قازاقتىڭ قوناەۆى

قازاق ءوزiنiڭ بۇرىنعى ۇلى پەرزەنتتەرiن تاسپiدەگi تاستاي تiزiپ، تايلى-تاياعىمەن جۇرەگiندە جاتتاپ، ماڭگi ەستە قالدىرعان. تاريح ساحناسىندا اششى مەن تۇششىنى از كورمەگەن قىران تاعدىرلى، تارلان دالانىڭ ساياق جۇرتى ءوزiنiڭ جادىندا وزەكتi وتكەلدەرi مەن وجەت ورەندەرiن قاپىسىز ساقتاي بiلگەن. ارعىسىن ايتپاعاندا بەرiدەگi جانiبەك، كەرەي، تاۋكە، ابىلاي، سىرىم، تولە، قازىبەك، ايتەكە، بۇقار، يساتاي، ماحامبەت، اباي، شوقان، ىبىراي، جامبىل، احمەت، مiرجاقىپ، ماعجان، ءاليحان، ساكەن، تۇرار، سۇلتانبەك، ءنازiر، حالەل، شاكارiم، مۇستافا، مۇحامەدجان، مۇقتار، الكەي، قانىش — قازاق تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرi بوپ ۇلتتىعىمىز بەن ەلدiگiمiزدi الەمگە ايگiلەپ تۇراتىن ت ۇلىمدى تۇلعالار.

وسى سۇڭعىلا سايگۇلiكتەردiڭ قاتارىندا قوناەۆتىڭ ورنى وزگەشە شىرايلى. ول – قيىن-قىستاۋ زاماندا تەكتi شاڭىراقتا دۇنيەگە كەلiپ، ءوز زامانىندا قۇنارلى بiلiم العان، اقيىق ازامات. قايشىلىعى مول داۋiردە ءومiر ءسۇرiپ، قۇيتىرقىلى ساياساتتىڭ قولبالاسى بولا ءجۇرiپ، ۇلتتىق سىندارلى تۇرپاتى مەن كوڭiل مارقايتار كiسiلiگiن جوعالتپاعان جانى جومارت، ويى ۇشقىر، تالابى اسقاق، ارمانى — ءارتاراپتى; ارى – ءمولدiر بۇلاقتاي، جۇرەگi – جاۋھار جۇزiكتەي، جەكە باسىنىڭ مۇددەسiن كوزدەمەگەن، ءوزiن ويلاۋعا ۋاقىتى عانا ەمەس، پەيiلi دە بولماعان، ەلi ءۇشiن سانالى ءومiرiن سارپ ەتكەن كەبەنەك iشiندەگi ەسiل ەر ەدi.

قاس قاعىمداي ساتكە اينالا سالاتىن قايران، ۋاقىت-اي! ديمەكەڭنiڭ باقيلىق بولعانىنا دا كوزدi اشىپ-جۇمعانشا 15 جىل وتە شىعىپتى-اۋ! كەشە عانا سياقتى ەدi عوي — الاتاۋداي ءاپايتوس پەيiلiمەن ارقامىزدى كەڭگە سالدىرىپ، كول-داريا اقىل-پاراساتىمەن كەۋدەمiزدi كوكتە قۇلشىندىرىپ، اقجارقىن ومiرiمiزگە مىزعىماس تۇعىر بولىپ، ورتامىزدا الشاڭداي باسىپ جۇرگەنi… — كەشە عانا ەدi عوي؟

«تاۋ الىستاعان سايىن بيiكتەي بەرەدi» دەۋشi ەدi دانا دالامىزدىڭ دانىشپان داۋالپازدارى. ديمەكەڭ دە ۋاقىت وتكەن سايىن iرiلەنiپ، ونىڭ اسىل قاسيەتتەرi ايشىقتانا تۇسكەندەي. قاسىمىزدا جۇرگەندە كەيبiرiمiز قادiرiن ۇعىپ ۇلگiرمەگەن. تولاعاي تۇلعامىزدىڭ ەرiكسiز باۋراپ الاتىن بولمىس-بiتiمi بارعان سايىن سانامىزدى ساۋلەلەندiرiپ، ءوزiمiزدi قۇراق ۇشتىرا العا تارتىپ، كوكجيەكتە قۇشاق جايىپ جايساڭ جاعاعا جەتەلەپ تۇرعانداي.

بiتiمi بولەك ەدi عوي ديمەكەڭنiڭ! ءوز ءداۋiرiنiڭ سۇيەكتi سەركەسi ەدi. بۇگiن بۇرالقى دەپ تانىلعان كەڭەس ۇكiمەتiنiڭ تۇسىندا، مادەنيەتتi ورتادا، ەۋروپالىق جان-جاقتى تەرەڭ بiلiم الدى. تۋعان توپىراعى اسا مۇقتاج بولعان مارقا ماماندىقتى مەڭگەرiپ، وركەندi ءوندiرiستi ۇيىمداستىردى.

تابيعاتىنان ساڭلاۋلى تۋعان دارا تۇلعا كوپ ۇزاماي ءوزiن جان-جاقتى جەتiلگەن قارىمدى قايراتكەر رەتiندە تانىتا بiلدi. كەشiكپەي قوعامنىڭ نازارىنا iلiگiپ، وكiمەت ۇيiنە جاۋاپتى جۇمىسقا كەلدi. ەلiمiزدiڭ عىلىم ورداسىن باسقاردى. وتىز جىلداي مەملەكەت باسىندا بولدى.

وسى ۋاقىتتىڭ iشiندە حالقىنىڭ توعىن شايقاماي، ءال-اۋقاتى مەن مادەنيەتiن كوتەرۋگە، قويان-قولتىق ەڭبەك ۇستiندە قالىپتاسىپ; تەرەڭگە تامىر جايعان ۇلت وكiلدەرiنiڭ ىنتىماعىن نىعايتۋعا، ەلiنiڭ iرگەسiنە كوز سالعانداردان شەكاراسىن قارلىعاشتىڭ ۇياسىنداي قورعاپ، تۋعان جەرiنiڭ قۇلپىرا تۇسۋiنە بارىنشا مول كۇش-جiگەرiن سارپ ەتتi.

ولاق بيلiكتiڭ وقىس قيمىلىنان وڭتۇستiك قازاقستانداعى وزبەكستانعا ءوتiپ كەتكەن شۇرايلى ءۇش اۋدانىمىزدى قام¬شىسىنان قان سورعالاپ تۇرعان اجداھا بيلiكتiڭ قاھارىنا قايمىقپاي قارسى تۇرىپ قىبىن تاۋىپ قايتارىپ الۋ — ەردiڭ ەرiنiڭ عانا قولىنان كەلەتiن شارۋا ەدi. ديمەكەڭ ورتالىقتىڭ وسپادارسىز وعىنا ءوز كەۋدەسiن ويلانباي توسىپ، سول بيiك مۇراتقا كوپ ۇزاتپاي قول جەتكiزدi.

شوۆينيستiك الاۋدىڭ قىزۋىنا بولەنگەن ورىس قوعامىنىڭ ۇلتتىق نامىسى ولجاستىڭ "از ي يا"-سى جارىق كورگەندە شارىقتاۋ شەگiنە جەتiپ، جويقىن كۇشپەن باس كوتەرگەندە وسى ورتتەن دارىندى اقىندى شاشاۋسىز الىپ شىعۋ دا وڭاي بولعان جوق.

ارقانىڭ ايالى الاقانى جانىن جادىراتىپ، وزدەرi ءۇشiن قوي ارقاسىنا بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان تۋدى دەپ ەلگەزەك ەلiمiزگە مول ەنiپ، سiڭiپ كەتكەن نەمiس قاۋىمى كەڭقولتىق ەلدiڭ قوناقجايلىعىن پايدالانىپ، ەرەيمەنتاۋدان اۆتونوميا سۇراعاندا دا بار جاۋاپكەرشiلiكتi ءوز موينىنا الىپ ورتالىقتىڭ كەزەكتi وبىر شەشiمiن دەر ساتiندە ورايلى توقتاتقان دا ديمەكەڭ بولاتىن.

بۇل قيمىلدارعا دارحان دارىنمەن قاتار بيiك پاراسات، قاجىماس قايرات، شەكتەن تىس باتىلدىق كەرەك ەدi. وسى القالى قاسيەت ديمەكەڭنiڭ بويىنان جارقىراي كورiندi. بiزدiڭ قۇشىرلانا قۋاناتىن جەرiمiز دە، مامىرلاي ماقتاناتىن جەرiمiز دە وسى.

قازاقستان ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتiنiڭ شارىقتاي شىرقاۋ كەزەڭi دە سول كiسiنiڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە استى. باي تاجiريبەسi مەن تەرەڭ بiلiمiن، بۇكiل قاجىر-قايراتى مەن بيiك پاراساتىن تۋعان ەلiنiڭ گۇلدەنiپ، ءوسiپ-وركەندەۋiنە قالىتقىسىز جۇمسادى. اقىلى دارياداي، جۇرەگi جالىنعا تولى ازامات ەل مۇددەسiنiڭ اۋىر جۇگiن وگiزشە سۇيرەدi.

ەلiمiزدiڭ تۇكپiر-تۇكپiرiندە تۇنىپ جاتقان، عاسىرلار بويى بۇعىپ جاتقان قازىنالى كەن كوزدەرi اشىلىپ، جان-جاقتى ءوندiرiس ورىندارى قانات جايدى. كەۋدەسiندە كيiك ويناعان، ءتورت قۇبىلاسىن ءتورت تۇلiك تۇگەل جايلاعان، اڭىزاعى ىندىنىڭنىڭ ىعىرشىعىن اينالدىرعان سايىن دالادا ريددەر مەن رۋدنىي، تەمiرتاۋ مەن كەنتاۋ، حرومتاۋ مەن سارىباي سەكiلدi سانداعان ونەركاسiپ الىپتارى بوي كوتەرiپ، الەم نازارىن قازاق دالاسىنا ەلەڭدەتتi.

قازاقتىڭ بەتپاقدالاسى مىرزاشولگە اينالىپ، ءوزiنiڭ ەكونوميكالىق احۋالى جونiنەن رەسپۋبليكا وداق كولەمiندە ابىرويسىز ون ءۇشiنشi ورىننان كوڭiل سەرگiتەر ءۇشiنشi دەڭگەيگە كوتەرiلدi. بۇل ەڭبەكشi ەلدiڭ ەڭسەسiن شيراتىپ، ساناسىنا جاڭا ەكپiن بەردi. ەلiمiزدە جاڭا قالالار سالىنىپ، مادەنيەت وشاقتارى بوي كوتەردi. ەلدi مەكەندەر اراسىنا اسفالت جول ءورiلiپ، قوعامدىق كولiك قاتىناسى ارناسىن تاپتى.

ءار ۇيگە ەلەكتر ەنەرگياسى كiرiپ، راديو نۇكتەلەرi ءومiر سەرiگiنە اينالدى، قازاقتىڭ تورiنە كوگiلدiر كەبەجە جايعاسىپ، اقپارات قۇرالدارى ەسiك قاعىپ تۇراتىن بولدى. جاستار اۋىلعا تۇراقتاپ، ازىق-تۇلiك ماسەلەسiن شەشۋ جاڭا بەلەسكە كوتەرiلدi. قالا مەن دالا اراسىنداعى ەجەلگi الشاقتىق جويىلىپ، ءومiر ءسۇرۋ قالپى بiر ارناعا تۇسە باستادى.

بiلiم وردالارىنىڭ ءورiسi كەڭەيدi. ءار بالا وقۋعا تارتىلىپ، كامەلەتكە جەتكەن جاستار قوعامدىق جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتiلدi. جەر-جەردە ارنايى مەكتەپتەر اشىلىپ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كاسiبي ماماندىق يگەرۋiنە جول اشىلدى.

قازاقتىڭ رۋحى كوتەرiلدi. ادەبيەت پەن ونەرگە قامقورلىق كۇشەيدi. كوبiمiز ورىسشا سويلەگەنمەن ۇلتتىق ونەرiمiز بەن ادەبيەتiمiز قارىشتاپ العا باستى. قازاق كوگiندە وسى سالاداعى جارقىن جۇلدىزدار شوعى قاتپارلى قاتار تۇزەدi. ولجاستان ەسەنعاليعا دەيiنگi قازاق پوەزياسىنىڭ، شامشiدەن كەڭەس دۇيسەكەەۆكە دەيiنگi قازاق مۋزىكاسىنىڭ ماڭدايى وسى تۇستا ايرىقشا جارقىراپ كورiندi.

يدەولوگيالىق ارەناعا جاڭا جايساڭدار شىقتى. قوعامدىق پiكiر مەن سالتىنان ورنىقتى تۇعىر تاۋىپ، جۇيەلi ءسوز ەڭبەك تيiمدiلiگiن جەتiلدiرۋدiڭ تەگەۋرiندi تەتiگiنە اينالدى. ءوندiرiستi ۇيىمداستىرىپ، ادام تاربيەسiن ادiپتەۋدە اقپارات قۇرالدارىنىڭ رولi كۇشەيدi. جاس ۇرپاق كiتاپ وقۋعا جاپپاي بەت بۇردى. جارىققا سۋساعان ءار كەۋدەگە وركەنيەت سۋسىندارى تاۋ توسiنەن قۇلاعان بۇلاقتاي مەرەيلەنە مەيiر تۇشىتىپ، ق ۇلىقتانا قۇيىلىپ جاتتى.

ءباسپاسوز ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن كەمشiلiك كوزiن اشۋدىڭ، iس تەتiگiن تابۋدىڭ، قيىن تۇيiندەردi شەشۋدiڭ قايراتتى قۇرالىنا اينالدى. گازەت بەتiندە كورسەتiلگەن اعاتتىقتار زاماتىندا تالقىعا ءتۇسiپ، ونىڭ ورنىنا كەلۋ شارالارى قارالاتىن جانە بۇل ارەكەت ايعا جەتپەي ءباسپاسوز ورگانىنا حابارلانىپ، تياناقتى ەسەپ بەرiلەتiن، جانە مۇنىڭ ءبارi جاۋاپتى كادرلار ارقىلى جۇزەگە اساتىن. حالىق پەن بيلiك اراسىنداعى التىن كوپiر وسىلاي بەكي تۇسكەن ەدi.

قازiر رەسپۋبليكانىڭ قاي تۇكپiرiنە بارساڭ دا ديمەكەڭنiڭ وشپەس iزiن كورەسiڭ. كiممەن سويلەسسەڭ دە سو كiسiنiڭ جىلۋىن سەزەسiڭ. مەن ونى جازباي تانيمىن. ويتكەنi ون جىلداي وسىناۋ الىپ تۇلعانىڭ اياسىندا ءجۇردiم. ول كiسi باسقارعان وتىرىستار مەن جيىندارعا قاتىسىپ، كوسەمدiگi مەن شەشەندiگiنiڭ كۋاسi بولدىم. قول الىسىپ سويلەسۋ شاراپاتىنا يە بولدىم.

سوزiنەن دە، كوزiنەن دە مەيiرiمدiلiك نۇرى توگiلiپ تۇرۋشى ەدi. كابينەتiنە كiرگەن كiسiنiڭ الدىنان شىعىپ، ۇلكەن دەمەي، كiشi دەمەي وعان قول بەرiپ امانداسار ەدi دە، قوناعىن جايعاستىرىپ الىپ ءوز ورنىنا وتىرار ەدi. اۋەلi كەلۋشiنiڭ جاي-جاپسارىن بiلiپ الىپ، iس بارىسىنا كوشەر ەدi. كiسiنiڭ ءسوزiن بولمەي مۇقيات تىڭدايتىن.

باس قوسىلعان ءاربiر جيىندا قانشالىقتى جاۋاپتى ماسەلەلەر قارالىپ جاتسا دا سىزدانىپ داۋىس كوتەرiپ، ەشكiمگە زەكي بەرمەيتiن. كەرiسiنشە شەشiلمەگەن ءتۇيiننiڭ كۇرمەۋiنە تۋرا جول سiلتەپ، جىيلعان جۇرتتىڭ ەڭسەسiن كوتەرiپ، جiگەرiن جەلپiندiرiپ شىعارىپ سالار ەدi. سوندىقتان دا ديمەكەڭنiڭ الدىنان وتكەن جاۋاپتى قىزمەتكەر "امان-ەسەن وتكەنiم راس پا، ەسەپ بەرiپ قۇتىلدىم با؟" دەپ "جەڭiلدiك" تاپپايتىن، كەرiسiنشە، ءوز كەمشiلiگiنiڭ كوزiن اشقانىنا قۋانىپ، جاڭا قايراتقا مiنiپ، جاڭا ىنتامەن شيىرشىق اتىپ، قاناتتانىپ شىعاتىن.

ديمەكەڭنiڭ ءار ءسوزi – جانىڭدى جابىقتىراتىن قۇرعاق وسيەت ەمەس، iسكە جۇمىلدىراتىن شابىت كوزi بولاتىن.

ديمەكەڭ كiسiگە سەنە بiلەتiن، سۇيەنە بiلەتiن; ءۇمiت ارتىپ، قولداي بiلەتiن; دەمەپ جiبەرiپ، ءاربiر كوڭiلگە قونار تiرلiگiڭە بالاداي قۋانار ەدi.

ماعان ول ءوز اكەمدi ەسكە تۇسiرەتiن. بiراق ول بۇكiل ۇلتتىڭ اكەسiندەي ەدi.

سونداي دارىندى باسشى، سونداي دانا قامقورشىسى بار ەل ەش ۋاقىتتا قور بولمايدى دەپ ويلايتىنمىن. Iس جۇزiندە سولاي بولدى دا. قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداعىداي سۇرقىلتاي زاماندا ەل كوركەيiپ جاتتى. حالىقتىڭ ساۋاتى جان-جاقتى ءورiس الىپ، ساناسى الەمدiك الاۋلاردىڭ اياسىندا جاڭا جاعالار تاۋىپ جاڭعىرىپ تۇردى. ەڭ باستىسى اركiم ەرتەڭگi كۇنگە دەگەن تۇراقتى سەنiمنiڭ اياسىندا بولدى.

ديمەكەڭ ەل قادامىنا قۋات بولىپ كەلە جاتقان كادر ماسەلەسiنە اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشiلiكپەن قاراپ، وسى باعىتتا وتە مۇقيات تاڭداۋ جاساپ وتىرار ەدi. ونىڭ زەردەلi كەۋدەسi ادام تانىعىش بولاتىن. الدەكiمنiڭ بويىنان iزگi ساۋلە سەزە قالسا سونى كiدiرتپەي قامقورشىلىققا الىپ، باپكەرلiكتiڭ ورەلi ونەگەسiن كورسەتە بiلەتiن. ءۇمiت كۇتكەن ادامىنا سەنiم بiلدiرiپ، جاۋاپتى iستەرگە تارتىپ وتىراتىن. اركiمگە ومiردەن ءوز ورنىن تاۋىپ، بويىنداعى بار قابiلەتiنiڭ بارىنشا كەڭ اشىلىپ، جاڭا ورiستەر تابۋىنا كومەكتەسە بiلەتiن.

ديمەكەڭمەن ۇزەڭگiلەس ءجۇرiپ، ەلiمiزدiڭ جاڭا بەلەستەرگە جەتiپ وتىرۋىنا سۇبەلi ۇلەس قوسقان، ءسويتiپ حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن بايكەن ءاشiموۆ پەن اسانباي اسقاروۆ، ءارiپباي الىباەۆ پەن مۇستاقىم ىقسانوۆ، ميحايىل ەسەناليەۆ پەن وزبەكالi جانiبەكوۆ، Iلياس ەسەنبەرلين مەن ولجاس سۇلەيمەنوۆ، نۇرعيسا تiلەنديەۆ پەن بيبiگۇل تولەگەنوۆا، ومiربەك جولداسبەكوۆ پەن شايسۇلتان شاياحمەتوۆ تاعى باسقا قارىمدى قايراتكەرلەر ديمەكەڭنiڭ وسىنداي شاپاعاتىن كورگەن ارىستار بولاتىن.

ديمەكەڭ قولىنان iس كەلەتiن ادامدى ۇساق-تۇيەك نارسەلەرگە بولا شاۋجايدان تارتپاي، ولاردى ۇلكەن iستەرگە جۇمىلدىرا بiلەتiن، ءسويتiپ جاڭا ارنالارعا سالاتىن باعىتتارعا بايىپپەن قامشىلاپ وتىراتىن.

جاڭا ءداۋiر ورناپ، جاڭا جۇيەنiڭ جاس جەتەكشiلەرi ديمەكەڭە توسىن مiنەز كورسەتiپ، توسىرقاي قاراعاندا قابىرعامىز قايىسىپ قىنجىلعانىمىز بار. بiراق ۋاقىت ەمشi ەمەس پە؟ ەكپiن باسىلادى، ەس جيىلادى. ەلەرگەندەر ساباسىنا ءتۇسiپ الدى-ارتىنا كوز توقتاتادى. سوندا قايىرىمدى حالىق جۇرەگi ءوز تاڭداۋلىسىن ءبارiبiر تانىپ الاتىنىنا كوزi جەتەدi. شۇكiر، كوپ ۇزاماي قوناەۆقا كوزقاراس لايىقتى ارناسىنا ءتۇستi.

ءار جۇرەكتە جاپىراعىن جايىپ، بۇل كۇندە الىپ بايتەرەككە اينالعان بۇكiلحالىقتىق اقاۋسىز ىقىلاس ديمەكەڭنiڭ ارۋاعىن ىستىق قۇشاعىنا الىپ ايالاي بەرەتiنiنە مەن كامiل سەنەمiن. ءسويتiپ، ۇلتىڭنىڭ ۇلاعاتتى ۇرپاعى باۋىرىنا تارتىپ داڭقىڭ ارتا بەرسiن، اينالايىن اعاتاي!

سادىقبەك حانگەلدين

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button