قازاقتىڭ قازIرگI حالI نەمەسە ورىس ادامىنىڭ كەرتارتپالىعى تۋرالى...

ورتا عاسىرلاردا رەسەيدە العاش رەت بولعان شەتەلدiكتەر ورىستاردىڭ مiنەز-قۇلقى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر جازىپ قالدىرعان. ونداعى مالiمەتتەردiڭ كەيبiرi ءالi دە وزەكتi. ماسەلەن، "ورىستار بوگدە تiلدi ۇيرەنۋگە بەيiم ەمەس. تiپتi ءوزارا اڭگiمەلەسكەندە دە ەشقاشان وزگە تiلدi ارالاستىرمايدى" دەگەن سوزدەردەن، ەلiمiزدەگi ورىس اعايىنداردىڭ قازاق تiلiن نەگە ۇيرەنگiسi كەلمەيتiنiن بiلۋگە بولاتىنداي. بۇل ماتەريالدا ورىستار تۋرالى جازعان شەتەلدiكتەردiڭ قىسقا پiكiرلەرi عانا قامتىلدى.

قازiر بiز ءومiر ءسۇرiپ وتىرعان قوعامدا قازاق مۇددەسiنە ءاتۇستi قارايتىن جامان ادەت قالىپتاستى. "ايعايلاي-ايعايلاي قاسقىردان دا ۇيات بولدى" دەگەن ەكەن باياعىدا بiرەۋ. تiل، دiن مەن دiلدiڭ قازiرگi كۇيiن اشىنا جازعان قازاقتiلدi اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماتەريالدارىنا بۇقارا بۇرىڭعىداي ەلەڭدەمەيتiن بولدى. جۇرتتى نەمقۇرايلىلىق باسىپ بارادى. شەتەلدەن كەلەتiندەردiڭ قازاقستاننان رەسەيدiڭ الدەبiر گۋبەرنياسىنا كەلiپ-كەتكەندەي اسەرمەن قايتاتىنى وسىدان. مەملەكەتتiك يدەولوگيانىڭ ءوزi "بiرتۇتاس قازاق مەملەكەتiنە" ەمەس، "كوپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ بەرەكە-بiرلiگiنە" قىزمەت ەتۋگە نەگiزدەلگەن. ۇلتتى ۇيىستىرۋى تيiس زيالىلار مەن شەنەۋنiكتەردەن دە جۇرت اتالى ءسوز ەستۋدi قويدى. سەبەبi، ولاردىڭ ءوزi كەيiنگi جىلدارى ۇلتتىق مۇددەگە ۇركە قارايتىن "اۋرۋ" تاۋىپ الدى. تiلگە، دiنگە قاتىستى دۇنيەلەردi تالاپ ەتە قالساڭ، "ويباي قازاقستاندا جۇزدەگەن ۇلت تۇرادى. ولاردىڭ كوڭiلiنە دە قاراۋ كەرەك" دەگەن ءدۇبارا جاۋاپ الاسىڭ. ءوستiپ ۇلتتىق مۇددە دەسە ات تونىن الا قاشاتىن الەمدەگi ەڭ كوڭiلشەك شەنەۋنiكتەردi قالىپتاستىردىق. تiل دەمەكشi… كەيiنگi كەزدەرi مەملەكەتتiك تiلدiڭ وركەندەمەي جاتقانىن ورىستاردان كورەتiندەر كوپ. بيلiك بەيقام بولعان سوڭ، ورەكەڭدەردi كiنالاي بەرۋ دە ءجونسiز. تالاپ كۇشەيiپ، بارلىعىنا مەملەكەتتiك تiلدi بiلۋ مiندەتتەلسە عانا رەسپۋبليكاداعى دياسپورا اتاۋلى زاڭنىڭ بۇيىرعانىنا ەرiكسiز مويىنسۇنادى. دەگەنمەن، ەلiمiزدەگi تiلدiك احۋالدى قالىپتاستىرۋدا ورىس تiلدiلەردiڭ وزiندiك ىقپالعا يە ەكەنi راس. ولاردىڭ مەملەكەتتiك تiلدi ۇيرەنبەي جاتقانىن نەمەسە ونى مەڭگەرۋگە تالپىنباي وتىرعانىن ۇلتتىق پسيحولوگيادان دا كورۋگە بولادى. ماسەلەن، وركەنيەتتi ەۋروپا ورىستاردىڭ مiنەز ەرەكشەلiكتەرiنە باياعىدا نازار اۋدارعان. تومەندەگi جازبالاردا ورتا عاسىرلاردا رەسەيدە العاش رەت بولعان شەتەلدiكتەردiڭ ونداعى جەرگiلiكتi حالىقتىڭ مەنتاليتەتi تۋرالى جازىپ قالدىرعان قىزىقتى دەرەكتەر بەرiلدi. 1549 جىلى رەسەيدە ديپلوماتيالىق قىزمەت اتقارعان اۆستريالىق سيگيزمۋند گەربەرشتەين بiزدiڭ قۇداي قوسقان كورشiمiز تۋرالى بىلاي دەپ جازىپتى: "ورىس پاتشاسى وزiنە قاراستى تۇرعىنداردى قالاي بيلەسە، دiن وكiلدەرiنە دە سولايشا ءامiر جۇرگiزەدi. پاتشا نە iستەسە دە ولار وعان قۇدايدىڭ قالاۋىن جەتكiزۋشi رەتiندە بويۇسىنادى. الدەبiر تۇتقىننىڭ ماسەلەسi ءسوز بولسا، البەتتە "قۇداي قالاسا، بوسايدى" دەپ جاۋاپ قايتارىلادى. ەگەر بiرەۋ ءوزi بiلە بەرمەيتiن نارسە ءجايلi سۇراسا نەمەسە كۇماندi ءجايتتi بiلگiسi كەلسە، وعان كوبiنە "ول قۇداي مەن ۇلى پاتشاعا عانا ءمالiم" دەپ جاۋاپ بەرiلەدi. ورىستاردىڭ ادام تۇسiنە بەرمەيتiن مiنەزi كوپ. كەيدە وسىنداي قوتيىن، بiربەتكەي مiنەزدi حالىق تيران-پاتشاعا شىنىمەن دە مۇقتاج شىعار، يا بولماسا بۇلار پاتشانىڭ قاتiگەزدiگiنەن وسىنداي قاتال مiنەزدi بولىپ قالىپتاسقان بولار دەگەن وي كەلەدi. سوعىستا دا ولار اسىعىپ، توبىر بولىپ شابۋىل جاسايدى دا، قارسىلاستارىنا لايىقتى تۇرىستىق بەرە المايدى. تۇرىستىق بەرگەن كۇننiڭ وزiندە دە تىعىلىپ كەلiپ تۇتقيىلدان تيەدi. جەر بەتiندە وسىنداي قاتال ومiرگە بەيiمدەلگەن حالىق استە جوق شىعار. مەن بiر ورىستىڭ، ەگەر ۇرىپ-سوقپايتىن بولسا، ەركiندiككە قاراعاندا تۇرمەدەگi ءومiر الدەقايدا كوڭiلدi دەگەنiن ەستiدiم. سەبەبi تۇرمەدە تاماق دايىن. ال بوستاندىقتا تاماق تابۋ ءۇشiن ولارعا بەينەتتەنۋگە تۋرا كەلەدi. مۇندا تۇرمىستارى ادام توزگiسiز كەدەيلەر وتە كوپ. مەن ولاردىڭ تۇزدالعان بالىق پەن بالىقتىڭ وزگە تۇرلەرiن قالاي قورەك ەتكەنiن كوردiم. ولار يiستەنگەن بالىقتى بۇدان ارتىق قانداي جاقسى تاماق بولۋى مۇمكiن دەپ تامسانا جەيدi. ورىستار ىرىمشىلدىققا جاقىن گرەك زاڭىمەن عۇمىر كەشەدi. ورىس شiركەۋلەرiندە ءمۇسiن اتاۋلى كەزدەسپەيدi. بارلىعى سۋرەت تۇرiندە بەينەلەنگەن. ورىستار ولاردىڭ قۇدiرەتiنە پۇتقا تابىنعانداي كوزسiز سەنەدi. ولار بiزدi جارىم-جارتىلاي حريستيان ساناپ، وزدەرiن كۇناسiز سابيلەردەي سەزiنەدi. ورىستار بوگدە تiلدi ۇيرەنۋگە بەيiم ەمەس. تiپتi ءوزارا اڭگiمەلەسكەندە دە ەشقاشان وزگە تiلدi ارالاستىرمايدى. شiركەۋلەرiندە عيبادات ورىس تiلiندە جۇرەدi. ءپiرادارلارى قاسيەتتi كiتاپتى وقىپ جاتقاندا، بىلايعى جۇرت ءوزارا كۇبiرلەسۋمەن بولادى. ونىڭ ءسوزiن ەشكiم تىڭدامايدى. سەبەبi تۇسiنبەيدi. ال قۇلشىلىقتىڭ سوڭىندا شiركەۋ قىزمەتكەرلەرiنە قوسىلا "گوسپودي پوميلۋي" دەپ جامىراپ كەتەدi". " ۇلى دا قۇدiرەتتi ورىس پاتشاسى تۋرالى كiتاپتىڭ اۆتورى، العاشقى ورىس ەلشiلiگiن انگلياعا اپارا جاتقان كەزدە قازا تاپقان ءارi سولتۇستiك دۆينا ارقىلى رەسەيگە جول اشقان اعىلشىن كەمە فلوتىنىڭ باسشىسى ريچارد چەنسلەر 1553 جىلى رەسەيلiكتەر تۋرالى مىنانداي ەستەلiك قالدىرعان: "ولار ءوز ايەلدەرiن باسقا جۇرتتارداي قۇرمەتتەمەيدi. ايتەۋiر قۇلدارعا قاراعاندا تاۋiرلەۋ قارايدى. مانساپتى ماسكەۋلiكتەر ءوز ايەلدەرiن قاتتى قىزعانادى. ولاردى توي-تومالاققا جiبەرمەيدi. تiپتi شiركەۋدiڭ وزiنە ازەر بوساتادى. ايەلدەرiنiڭ جاتجەرلiكتەرگە ىقىلاسى كۇشتi. جىلى سويلەپ، جاقسىلاپ سۇراساڭىز، سiزبەن تار توسەگiن بولiسۋگە اركەز دايىن. ماسكەۋدەگi ۆەنەتسيا سەناتىنىڭ ەلشiسi ماركو فوسكارينو (1557 جىلى جازىلعان) بۇل جونiندە، "ولار iشكiلiككە قۇمار. تiپتi كەيدە قاتتى سiلتەپ جiبەرiپ ءوزارا جانجالداساتىن جانە اراقتىڭ اسەرiنەن ۇيلەرگە ءورت قوياتىن كەزدەرi جيi بولىپ تۇرادى"، — دەپ جازعان". ماسكەۋدەگi جاتجۇرتتىقتاردان قۇرالعان روتانىڭ كومانديرi فرانتسۋز جاك مارجەرەت تە 1607 جىلى جەرگiلiكتi حالىقپەن تانىسقاننان كەيiنگi اسەرiن بىلايشا قاعاز بەتiنە ءتۇسiرiپتi:

"ورىستاردىڭ رۋحاني دەڭگەيiنە، ادەت-عۇرىپتارى مەن ءومiر سالتىنا كوز جiبەرسەڭiز، ولاردى ۆارۆارلارعا جاتقىزۋدان باسقا امالىڭىز قالمايدى. اقىل جاعىنا كەلەر بولساق، ورىستار شىنىمەن دە تاپقىر ءارi ۇرىمتال بولىپ كەلەدi. بiراق ولار اقىلدارىن جاقسى iس پەن ونەگەلi ءومiر سۇرۋگە جۇمسامايدى. پايدا كورۋ مەن بiرەۋگە جاعۋعا جاقىنداۋ. ولار ەكiجۇزدi، بiربەتكەي، ۇياتسىز ءارi بارلىق جامان ادەتكە ءۇيiر كەلەدi. قۇقىقتىڭ ورنىنا كۇشكە جۇگiنۋگە بەيiم. ولاردىڭ تاپقىرلىعى مەن اككiلiگi اسiرەسە ساۋدا-ساتتىقتا جاقسى بايقالادى. جاقىنىن الداۋ ءۇشiن قۋلىق پەن ەكiجۇزدiلiكتiڭ نەبiر تۇرiنە بارادى. ال ولاردى الداعىسى كەلگەن ادام مiندەتتi تۇردە اسقان تiسقاققان بولۋى كەرەك. شىندىقتان قاشىپ، وتiرiككە جيi جۇگiنەتiندiكتەن ولار بارiنە كۇدiكپەن قارايدى. ولاردا وزدەرiن الداعانداردى بارىنشا ماقتاپ، شەبەر دەپ تانيتىن ادەت بار". تومەندەگi كەلەسi دەرەكتە تۇتقىنعا تۇسكەن شۆەد ارمياسىنىڭ پولك دiندارى گەنريح سەدەبەرگتiڭ 1718 جىلى جازعان ەستەلiگi بەرiلدi: "ورىس نەگiزiنەن بارلىق iستە تابيعي اقىلىمەن دارالانادى. ولاردىڭ كوبiسi شەشەن بولىپ كەلەدi. كەز كەلگەن شارۋادا ونىڭ وزiنە پايدالى تۇسىن عانا ەكشەپ الاتىن ابجiلدiگi بار. قاتارداعى ورىس شەتەلدiكتەرمەن iستەس بولسا باس پايداسى مەن جات جۇرتتىقتارعا قالاي جاقسى كورiنۋ جاعىن ويلايدى. بايقامپاز، ادامنىڭ iشتەگi ەسەبiنە كوز جۇگiرتە بiلەتiن ولار، قارسىلاسىنىڭ وسال تۇسىن اڭعارسا اسقان شەبەرلiكپەن ونى ءوز ماقساتىنا پايدالانا قويادى. بالكiم، قىتايلاردان كەيiن ورىستاردان وزگە ادامعا سونشالىقتى قۇرمەت بiلدiرەتiن جۇرت جوق شىعار. قاتارداعى ازامات وزiمەن تەڭدەسiن كەزiكتiرسە دە باس يiپ، iلتيپاتپەن ەلپەكتەپ جاتادى. مۇنداي ادەتتi ولار بۇرىڭعى جەڭiمپازدارى مەن قوجايىندارى، التىن وردانىڭ تاتارلارىنان تاپقان بولۋى كەرەك". رەسەيدەگi فرانتسۋز ديپلوماتى ماري دانيەل كوربەرون 1777 جىلى ورىستاردىڭ مiنەز ەرەكشەلiكتەرi مەن ولاردىڭ ءومiر سالتىنا توقتالا كەلە بىلايشا ءسوز تۇيiندەگەن: "رەسەيدە ءومiر جاقساراتىنىنا سەنگەن ادام قاتتى قاتەلەسەدi".

جولىمبەت ماكIشەۆ، جۋرناليست

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button