى دا بۇل ءتىزىمنىڭ قاتارىندا. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىمەن، 89 كوشەگە قازاقتىڭ تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارى، تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ اتاۋلارى بەرىلمەك. ءسويتىپ، قازاققا قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىن كوشەلەردىڭ دە كوزى اشىلماق. ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ ايتۋىنشا، ءبىر كوشەنىڭ اتىن وزگەرتۋ ءۇشىن 60 مىڭ تەڭگە شىعىن كەتەدى ەكەن. قالاي بولعان كۇندە دە، قالانى جىلتىر، بوس اتاۋلاردان تازارتىپ، ۇلتتىق ءراۋىش قالىپتاستىرۋعا نيەتتەنۋ ارقىلى كەلەر جاس ۇرپاققا تاربيە، ۇلتىمىزعا نيسحان جاسايتىنىمىزدى ۇعىنۋ ماڭىزدىلىق تانىتىپ وتىر. شىنداپ قولعا الىنعان شارۋامەن ونوماستيكالىق كوميسسيا اينالىسادى. ودان سوڭ بارىپ ۇكىمەت جانىنداعى ارنايى كوميسسيا كىمگە قانداي اتاۋ بۇيىرعانىن رەسمي بەكىتپەك. ونىڭ وزىندە اتاما، قۇداما كوشە اپەرەمىن دەپ، اپەرباقاندىققا سالىنباي، سانالى تۇردە قورىتىندى جاساۋ – تاريح ءۇشىن دە، ءبۇتىن ءبىر قازاق ۇلتى ءۇشىن دە قاجەتتىك ەتەدى. كوشە اتاۋى ماسەلەسىندە استارلى تۇردە قازاقپەن قانى بىتە قايناسقان، ۇلت تاپسىرلەۋگە ءتيىس ۇلاعاتتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن ىزدەپ دال بولاتىنىمىز تاعى بار. ونىڭ ورنىنا ەل قۇلاعى ەستىمەگەن، قازاققا ىستەگەن ەڭبەگى شامالى (بازبىرەۋلەردىڭ جەتى اتاسىنا) اتاۋ بەرىلىپ جاتادى. وسى رەتتە ويىمىزعا ءبىرىنشى ورالاتىنى كوشەگە اتاۋ بەرۋدىڭ ءوز جاي-جاپسارى قانداي؟ ونىڭ شارتتارى مەن تالاپتارى تۋراسىنداعى ءتىل تۋرالى زاڭداعى 25-5-باپتىڭ ونوماستيكا جۇمىسىنىڭ كريتەريلەرiنە كەلىپ تىرەلەمىز. وندا بىلاي دەلىنگەن: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى اكiمشiلiك-اۋماقتىق بiرلiكتەرگە، ەلدi مەكەندەردiڭ قۇرامداس بولiكتەرiنە، اۋەجايلارعا، پورتتارعا، تەمiرجول ۆوكزالدارىنا، تەمiرجول ستانسالارىنا، مەتروپوليتەن ستانسالارىنا، اۆتوۆوكزالدارعا، اۆتوستانسالارعا، فيزيكالىق-گەوگرافيالىق جانە مەملەكەت مەنشiگiندەگi باسقا دا وبەكتiلەرگە اتاۋ بەرۋ جانە ولاردى قايتا اتاۋ، سونداي-اق ولاردىڭ اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپتسياسىن ناقتىلاۋ مەن وزگەرتۋ جانە مەملەكەتتiك زاڭدى تۇلعالارعا، مەملەكەت قاتىساتىن زاڭدى تۇلعالارعا جەكە ادامداردىڭ ەسiمدەرiن بەرۋ جونiندەگi ونوماستيكا جۇمىسىنىڭ كريتەريلەرi:

1) تاريحي، گەوگرافيالىق، تابيعي جانە مادەني ەرەكشەلiكتەردi ەسكەرۋ;

2) ادەبي تiل نورمالارىنا سايكەستiك;

3) بiر اكiمشiلiك-اۋماقتىق بiرلiكتiڭ شەگiندەگi ەلدi مەكەندەرگە، ەلدi مەكەندەردiڭ قۇرامداس بولiكتەرiنە بiر اتاۋدى بiر مارتە عانا بەرۋ;

4) جەكە ادامنىڭ ەسiمiمەن اتالعان، ول بەرiلگەن (وزگەرتiلگەن) كۇننەن باس­تاپ كەمiندە ون جىل وتكەن سوڭ بەرiلگەن ەسiمدi قايتا اتاۋ، ونى وزگەرتۋ;

5) اسا كورنەكتi مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرiنiڭ، عىلىم، مادەنيەت قايراتكەرلەرiنiڭ جانە قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەن الەمدiك قوعامداستىق الدىندا ەڭبەك سiڭiرگەن باسقا دا جەكە ادامدار قايتىس بولعان كۇننەن باستاپ كەمiندە بەس جىل وتكەن سوڭ ولاردىڭ ەسiمدەرiن بەرۋ بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە ەسكەرۋسىز كەتكەن تاعى ءبىر جايت، ومىردە بولعان-بولماعانى بەلگىسىز، ادەبيەتشىلەر مەن تاريحشىلاردىڭ ءوزى «اڭىز كەيىپكەرلەرى» دەپ اتايتىن الدار كوسە مەن قوجاناسىردىڭ اتىنا بەرىلگەن كوشەلەر دە بار ەكەن. ەندى وسىدان بارىپ، بۇل اتاۋلاردىڭ جوعارىدا كەلتىرگەن تالاپتارعا قانشالىقتى ساي كەلەتىندىگىن باعامداي بەرىڭىز. بۇگىندە تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەتىنى سول – جازىلعان كوشە اتاۋلارىنىڭ گرامماتيكالىق قاتەلەرى (قازاق تىلىندە جازىلۋى) جەتىپ ارتىلادى. وسى سىندى سوڭىنا كوز جەتپەس، ايتا-ايتا ءسوز جەتپەس وزەكتى ماسەلەلەر تولىپ جاتىر.

ءبىرىن الىپ، ءبىرىن جاماپ بىتپەيتىن ولقىلىقتارعا جاپپاي تەكسەرىس پەن تەمىردەي ءتارتىپ كەرەك-اق. دەسە دە، جوسپارلى تۇردەگى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىنەن ءالى دە ءۇمىتتىمىز.

ەركەجان جۇماتاي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button