زوبالاڭ كەزەڭنIڭ ساردار قۇربانى

1985 جىل. شiلدە ايى. وڭتۇستiكتە اسپان اينالىپ جەرگە تۇسەردەي ىستىق. وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ زەينەتكەرلiككە شىعىپ، بۇكiل وبلىس جۇرتشىلىعى جاڭا حاتشىنى كۇتۋدە بولاتىن.

"وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ پلەنۋمى بولادى ەكەن" دەگەن حابار دۇڭك ەتە قالدى. اپپاراتتا جاۋاپتى قىزمەتتەگiلەردiڭ ءبارi بەيبiتشiلiك كوشەسi بويىنداعى ساياسي اعارتۋ ۇيiنە جينالدىق. بiزدiڭ ارقايسىمىزعا جەكە تاپسىرمالار بەرiلگەن. ماعان جۋرناليستەر تاپسىرىلعان. ول كەزدە ءدال بۇگiنگiدەي قاراقۇرىم گازەت جوق. ءۇش-ءتورت جۋرناليستi ورىندارىنا وتىرعىزىپ، پلەنۋمنىڭ باستالۋىن تىقىرشي كۇتۋدەمiز.

– اسقاروۆتىڭ ورنىن كiم باسار ەكەن؟

– اسقاروۆتاي iسكەر بولسا، جارار ەدi?

– ءاي، اسەكەڭە جەتە قويار كiم بار دەيسiڭ؟ – دەگەن سياقتى الىپ-قاشپا سوزدەردi اركiمدەردەن ەسiتiپ قالامىز.

سونىمەن، پلەنۋم باستالىپ كەتتi. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتiنiڭ حاتشىسى ساعيدوللا قۇباشەۆ ورتالىق كوميتەتتiڭ شىمكەنت وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرنشi حاتشىلىعىنا رىسبەك مىرزاش ۇلى مىرزاشەۆتى ۇسىنىپ وتىرعانىن ايتا كەلiپ، ونىڭ ومiربايانىمەن تانىستىردى. ول بۇعان دەيiن حالىق دەپۋتاتتارى پاۆلودار وبلىستىق كەڭەسi اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى لاۋزىمىن اتقارعان ەكەن.

بەيتانىس ازاماتتى كiم دە بولسا توسىرقاي قارسى الاتىن ەجەلگi ادەتiمiز ەمەس پە؟ ورتادان ءسال جوعارى بويى بار، الدىڭعى شاشتارى تۇسiڭكiرەپ، قاسقالانا باستاعان. دوڭگەلەك ءجۇزدi، قىسىق كوزدiلەۋ، قاراتورى جiگiت اعاسىن بiز دە العاش رەت قۇشاق جايا قارسى العان جوقپىز. ونىڭ ۇستiنە سىرتتاي قاراعاندا پاڭداۋ كورiنگەندەي بولدى. قانشا دەگەنمەن وبلىستىڭ بiرiنشi باسشىسى بولعاندىقتان، ءارi مiنەز-قۇلقىن بiلمەگەندiكتەن ونىڭ كوزiنە تۇسە بەرۋدەن جاسقانشاقتاي بەردiك.

مەن ناسيحات جانە ۇگiت بولiمiندە نۇسقاۋشىسىمىن. ءۇش ايداي دەگەنi بولماسا، وسى ۋاقىت iشiندە اسانباي اسقاروۆتى ءۇش-اق مارتە كورگەن شىعارمىن. ونىڭ بiرەۋi العاش جۇمىسقا قابىلداناردا، ەكiنشiسi – پارتيا جينالىسىندا، ءۇشiنشiسi – قوشتاسار كەزدە. بiراقتا، وسى ءۇش ءساتتiڭ ءوزi مەن ءۇشiن ەشقاشان دا ويدان شىقپاس ايتۋلى شاقتار بولعانىن استە ەستەن شىعارا قويماسپىن. بۇل ءوز الدىنا جەكە اڭگiمە.

رىسبەك مىرزاش ۇلىنىڭ حاتشى بولىپ كەلگەنiنە ءۇش كۇن وتكەن. كەشكi ساعات بەستەردiڭ شاماسى بولاتىن. بiرiنشi حاتشىنىڭ كومەكشiسi ابدiكارiم مامبەتوۆ تەلەفون سوقتى.

– سiزدi بiرiنشi شاقىرىپ جاتىر، تەز كەلiڭiز، – دەدi تەلەفونداعى قوڭىر داۋىس.

ەكiنشi قاباتتاعى بiرiنشiنiڭ قابىلداۋ بولمەسiنە كiرگەندە حاتشى قىز:

– سiزدi كۇتiپ وتىر، تەز كiرiڭiز، – دەدi ەسiكتi اشىپ.

رىسبەك مىرزاش ۇلى ستول جانىندا تۇرەگەپ، الدە نارسەنi iزدەگەندەي ستولعا ءۇڭiلiپ تۇر ەكەن. مەنi كوردi دە، ستول جانىنان بiر-ەكi قادام العا ءجۇرiپ:

– بايدوللا، كەل! وتىر، – دەپ قولىمدى الدى. ول كiسi ءوز ورنىنا جايعاسقان سوڭ، مەن دە وتىردىم. نە ايتار ەكەن دەگەندەي، قاس-قاباعىنان كوز ايىرعام جوق.

– مەن ەرتەڭ ەرتەمەن سوزاق اۋدانىنا جۇرگەلi وتىرمىن. وندا پلەنۋم بولادى. سوزاقتى ەستiگەنiم بولماسا، كورگەن جەرiم ەم- ەس. پلەنۋمدا بiرiنشi حاتشىنى سايلاماقپىز. مەنiڭ سويلەۋiم كەرەك. سوعان 15-20 مينوتتiك ءسوز دايىندا. كومەكشiمنەن سۇراستىرعانىمدا، سەنiڭ قازاقشاڭنىڭ دۇرىستىعىن ايتتى. مەن دە قازاقشاعا دۇرىسپىن. الايدا، ۇنەمi ورىسشاسى مول ورتادا جۇرگەندiكتەن بولار ورىس تiلiنiڭ جەتەگiندە كەتiپ قالا بەرەمiن، – دەپ ماعان، وبكومداعى ەڭ تومەنگi قىزمەتكەر-نۇسقاۋشىعا اعىنان جارىلدى. مەن العاش رەت نە ايتارىمدى بiلiڭكiرەمەي، ۇندەمەي تۇرىڭقىراپ قالدىم دا، از-ماز ۇزiلiستەن سوڭ:

– رىسبەك مىرزاش ۇلى، مەن دە سوزاق اۋدانىن كوپ بiلە بەرمەيتiن ەدiم، – دەدiم.

– وقاسى جوق. بارلىق ءبولiم ساعان قىزمەت جاسايتىن بولادى. تسيفرلاردى كوبەيتۋدiڭ قاجەتi جوق. جەر جاعدايىنا، حالقىنىڭ كوڭiل-كۇيiنە كوبiرەك كوڭiل ءبول. سەندەردە "تەرiسكەي"، "كۇنگەي" دەگەن سوزدەر بار ەكەن. ونىڭ دا ءمان-ماعىناسىن تۇسiندiرە كەتسەڭ، ول مەن ءۇشiن قاجەت.

– جارايدى، رىسبەك مىرزاش ۇلى، قولىمنان كەلگەنشە ارەكەت جاسايمىن، – دەپ ورنىمنان تۇرا باستادىم.

– بiز تاڭەرتەڭ ساعات 7-دە جۇرەمiز. ءسوزدi كەزەكشiگە بەر، – دەپ مەنiمەن جىلى شىرايلى قوشتاستى.

بەرiلگەن تاپسىرما جۇگiنiڭ اۋىرتپالىعىنان سالىم سۋعا كەتiپ، ۇنجىرعام ءتۇسiپ، كابينەتكە كوڭiلسiزدەۋ كiرگەن بولۋىم كەرەك، مانادان تاعاتسىزدانا كۇتiپ وتىرعان جۇمابەك:

– ءوزiڭiز ءورت سوندiرگەندەي عوي. تىنىشتىق پا؟ – دەپ ورنىنان تۇرەگەلە قارسى الدى.

– تىنىشتىق. سوزاققا پلەنۋم وتكiزۋگە بارادى ەكەن. سوعان ءسوز دايىندايتىن بولدىم. ۋاقىت تىعىزدىعى كوڭiلگە قوبالجۋ تۋعىزىپ تۇر، – دەدiم.

– جاۋاپتى تاپسىرما ەكەن. مەن كەدەرگi جاسامايمىن – دەپ ول كابينەتتەن شىعىپ كەتتi.

مەن نەدەن باستارىمدى بiلمەي، ويىمدى جيناقتاي الماي وتىرمىن. سالدەن سوڭ ءار ءبولiمنiڭ باسشىلارى مەن ورىنباسارلارى كەلە باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولiمi مەڭگەرۋشiسiنiڭ ورىنباسارى، اق شاشتى بوريس ماكسيموۆيچ پاشەۆين داۋدىراپ قالعان جاسى ۇلكەن ازامات بولاتىن.

– باكە، ۆام كونكرەتنو كاكيە تسيفرى نادو. يا ۆسە داننىە و سۋزاكسكوم رايونە پرينەس، پوتوم ۆەرنەتە، – دەپ بiر بۋما قاعازدى الدىما قويا سالدى.

– سوزاقتاعى قۇرىلىستان قاجەتتi ماتەريالدار مىنا پاپكانىڭ iشiندە، – دەدi قۇرىلىس ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi وڭايبەك مىرزابەكوۆ پاپكانى ستولعا قويىپ جاتىپ، – كەرەگiن وسىلاردىڭ iشiندەگi قاعازداردان تاۋىپ الاسىز.

بۇرىن كابينەتكە كiرە قويمايتىن ىعايلار مەن سىعايلار: "جاڭا كەلگەن بiرiنشiنiڭ قاھارىنا ۇشىراپ قالمايىق"، – دەگەندەي قاعازدارىن قويىپ، مەنiڭ ءسوزiمدi كۇتiپ، بiر-بiرiمەن دابىرلاسا سويلەسiپ، بولمە iشiن اڭگiمە دۇكەنiنە اينالدىرىپ جiبەردi.

– سiزدەرگە كوپ-كوپ راحمەت. قاعازدارىڭىزدى الىپ قالايىن. مۇمكiن بiر قاجەتكە جاراپ قالار. ەندi ويىمدى جيناقتاۋعا مۇمكiندiك بەرiڭiزدەر، – دەدiم.ولاردىڭ كۇتiپ تۇرعانى سول بولسا كەرەك، ءوزارا اڭگiمەلەسكەن كۇيi شىعىپ كەتتi.

ءتورت ساعات تاپجىلماي وتىرىپ، ءسوزدiڭ العاشقى سۇلباسىن دا جونگە كەلتiردiم. سودان كەيiن ونى قاجەتتi فاكتiلەرمەن ازداعان تسيفرلارمەن قوناقجاي مiنەزدەرiن دە قاعاز بەتiنە ءتۇسiردiم. سوزاق تۋرالى وقىعان، ەستiگەن ماتەريالدى شىبىن تايىپ جىعىلاتىن اپپاق قاعازعا باستىرىپ، كەزەكشiنiڭ قولىنا ۇستاتتىم.

سوزاق اۋداندىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى بولىپ دوسىباي شەرiمقۇلوۆ سايلاندى. ول بۇعان دەيiن وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولiمiن باسقاراتىن. مەن ونى قىزىلقۇم اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى كەزiنەن تانيتىنمىن. ۇزىن بويلى، اققۇبا، سىمباتتى جiگiت. پاراساتتى دا، مادەنيەتتi دە، بiلiمi دە، تاجiريبەسi دە جەتكiلiكتi. ساياساتتىڭ دا، بيلiكتiڭ دە ءدامiن تاتقان، جارقىن ءجۇزدi ازامات رەتiندە ونى قۇرمەتتەيتiنمiن.

ارادا ءۇش كۇن ءوتتi. بiرiنشi سول كۇنi-اق شىمكەنتكە ورالعان. اپپاراتتاعى قىزمەتكەرلەردiڭ ءبارi ءالiپتiڭ اياعىن كۇتiپ، كۇندەگi تiرشiلiكتەرiمەن اينالىسۋدا. مەن دە كوپتiڭ بiرi بولىپ، ءبولiم باستىعى مەن ونىڭ ورىنباسارىنىڭ تاپسىرمالارىن، وزiمە جۇكتەلگەن مiندەتتەردi ءال-قادiرiمشە اتقارۋدامىن.

وبكومدا "جالپى ءبولiم" دەگەن جانالعىش بار. ماسكەۋدەن، الماتىدان كەلگەن ديرپكتيۆالىق قۇجاتتار مەن قاۋلى-قارارلاردىڭ، ورتالىق، وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرi بيۋرولارى شەشiمدەرiنiڭ ورىندالۋىن، حالىقتان تۇسكەن ارىز-شاعىمداردى تەكسەرۋ قورىتىندىلارىن وسى ءبولiم باقىلايدى ءارi مەرزiمدەرiن بەلگiلەپ بەرەدi. ولاردىڭ ءبارiن الدىمەن ورىنداۋ ءۇشiن شارالار بەلگiلەپ، ونى جۇزەگە اسىرۋ، ءسويتiپ قالاي ورىندالعانىن جازباشا حابارلاۋ، ال شاعىم-ارىزداردى تەكسەرiپ، وعان جاۋاپ جازۋ – نۇسقاۋشىلاردىڭ مiندەتi. مەن دە ءبولiمنiڭ وسىنداي قارا جۇمىسىمەن اينالىسىپ، مۇرنىمنان شانشىلىپ جاتقانمىن-دى. الدىمدا تۇرعان تەلەفون شىلدىر ەتە قالدى. كوتەردiم.

– سiزدi بiرiنشi حاتشى شاقىرىپ جاتىر، تەز كەلە قويىڭىز، – دەدi قابىلداۋ بولمەدە وتىراتىن قىز.

جۇمابەك ماعان قارادى. مەن جاي عانا:

– بiرiنشi شاقىرىپ جاتىر، – دەدiم. العاشقى كەزدەگiدەي كوڭiل قوبالجۋى بولا قويعان جوق. وسىدان ءۇش كۇن بۇرىنعى بiرiنشiنiڭ جىلى قاباعى، جايدارى ءجۇزi، قاراتورى شۋاقتى ءوڭi كوز الدىما كەلە قالدى. "تاعى قانداي تاپسىرما بەرەر ەكەن"، – دەگەن وي جەتەگiندە بiرiنشiنiڭ كابينەتiنە دە كiردiم. رىسبەك مىرزاش ۇلىنىڭ كوڭiلi كوتەرiڭكi وتىر ەكەن.

ادەتتەگiدەي ورنىنان تۇرىپ، جايدارى قالپىندا ماعان امانداسقالى قولىن سوزدى. مەن دە اياعىمدى جىلدامداتا باسىپ، ۇسىنعان قولىن الدىم.

– سالاماتسىز با، رىسبەك مىرزاش ۇلى! – دەدiم.

– بايدوللا، وتىرا عوي. مەنiڭ سەندە كوپ تە شارۋام جوق

ستولدىڭ الدىنداعى ورىندىققا جايعاسىپ وتىردىم. اقىرىنداپ ونىڭ بەتiنە قارادىم. ۇنسiزدiك ۇزاققا سوزىلعان جوق. اڭگiمەنi بiرiنشi باستاپ كەتتi.

– سوزاق اۋدانىنا بارىپ قايتتىم. ساعان راحمەت ايتايىن دەپ ەدiم. ءسوزدi دۇرىس، اسەرلi دايىنداپسىڭ. Iشiندە ءسوز مايەگi – ماقال دا، ماتەل دە جەتكiلiكتi. جالپى، اۋدانعا بارعانىمشا-اق بۇل ايماق تۋرالى مالiمەتپەن تولىق حاباردار بولدىم. سول ريزاشىلىعىمدى بiلدiرەيiن دەپ ەدiم، – دەدi. اڭگiمە وسىمەن اياقتالدى. مەن ۇندەمەي ورنىمنان تۇردىم. Iشكi جان-دۇنيەم الاي-دۇلەي. قۋانىشىم قوينىما سياتىن ءتۇرi جوق. جارىلىپ كەتەردەيمiن.

– بارا بەر، – دەگەن ءسوزدi ەسiتۋiم مۇڭ ەكەن، كابينەتتەن اتىلىپ شىعىپ، ءۇشiنشi قاباتقا قۇستاي ۇشتىم. ماقساتىم – جۇمابەككە تەزiرەك جەتۋ. كiرسەم، جۇمابەك تەلەفونمەن الدەكiمدەرمەن سويلەسiپ وتىر ەكەن. سالدەن سوڭ ول:

– ءيا، گازەتتiڭ رەداكتورى بولدىڭىز با، تiپتi شىداي الاتىن ەمەسسiز عوي، – دەدi مەنiڭ دەگبiرسiزدەنگەن تۇرiمە قاراپ:

– بiرiنشi راحمەت ايتتى، دايىنداعان ءسوزiم وعان ۇناپتى، – دەدiم ءالi دە قۋانىشىمدى جاسىرا الماي.

قالاي دەسە دە رىسبەك مىرزاش ۇلىنىڭ ازاماتتىعىنا، پاراساتتىلىعىنا، مادەنيەتتiلiگiنە ريزا بولدىم. وسىعان دەيiن دە تالاي حاتشىلاردىڭ ءسوزiن جازىپ، كەيبiرەۋلەرiنiڭ ءسوزiن ورىسشادان قازاقشاعا اۋدارىپ بەرiپ جۇرگەنبiز. ونى بiز نۇسقاۋشىنىڭ قىزمەتتiك مiندەتتەرiنiڭ بiرi سانايتىنبىز. ولارعا ۇناپ جاتىر ما، ۇناماي جاتىر ما ودان دا بەيحابار بولاتىنبىز. بار العىستى دا، رەنiشتi دە ءبولiم باستىقتارى ەسiتiپ، سولار قارىق بولىپ جاتاتىن-دى. ال، بۇگiنگi وقيعا – وبكومدا جۇمىس iستەگەن ءۇش ايدان استام ۋاقىت كەزiندەگi العاش ەستiگەن ماراپاتىم. قالايشا قۋانبايسىڭ؟

ماعان دەيiن بۇل ورىندا جازۋشى-جۋرناليست مارحابات بايعۇتوۆ وتىرعان بولاتىن. ول تۇلكiباستا تۋىپ-وسكەندiكتەن بە، ينتەرناتتا وقىعاندىقتان با، ورىسى كوپ اۋداندا جۇرگەندiكتەن بە، الدە ءوزiنiڭ زەرەكتiگiنەن بە – ورىس تiلiنە مەنەن گورi الدەقايدا جۇيرiك بولاتىن-دى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگi باستىعى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بiرiنشi حاتشى اسانباي اسقاروۆقا جازۋشىلار وداعىنىڭ وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسارالىق بولiمشەسiنiڭ حاتشىلىعىنا جiبەرۋiن سۇرانىپ، ارنايى حات جازعان ەدi. قازاقتىڭ ولجاسىنىڭ ءسوزiن جەرگە قالدىرعىسى كەلمەگەن اسەكەڭ مارحاباتتى ارنايى شاقىرىپ، ولجاستىڭ ءوتiنiشiن جەتكiزدi. وبكومدا جۇمىس iستەگەنiنە جىل تولماي-اق ماحاڭ جازۋشىلاردىڭ وبلىسارالىق بولiمشەسiنە اۋىسىپ كەتتi دە، 1985 جىلدىڭ 10 ساۋiرiندە ونىڭ ورنىنا مەن كەلدiم.

العاش كەلگەندە وبكومنىڭ جۇمىسى مەن ءۇشiن ميداي جازىق دالا بولدى. تۇكتەن حابارىم جوق.

– مارقاش (ەركەلەتكەن كەزدە ونى وسىلاي دەيتiنمiن)، "كورمەگەن جەردiڭ وي-شۇقىرى كوپ" دەگەندەي، بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەرiم، بiر شۇڭقىرىنا ءتۇسiپ كەتiپ، وماقاسا قۇلارمىن. اعاڭا كومەكتەس، – دەپ ەدiم، كوپ جاساپ، وركەنi وسكiر مارحابات:

– باكە، جارايدى، كومەكتەسەيiن، بiراق سiز دە ماعان كومەكتەسiڭiز.

– مەن قالاي كومەكتەسەمiن، – دەدiم.

– ە، بۇل جەردە مەن ايتقان جەرگە "وبكومنانمىن، مىنا ماسەلەلەردi شەشiپ جiبەرiڭiز" دەسەڭiز بولدى. جازۋشىنى تىڭداماعانمەن، وبكومدى تىڭداماۋعا ەشكiمنiڭ قاۋقارى جوق، – دەدi. كەيiن كەلە-كەلە مارحاباتتىڭ بۇل ءسوزiنiڭ جانى بار ەكەنiن دە بiلiپ، ءدامiن تاتا باستادىق قوي. ماحاڭ دا بiلگەننەن سوڭ، جەتi اي، جەتi كۇن ءدامiن تاتقان سوڭ، ايتىپ تۇر ەكەن عوي.

بiرiنشi حاتشى بۇرىنعى كادرلارمەن جۇمىسىن ودان ءارi جالعاستىرا بەردi. حاتشىلاردىڭ ەشقايسىسىن اۋىستىرا قويعان جوق. الايدا، "اسقاروۆتىڭ "كادرلارىن" اكۋىستىرادى ەكەن" دەگەن سىبىستار اندا-ساندا ەسiتiلiپ قالادى. مۇنداي سوزدەردi، اسiرەسە سىرتاعىلار ەستiگiش-اق. ماسكەۋدەگiلەر قايتا-قايتا تەلەفون سوعىپ، تiپتi كiمدەردi جۇمىستان بوساتۋى كەرەكتiگiن دە ايتىپ، تاپسىرمالار بەرiپ جاتقانعا ۇقسايدى دەگەن دە الىپ-قاشتى سوزدەردi ەسiتiپ قالامىز. بiراق، وبكومنىڭ iشiندە دە، سىرتىندا دا تىنىشتىق. ال، سوزاقتاعى اۋىس-تۇيiسكە كەلەتiن بولسا، ول اسقاروۆتىڭ كەزiندە-اق پiسiپ-جەتiلiپ، باستالعان بولاتىن-دى. بۇعان جاڭا حاتشىنىڭ قاتىسى شامالى.

رىسبەك مىرزاشەۆتiڭ العاشقى جاڭالىقتارىنىڭ بiرi – قالا مەن اۋىلدىڭ اراسىن بiر-بiرiنە جاقىنداستىرۋدان باستالدى. ەڭ باستىسى، اۋىل ديقاندارى وسiرگەن ونiمدەردi قالا تۇرعىندارىنىڭ يگiلiگiنە اينالدىرۋعا ەرەكشە كۇش سالدى. كۇزدە نەگiزگi ازىق-تۇلiك ونiمدەرiنiڭ جيىن-تەرiمi اياقتالىسىمەن شىمكەنت قالاسىنىڭ ءۇش اۋدانىنان ازىق-تۇلiك ونiمدەرiنiڭ جارمەڭكەسiن ۇيىمداستىردى. ونداعى تاۋارلار باعاسى بازارداعىدان الدەقايدا تومەن، ءارi ساپالى، ءارi تازا، ءارi قولايلى بولدى. كەيiن مۇنداي جارمەڭكەلەردi وتكiزۋ داستۇرگە اينالىپ كەتتi.

سوكپ ورتالىق كوميتەتiنiڭ باس سەكرەتارى م.س.گورباچەۆ باستاعان قايتا قۇرۋ رەفورماسى ەلiمiزگە ەتەنە ەنە باستالعان شاق. توقىراۋ كەزەڭi دەپ ايدار تاعىلعانمەن ل.ي.برەجنەۆتiڭ ۋاقىتىمەن سالىستىرعاندا iستەن گورi ءسوزدiڭ ۇستەمدiك الىپ تۇرعان شاعى بولاتىن بۇل تۇس. قاي جەردە بولسا دا ەلدi دەموكراتيالاندىرۋدى العا تۇتا، وتكەن كۇندەرiمiزدi ويسىراتا جامانداي وتىرىپ، بولاشاقتان ءۇمiتiمiزدi ۇزبەۋiمiزدi ناسيحاتتايتىن سىلدىر سوزدەر سارىنى اسپانىمىزدا شارىقتاپ تۇردى. دۇكەندەردە ەت-مايدى، قانت-شايدى، كيiم-كەشەك پەن اراق-شاراپتى بىلاي قويعاندا، كۇندەلiكتi تۇتىناتىن سابىن مەن تۇزعا زار قىپ قويعان ءداۋiر باستالدى دا كەتتi. مiنە، وسىنداي قىسىل-تاياڭ كەزدە، نارىقتىڭ شارىقتاپ، بازاردىڭ قاعىنىپ تۇرعان كەزiندە جوعارىداعىداي جارمەڭكەنiڭ ءوزi قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا حالىق ءۇشiن ەداۋiر جاردەم بولعان-دى.

1985 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ اياعىندا وبلىستىق پوليگرافيا، باسپا جانە كiتاپ ساۋداسى iستەرi جونiندەگi باسقارمانىڭ باستىعى، ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرi كوشەرباي ىسقاقوۆ زەينەتكەرلiككە شىعىپ، وسى باسقارمانىڭ باستىعى بولىپ باقىت تiلەۋباەۆ تاعايىندالدى. وبكومدا ناسيحات جانە ۇگiت ءبولiمi مەڭگەرۋشiسiنiڭ ورىنباسارىنىڭ ورنى بوس قالدى. اركiم ءارتۇرلi جورامال ايتىپ جۇرگەن-دi. بiراق، ول جورامالدىڭ iشiندە مەنiڭ فاميليام جوق بولاتىن-دى.

سول جىلعى قاراشا ايىنىڭ 4 جۇلدىزىندا تۇستەن كەيiن "بiرiنشi حاتشى شاقىرىپ جاتىر" دەگەن حابار سارت ەتە قالدى. باردىم. بiرiنشi بۇرىنعىداي وتە جىلى قابىلدادى. حال-جاعدايىمدى سۇرادى.

– وبلىستىق گازەتتەردە جاريالانعان ماتەريالداردىڭ بiرقاتارىن وقىپ ءجۇرمiن. اسiرەسە، اۋدانداردان، اۋىلداردان جازىلعان سىن ماتەريالدارداعى كوتەرiلگەن پروبلەمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. سەن ەشقانداي ۇيالما، اۋداننىڭ بiرiنشiلەرiنە تiكەلەي شىق، سىنداردى دۇرىس قابىلداپ، شارا كورەتiن بولسىن، – دەدi. مەن رەداكتسيانىڭ ءتارتiبiن، ماتەريالداردى تەكسەرۋگە جiبەرەتiنiن ايتا باستاپ ەدiم، ول:

– رەداكتسيا ءوز تاراپىنان ارەكەتiن جاساي بەرسiن، ال بiز ءوز تاراپىمىزدان ارەكەت جاسالىق. ونىڭ ارتىقتىعى جوق. سايىپ كەلگەندە، ءبارiمiزدiڭ دە تۇپكi ماقساتىمىز – ەلدiڭ جاعدايىن تۇزەۋ، جەكە ادامداردىڭ سۇرانىسىن، ارىز-شاعىمدارىن قاناعاتتاندىرۋ ەمەس پە؟ – دەپ ماعان مۇنىم قالاي دەگەندەي سۇراۋلى كەيiپپەن قارادى.

– دۇرىس ايتاسىز. بۇرىن بۇل گازەت رەداكتسيالارىنىڭ iشكi iسi عوي دەپ ارالسپايتىن ەدiم. بۇل تاپسىرماڭىزدى بۇگiننەن باستاپ باسشىلىققا الامىن. رەداكتسياداعىلار دا قۋانىپ قالاتىن بولدى. بۇل رەداكتسيا ءۇشiن دە ۇلكەن كومەك قوي.

– مەن بۇل جەردە ادiلدiك پەن شىندىقتى جازعان ماتەريالداردى ايتىپ وتىرمىن. وتكەندە "كازاحستانسكايا پراۆدا" گازەتiندە "جۋرناليستەردiڭ شىعىپ تۇرۋىن سۇرايمىن" دەگەن سىن ماقالا شىعىپتى. تۇلكiباس اۋدانىنىڭ بiرiنشi حاتشىسىنىڭ ءسوزiن ماقالانىڭ تاقىرىبى ەتكەن. وسى ماتەريالدىڭ انىق-قانىعىن ءوزiڭ بارىپ بiلiپ قايت تا، شىندىققا ساي كەلسە، بيۋروعا ماتەريال دايىندا، – دەدi.

– ماقۇل، – دەدiم دە ورنىمنان تۇرماقشى بولدىم.

– تۇلكiباستىقتاردىڭ كوڭiل-كۇيiن مەرەكە الدىندا بۇزباي-اق، ول جاققا 7-نويابردەن سوڭ باراسىڭ. مەنiڭ ساعان ايتپاعىم تiپتەن باسقا شارۋا. جۋرناليستيكا سالاسىندا جۇمىس iستەگەنiڭە قانشا جىل بولدى؟

– جيىرما جىلداي.

– وندا وبلىستاعى جۋرناليستەردiڭ ءبارiن دەرلiك جاقسى تانيتىن شىعارسىڭ؟

– ءبارiن بولماسا دا كوزگە كورiنiپ، ەل اۋزىنا iلiنiپ قالعانداردىڭ بiرقاتارىن بiلەمiن، – دەدiم. بۇل سۇراۋلاردىڭ تاساسىندا قانداي ءمان بارىن ويلاعانىمشا، ول:

– "يۋجنىي كازاحستان" گازەتiنiڭ رەداكتورى رومان پروكوپەۆيچ زۋەۆ زەينەتكەرلiك جاسقا كەلiپتi عوي، كەشە ول تۋرالى ءوزi كەلiپ ايتتى. مەن ول كiسiگە: "قىزمەتiڭiزدi اتقارا بەرiڭiز"، دەپ كەڭەس بەردiم. دەگەنمەن، ەرتە مە، كەش پە زەينەتكەرلiككە شىعاتىنى راس قوي. سونىڭ ورنىنا لايىقتى كiم بار، ويلانعانىمىز ءجون، – دەپ ماعان قارادى. مەنiڭ ويىما بiردەن كۋنگۋرتسەۆ ءتۇستi. ول جيىرما جىلدان استام وسى گازەتتە iستەپ كەلەدi. قىزمەتتi قاراپايىم تiلشiلiكتەن باستاعان. ءبولiم باستىعى، جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرiن ءتاپ-ءتاۋiر اتقاردى. قازiر رەداكتوردىڭ ورىنباسارى، جاقسى پۋبليتسيست، جازۋشىلىعى دا بار. بiرنەشە كiتاپتىڭ اۆتورى. جەرگiلiكتi قازاق جازۋشىلارى مەن اقىندارىنىڭ بiرقاتار شىعارمالارىن ورىس تiلiنە اۋداردى. بiلiمدi، مادەنيەتتi، iسكەر جۋرناليستەردiڭ قاتارىنداعى ازاماتتاردىڭ بiرi. مەن وسى پiكiرلەرiمدi بiرiنشiگە ايتىپ ەدiم. ول:

– تاعى دا اقىلداسىپ كورەرمiز. جالپى، سەنiڭ دە پiكiرiڭ ويىمىزدا بولادى، – دەدi دە ماعان تiكەلەي قارادى، كوزiندە شۋاق بار سياقتى. مەن ەكەۋارا اڭگiمە وسىمەن اياقتالعان شىعار دەپ ءۇنسiز وتىرمىن، – ال، ەندi نەگiزگi اڭگiمەگە كوشەمiز، – دەدi بiرiنشi. مەن ول قانداي نەگiزگi اڭگiمە ەكەن دەگەندەي وعان اڭتارىلا قارادىم. رىسبەك مىرزاش ۇلىنىڭ نۇسقاۋشىسىمەن وسىلاي شەشiلە اڭگiمەلەسiپ وتىرعانىنا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىرعاندا، تاعى دا ەكiنشi بiر ماسەلەنiڭ شەتiن شىعارعالى وتىرعانىن ەسiتiپ، ودان ارمەن ءوزiمدi ىڭعايسىز جاعدايدا سەزiنە باستاعانداي ءبiرتۇرلi قوبالجىپ، ابiگەرگە ءۇستiم.

– بiزدە ناسيحات جانە ۇگiت ءبولiمi مەڭگەرۋشiسi ورىنباسارىنىڭ ورنى بوس تۇر. وسى ورىنعا سەنi ۇسىنعالى وتىرمىن. بيۋرو مۇشەلەرi قارسى بولا قويماس.

– رىسبەك مىرزاش ۇلى، سەنiمiڭiزگە راحمەت، بiراق مەن بۇل ورىندا iستەي المايمىن، شاما كەلمەيدi، – دەدiم. ول مۇنداي جاۋاپتى كۇتپەگەن بولۋى كەرەك.

– نەگە؟ – داۋسى قاتقىلداۋ شىقتى.

– مەن ورىس تiلiنە ونشا ەمەسپiن. اسiرەسە، جازۋعا كەلگەندە كوپ قينالامىن. ال، وبكومدا بارلىق iس-قاعاز ورىس تiلiندە جۇرەدi. قاراماعىمداعىلاردىڭ جازعاندارىن تۇزەي الماي وتىرسام، ۇيات.

– ورىس تiلiندە سويلەي الاسىڭ با؟

– سويلەۋiن سويلەمiن عوي.

– ە، وندا جاراسى جەڭiل ەكەن. مەن مۇلدەم ەشنارسە بiلمەيتiن شىعار دەپ قالىپ ەم. مەن قازاق مەكتەبiن بiتiرگەنمiن. ورىستىڭ تiلiن كەيiن جوعارى پارتيا مەكتەبiندە وقىعاندا ۇيرەندiك قوي. ساعان تاپسىرمالار قازاق تiلiندەگi ماسەلەلەر بويىنشا بەرiلەدi. ەداۋiر ەڭبەكتەنسەڭ، ورىستىڭ تiلiن دە جاقسى مەڭگەرiپ كەتەسiڭ.

وسىمەن اڭگiمە بiتتi دەگەندەي رىسبەك مىرزاش ۇلى ورنىنان تۇرىپ:

– 6-نويابردە بيۋرو، دايىندال، – دەپ قوشتاسۋعا ماعان قولىن سوزدى. مەن ونىڭ قولىن الدىم دا ۇندەمەگەن كۇيi شىعىپ كەتتiم.

ەرتەسiنە وبكومنىڭ حاتشىسى كلارا تولەندiقىزى ءالiپوۆا شاقىرىپ:

– بايدۋللا، سەنiڭ مۇنىڭ قالاي؟ كوپ ازامات بۇل قىزمەتكە قولى جەتە الماي جۇرسە، سەن بiرiنشiنiڭ ۇسىنىسىنا كەلiسپەگەن سياقتىسىڭ؟ – دەدi.

– كلارا تولەندiقىزى، قولىمنان كەلمەيدi عوي.

– كەلەدi! كەلگەندە قالاي؟ ءسوزدi كوبەيتپە. مەن قازiر رىسبەك مىرزاش ۇلىنا كەلiستi دەپ ايتامىن. بارا بەر، – دەپ، مەنi كابينەتiنەن قۋعانداي شىعارىپ سالدى.

سونىمەن ۇلى وكتيابر سوتسياليستiك رەۆوليۋتسياسىنىڭ 68 جىلدىعىن ءبولiم مەڭگەرۋشiسiنiڭ ورىنباسارى لاۋازىمىندا تويلاپ، دەمونستراتسياعا قاتىستىم.

مەنiڭ ورنىما نۇسقاۋشى بولىپ وبلىستىق ساياسي اعارتۋ ءۇيiنiڭ كونسۋلتانتى ايدىنعالي سىدىقوۆ، ال ونىڭ ورنىنا ەڭبەكشi اۋداندىق پارتيا كوميتەتiندە نۇسقاۋشىلىق قىزمەت اتقاراتىن قابىلبەك تورەتاەۆ كەلدi. بۇل كۇندەرi ەكەۋi دە وبلىستىق مەكەمەدە. ايدىنعالي مادەنيەت، قابىلبەك مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارمالارىن باسقارادى. يدەولوگيا جونiندەگi حاتشىمىز ك.ءالiپوۆا باسقا جۇمىسقا اۋىستى. ورنىنا الماتىدان اسەن سۇلەيمەنقىزى بەسپاەۆا كەلدi. وبلىستىق، اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرiنiڭ حاتشىلارىنىڭ اراسىندا جايلاپ اۋىس-تۇيiستەر بولىپ جاتتى.

1986 جىلدىڭ قاڭتار ايى بولاتىن. جۇمىس اياعى بولىپ قالعان. ادەتتەگiدەي تەلەفون قوڭىراۋ سوقتى. تەلەفوننىڭ ەكiنشi جاعىندا تۇرعان مىرزاشەۆ ەكەن.

– الماتىدان تەلەفون سوعىپ تۇرمىن. "بولشەۆيك" سوۆحوزىندا لەنينگە ارنالعان ەسكەرتكiش ورناتىلماي، اۋلادا جاتىر دەگەن ارىز موسكۆادا جاتىر ەكەن. تەز بارىپ انىق-قانىعىن بiل. ەرتەڭ شىمكەنتتە بولامىن. بولعان جاعداياتتى باياندارسىڭ.

بايدۋللا قونىسبەك

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button