USAID پەن قازاقستان: مۇددە مەن ماقسات – ورتاق

USAID – 1961 جىلى پرەزيدەنت كەننەديدiڭ باستاماسى بويىنشا، اقش حالقىنىڭ شەتەلدiك مەملەكەتتەرگە قارجىلاي كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان اگەنتتiك. بۇگiندە ۇيىمنىڭ بولiمدەرi الەمنiڭ 100-دەن استام ەلiندە قىزمەت ەتەدi. 1992 جىلدان باستاپ، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كوپتەگەن سالالارىن دامىتۋدا، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن رەفورمالاۋدا، باق پەن ازاماتتىق ۇيىمداردى دامىتۋدا ەلەۋلi ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان USAID قر ۇلتتىق بانكiنiڭ نىعايۋىنا، كوممەرتسيالىق بانكتەر جۇيەسiنiڭ قالىپتاسۋىنا، شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi، كاسiپكەرلiك بiلiم بەرۋدi، جەكەشەلەندiرۋ مەن زەينەتاقىلىق رەفورمانى جۇرگiزۋدە، يپوتەكالىق نەسيەلەۋ جۇيەسiن قالىپتاستىرۋدا اتقارعان ەڭبەگi زور. "تۇركiستاننىڭ" بۇگiنگi قوناعى – USAID-تىڭ ورتالىق ازياداعى ايماقتىق ميسسياسىنىڭ باسشىسى ۋيليام م.فرەي مىرزا اگەنتتiك پەن قازاق قوعامىنا قاتىستى بiرقاتار ماسەلەلەر جايىندا وي ءبولiستi.

"امەريكا حالقىنان – 500 ملن. دوللار كومەك"

– فرەي مىرزا، پوستكەڭەستiك ەلدەر مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرi اراسىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامۋدا. USAID سەكiلدi ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتiك احۋالى سىن كوتەرمەيتiن دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان دونور-ۇيىمنىڭ بiزدiڭ ەلiمiزگە دە كومەكتەسۋi قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلiنە نۇقسان كەلتiرمەي مە؟

– مەنiڭشە، ەشقانداي كەرi اسەرi نەمەسە بەدەلگە نۇقسان كەلتiرەتiن كەلەڭسiزدiك جوق. وسىدان بiرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان شىنىمەن-اق دامۋشى ەلدەردiڭ بiرi بولاتىن. كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردە، كەزiندە كسرو قۇرامىندا بولعان پوستكەڭەستiك (شىعىس ەۋروپا) جانە ورتالىق ازيا ەلدەرiندە ۇكiمەتتiك ەمەس ۇيىمدارمەن تiزە قوسا وتىرىپ، ەڭبەك ەتكەن USAID اتالعان ەلدەردiڭ بارلىق سالادا قارقىندى دامۋىنا ۇلەس قوستى. سوندىقتان، كەرiسiنشە، USAID قىزمەتi قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى بەدەلiنiڭ قالىپتاسۋىنا، ونىڭ كەز كەلگەن باعىتتا دامۋىنا ىقپال ەتتi. وسى ورايدا، سiز قازاقستان مەن پولشانى سالىستىرا وتىرىپ، وي تۇيۋiڭiزگە بولادى. پولشا – كسرو قۇرامىندا 15 رەسپۋبليكا سەكiلدi 70 جىلدان استام ۋاقىت ەمەس، 50 جىلدان از بولعان مەملەكەت. كسرو ىدىراعاننان كەيiن USAID پولشادا جۇمىس iستەپ، 10 جىلدان كەيiن ارنايى باعدارلامالارعا قۇرىلعان قىزمەتiن اياقتادى. بۇگiنگi تاڭدا بiز قازاقستانمەن اراداعى سەرiكتەستiك شەڭبەرiندە ارەكەت ەتۋدەمiز. كەڭەستiك يمپەريا قۇرساۋىندا 70 جىلدان استام ۋاقىت بولعان قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىعىمىزعا بيىل – 15 جىل. قازiرگi كەزدە USAID ءوز قىزمەتiن اياقتاۋعا تاياۋ قالدى.

– 15 جىلدىڭ iشiندە امەريكا حالقى تاراپىنان قازاقستاندىقتارعا 500 ملن. دوللارعا جۋىق قاراجات ءبولiنiپتi. وسى قاراجاتتىڭ باسىم بولiگi قاي سالانى دامىتۋعا، قاي باعىتقا جۇمسالعانى جايلى ايتساڭىز؟

– USAID-تىڭ ءتۇرلi باعدارلامالارى مەن جوبالارى ارقىلى بولiنگەن 500 ملن. دوللار كولەمiندە قارجى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ ءدال بۇگiنگiدەي جاقسارۋىنا قول ۇشىن بەردi. قارجى نارىعى مەن قور نارىعىن، شاعىن جانە ورتا كاسiپكەرلiكتi دامىتۋعا، يپوتەكالىق نەسيەلەۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسiن شەشۋگە اتسالىستىق. قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق نەسيەلەۋ جۇيەسiنiڭ ءدال قازiرگi احۋالى كەزiندە USAID تاراپىنان ەنگiزiلگەن جاڭالىقتاردىڭ تەككە كەتپەگەنiن دالەلدەيدi. سونىمەن قاتار ۇزاق جىلدار بويى جەكە تۇلعالار مەن مەملەكەتتiك قىزمەتكەرلەرگە اگەنتتiك شەڭبەرiندە جۇرگiزiلگەن ءتۇرلi باعدارلامالار بويىنشا بiلiم بەردiك. جەكەشەلەندiرۋ جۇيەسiن جولعا قويۋدا دا اتقارعان جۇمىستارىمىز كوپ. 1997 جىلدارى كاسiپورىنداردىڭ 20-30 پايىزى عانا جەكەشەلەندiرiلگەن بولسا، بۇگiندە بۇل كورسەتكiش 80 پايىزعا ءوستi. سونداي-اق، دەنساۋلىق ساقتاۋ، بiلiم بەرۋ سالالارىن رەفورمالاۋ مەن دەموكراتيالىق قوعامدى، ادام قۇقىعىن ساقتاۋدى دامىتۋ جولىندا جاسالعان شارالار وتە كوپ.

– اگەنتتiكتiڭ قازاقستاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا قاتىستى اتقارعان شارالارىنا توقتالساڭىز؟

– USAID ەڭ الدىمەن، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدى رەفورمالاۋعا ىقپال ەتتi. اسiرەسە، انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ، قۇرت اۋرۋى مەن ۆيچ/سپيد دەرتiنە قارسى كۇرەس باعدارلاماسى جۇيەلi تۇردە جولعا قويىلعان. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرiنiڭ بiلiمiن جەتiلدiرۋگە باعىتتالعان باعدارلامالار ناتيجەسiندە كوپتەگەن مامان ارنايى دايىندىقتاردان ءوتتi.

– سiزدiڭشە، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى باستى قيىندىقتار قانداي؟

– بiرiنشiدەن، "جوعارىدان تومەنگە قاراي" قاعيداسى بويىنشا كەڭەستiك زامان كەزiندە ۆەرتيكالدىق باعىتتا قۇرىلعان ەسكi مودەلدi العاشقى جەدەل جاردەم كومەگiنە باسا نازار اۋدارىلاتىن گوريزانتالدىق باعىتتاعى مودەلگە وزگەرتۋ قاجەت. ەكiنشi ماسەلە، كورسەتiلەتiن مەديتسينالىق قىزمەتتiڭ ساپاسىن جاقسارتۋ. ءۇشiنشi قيىندىق – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋ. USAID قازاقستانداعى قىزمەتiن باستاعان العاشقى كەزەڭدە وسى ءۇش قيىندىقتى نەگiزگە الدىق. قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگiمەن، باسقا دا تيiستi مەملەكەتتiك ورگاندارمەن بiرلەسە اتقارعان ۇزاق جىلدىق ەڭبەگiمiز بوسقا كەتكەن جوق، بۇگiندە جوعارىدا اتاپ وتكەن جاڭا مودەل بويىنشا جۇمىس iستەۋ بiرتiندەپ جولعا قويىلا باستادى. ال قارجىلاندىرۋ جۇيەسiن تۇبەگەيلi وزگەرتۋ ءۇشiن قر قارجى مينيسترلiگi مەن قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiكتەرiمەن تiزە قوسا ارەكەت ەتۋدەمiز. مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا، مەديتسينا سالاسىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرiنە (سانيتارلاردان باستاپ، دارiگەرلەر مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلiگiندەگi شەنەۋنiكتەرگە دەيiن) ارنايى ترەنينگتەر، كونفەرەنتسيالار مەن ءتۇرلi وقۋ-ادiستەمەلiك شارالار ۇيىمداستىردىق.

– USAID-تىڭ قازاقستانداعى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس باعدارلاماسىنا توقتالساڭىز؟

– وكiنiشكە قاراي، قۇرت اۋرۋىنىڭ تارالۋى جاعىنان قازاقستان الەم بويىنشا الدىڭعى قاتاردا. اگەنتتiكتiڭ 12 جىل بۇرىن iسكە قوسقان "زدراۆ+" دەپ اتالاتىن ارنايى باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسiندە قۇرت اۋرۋى تارالۋىنىڭ الدىن الۋ مەن دەرتكە شالدىققاندار سانىن ازايتۋعا قول جەتكiزدiك. ارينە، الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا اتقارىلاتىن شارالار كوپ.

"دەموكراتيا ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدI"

– دەموكراتيالىق قوعامدى دامىتۋ باعىتىندا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟

– اگەنتتiك قالىپتاستىرعان باعدارلاماعا سايكەس، بiز جەرگiلiكتi جانە ورتالىق باسقارۋ جۇيەسiنiڭ رەسمي وكiلدەرiنiڭ بiلiم الۋىنا جاعداي جاسايمىز. قازاقستان – شىن مانiسiندەگi دەموكراتيالىق مەملەكەت. سiزدەر داۋىس بەرەسiزدەر، سايلاۋعا قاتىساسىزدار، ەل باسشىسىنا تاڭداۋ جاسايسىزدار. وسىدان 15 جىل بۇرىن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدىڭ العى شارتى بولىپ سانالاتىن مۇنداي قادامدار جوق بولاتىن.

– بiراق قازاقستاندىق سايلاۋ جۇيەسiن سىنعا الاتىندار ءالi دە كەزدەسەدi عوي؟

– سىن ايتۋ – تابيعي قۇبىلىس. قازاقستاندى عانا ەمەس، كەز كەلگەن مەملەكەتتi سىنعا الۋ جيi كەزدەسەدi. پرەزيدەنتتiك سايلاۋدا وتانداستىرىڭىزدىڭ باسىم بولiگi (92 پايىزى) نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تاڭدادى. ارينە، بۇل جاعداي بiرەۋلەرگە ەرسi نەمەسە توسىن كورiنۋi مۇمكiن. بiراق 92 پايىز سايلاۋشىنىڭ ن.نازارباەۆتى iشتارتۋىن سىناۋعا بولا ما؟ سول جولى سايلاۋعا باقىلاۋشى رەتiندە قاتىسقان ەۋروپالىق قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وكiلدەرi داۋىس بەرۋ پروتسەسiنiڭ ءادiل وتكەنiن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. ونىڭ ۇستiنە، ەكi جىلدان كەيiن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتەتiنiن ەسكەرسەك، قازاقستاندىق سايلاۋ جۇيەسiنiڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانى دەپ قابىلداۋعا نەگiز بار. دەموكراتيانى دامىتۋ ماسەلەسiندە كەز كەلگەن ەلدە "بiر قايناۋى كەم" جايتتار جەتەرلiك. قازاقستاننىڭ تاۋەلسiزدiك العانىنا نەبارى 15 جىل ءوتتi. ال دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتiندە وسىدان 200 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قۇرىلعان امەريكانىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار ماسەلەسiندە ۇيرەنەرi ءالi كوپ. قازiرگi سايلاۋالدى كامپانيادا امەريكالىق بيلiكتi سىناۋ دا جيi كەزدەسۋدە. تاعى بiر ماڭىزدى جايت، دەموكراتيانى دامىتۋ ماقساتىندا Freedom House دەموكراتيانى دامىتۋ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بiرگە قازاقستاندىق ساياسي پارتيالار قاتارىنىڭ كوبەيۋiنە، ولاردىڭ تاجiريبە جيناقتاۋىنا ىقپال ەتتi. بۇگiندە قر اۋماعىندا بiرنەشە ساياسي پارتيا بار.

– قازiر ەل ءۇشiن ماڭىزدى سانالاتىن شەشiمدەردi بiر عانا پارتيا – "نۇر وتان" قابىلدايدى. ءدال قازiرگi جاعدايدا، تەك بiر پارتيانىڭ باسىمدىققا يە بولۋى قوعامداعى دەموكراتيانىڭ دامۋىنا كەرi اسەر ەتپەي مە؟

– ەسiڭiزدە بولسا، اڭگiمە باسىندا مەن سiزدiڭ ەلiڭiزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆتى، قازiرگi ۇكiمەتتi حالىقتىڭ كوپشiلiگi قولدايتىنىن ايتتىم. ءبارi دە ۋاقىت ەنشiسiندە. ساياسي پارتيالاردىڭ كەزەڭ بويىنشا دامۋىنا بەلگiلi بiر ۋاقىت كەرەك. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ قازiرگi احۋالى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي: ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامۋدا، جان باسىنا شاققانداعى ءجIو كولەمi جوعارى، ورتالىقازيالىق ايماقتاعى جەتەكشi ورىندى يەمدەنەدi. ەكونوميكالىق الەۋەتi تۇرعىسىنان العاندا، قازاقستاندى ۋكراينامەن سالىستىرۋعا بولادى. مەنiڭشە، ەلدiڭ ءدال وسى دارەجەگە جەتۋiنە پرەزيدەنت پەن ونىڭ كومانداسىنىڭ سiڭiرگەن ەڭبەگi زور. پرەمەر-مينيستر ءماسiموۆ – كاسiبي بiلiگi جوعارى تەحنوكرات. قاي باعىتتا دامۋ كەرەكتiگiن جاقسى بiلەدi. دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ – ۇزاق مەرزiمدi تالاپ ەتەتiن پروتسەسس. ەگەر وسى باعىتتان تايماسا، قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن سالادا يگi جەتiستiكتەرگە جەتە بەرەتiنiنە سەنiمiم كامiل.

– قازاقستانداعى ءسوز بوستاندىعىنا بەرەر باعاڭىز قانداي؟

– مەن كوپتەگەن ساياسي قايراتكەرلەرمەن، ساياسي پارتيالارعا مۇشە ەمەس ازاماتتارمەن پiكiرلەستiم. پiكiرلەرiن ارقاشان بۇكپەسiز جەتكiزەتiن ولاردى بيلiك قۋدالاعان جوق. مەنiڭشە، سەرiكتەستiك قاتىناستا بولعاندىقتان، قازاقستاندىق بيلiكتi سىناعاننان، كiنا ارتقاننان گورi ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارi دامىتقان الدەقايدا تيiمدi. كەلەشەكتە USAID پەن قر ۇكiمەتi اتقاراتىن قىرۋار شارۋا بار. قىزمەتiمiزدi باستاعان 15 جىلدىڭ iشiندە بiردە بiر رەت قۇقىعىمىز اياققا تاپتالعان ەمەس، بيلiك نەمەسە باسقا ورگاندار تاراپىنان قىسىم كورگەن ەمەسپiز. جۇمىسىمىزعا قاتىستى بiردە بiر رەت تىيىم سالىنعان جوق. سونىمەن قاتار قازاقستانداعى باسقا دا قوعامدىق ۇيىم وكiلدەرiنiڭ ءوز ويلارىن اشىق جەتكiزەتiنiن جانە بيلiك تاراپىنان قۋدالاۋعا ۇشىراماعانىن بiلەمiن.

"سەرIكتەستIككە قر ۇكIمەتI دە مۇددەلI"

– 2006 جىلدان باستاپ USAID-تىڭ كوپتەگەن باعدارلامالارى ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (ەدب) شەڭبەرiندە قر ۇكiمەتiمەن بiرلەسiپ قارجىلاندىرىلادى. اتالعان باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى مەن بيۋدجەت كولەمi جايلى ايتساڭىز؟

– USAID-تاعى 23 جىلدىق تاجiريبەمە سۇيەنە وتىرىپ وي قورىتسام، ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسى – USAID تاريحىنداعى ەڭ جاڭا باعدارلاما. مۇنداي تيiمدi دە يگi قادام الەم بويىنشا العاش رەت قازاقستاندا جاسالدى. مەنiڭشە، ەدب-نى باسقا دا دامۋشى ەلدەردiڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ مودەلi رەتiندە پايدالانۋعا ابدەن لايىق. ەدب شەڭبەرiندەگi مەملەكەتارالىق سەرiكتەستiك بارىسىندا قازاقستان ۇكiمەتi ەكونوميكالىق دامۋعا 40 ملن. دوللار كولەمiندە قوماقتى قارجى ءبولiپ، ءوز ۇلەسiن قوستى.

– ەدب – قاي تاراپتىڭ باستاماسى؟

– نەگiزi قازاقستاندىق ۇكiمەتتiڭ باستاماسى بولاتىن. باعدارلامانىڭ جەمiستi بولۋ سەبەبi، تۋىنداعان ءتۇيiندi ماسەلەلەردiڭ شەشiمiن تابۋىنا مۇددەلi قر ۇكiمەتi باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قاي باعىتقا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتiگiن جاقسى بiلەدi. پرەمەر-مينيستر كارiم ءماسiموۆتiڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزiلiك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلiككە ءوتۋi، كەدەن سالاسىن رەفورمالاۋ، قارجى سالاسىن جاقسارتۋداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگiزۋ، كاسiپكەرلiكپەن اينالىسۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ سياقتى باسقا دا ماسەلەلەر قازاقستاننىڭ دامىعان 50 ەلدiڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا مۇمكiندiك بەرەدi. قازiرگi كەزدە ۇستiمiزدەگi جىلدىڭ 23-24 ماۋسىمىنا جوسپارلانعان كونفەرەنتسياعا قىزۋ دايىندىق ءجۇرiپ جاتىر.

"جەكەشەلەندIرۋدIڭ پايداسى كوپ بولدى"

– سiزدiڭ اگەنتتiك قازاقستاندىق سوت جۇيەسiن رەفورمالاۋعا قوماقتى ۇلەس قوستى. الايدا، قر ازاماتتارىنىڭ كوپشiلiگi بۇگiندە سوتتارعا سەنبەيدi. ونىڭ ۇستiنە، قازاقستاندىق سوت جۇيەسiندە جەمقورلىق بەلەڭ العان. سوت جۇيەسiندەگi جاريالىلىق پەن اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان قر ۇكiمەتiمەن بiرلەسكەن قانداي دا بiر باعدارلاما بار ما؟

– شىنىندا دا، قازاقستانداعى سوت جۇيەسiنە قاتىستى قوردالانىپ قالعان قيىندىقتار كوپ. USAID پەن دۇنيەجۇزiلiك بانك پەن ەۋرازيالىق دامۋ بانكi قانشا تىرىسسا دا، سوت جۇيەسiن تيiستi دەڭگەيدە جۇمىس iستەتۋ بiزگە قيىنعا تۇسۋدە.

– سوندا كەدەرگi بولاتىن نە؟

– سوت جۇيەسiن ورتالىقسىزداندىرۋ، ەل تەرريتورياسىنىڭ اۋقىمدىلىعى، بەلگiلi بiر ماسەلەلەردە سوتتاردىڭ بiلiمدەرiنiڭ تايازدىعى. سونىمەن بiرگە زاڭ سالاسىندا بiلiم بەرۋ دەڭگەيi العاشقى قالىپتاسۋ كەزەڭiندە تۇر. بۇل سالانىڭ جوعارى دەڭگەي، دارەجەگە جەتۋ ءۇشiن ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدi. مەنiڭشە، وسى باعىتتا دا iلگەرۋشiلiك بايقالادى، قول جەتكiزiپ جاتقان ناتيجەلەر دە از ەمەس. بiزدiڭ اگەنتتiكتiڭ ىقپال ەتۋiمەن، ازاماتتاردىڭ زاڭدىق ساۋاتىن اشۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلامالار ۇيىمداستىراتىن تەلەارنا قۇرىلدى. ارنانىڭ باعدارلامالارىن سپۋتنيكتiك بايلانىس ارقىلى تاراتۋدى قازاقستان دا قولعا العان. ارينە، كوڭiلiمiز قالاعان اۋقىمدا ەمەس، بiراق جوقتان جاقسى عوي. تاعى بiر ماڭىزدى جايت، وسىدان ەكi جىل بۇرىن USAID الماتى قالاسىنداعى بوستاندىق اۋداندىق سوتىنىڭ عيماراتىنا سوت پروتسەسiن تولىق جازىپ الۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن جوعارى ساپالى ءارi قۇنى وتە قىمبات تۇراتىن ارنايى قۇرىلعىنى ورناتتى. وسىنىڭ ناتيجەسiندە، سوتتارعا، سوت پروتسەسiنiڭ ءادiل دە اشىق جۇرگiزiلگەنiنە سەنەتiندەر قاتارى كوبەيدi. ويتكەنi، كەز كەلگەن مۇددەلi تۇلعا قالاعان ۋاقىتىندا قالاعان سوت پروتسەسiن قايتا سۇزگiدەن وتكiزۋگە مۇمكiندiك الدى. وسىنىڭ ناتيجەسiندە، بوستاندىق اۋداندىق سوتىندا وتكەن سوت پروتسەستەرiنە قاتىستى بەرiلەتiن قايتا شاعىمدانۋلاردىڭ سانى ەداۋiر ازايدى. دەمەك، بiزدiڭ اگەنتتiك ەنگiزگەن جاڭا جۇيە ازاماتتار كوڭiلiندەگi سوتتارعا دەگەن سەنiمنiڭ نىعايۋىنا وڭ ىقپال ەتكەنi انىق. قازiرگi تاڭدا قر جوعارعى سوتى قايرات ءمامي وسىنداي قۇرىلعىلاردى رەسپۋبليكالاردىڭ ءارتۇرلi ايماعىنداعى وزگە دە سوتتارعا ەنگiزۋگە مۇددەلiلiك تانىتىپ وتىر. ادامداردىڭ سوتتار مەن سوت پروتسەستەرiنە ءشۇباسiز سەنۋi – ادامداردىڭ تاعدىرىن شەشەتiن وتە ماڭىزدى ماسەلە. مەن قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوعامدى، دەموكراتيالىق قۇرىلىمداردىڭ دامۋىنا، ساياسي قوزعالىستار مەن ساياسي پارتيالار سانىنىڭ ارتتىرۋعا دەن قوياتىنىنا سەنەمiن. سوندىقتان سiزدiڭ ەلدەگi سوت جۇيەسiنiڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلۋi ءۇشiن ءالi بiراز ۋاقىت كەرەك. كiم بiلەدi، مۇمكiن جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس جاسايتىن سوت جۇيەسiنە سiزدiڭ زامانداستارىڭىز نەمەسە كەلەسi ۇرپاق جەتiپ قالار.

– 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا USAID جەكەشەلەندiرۋ پروتسەسiنە قاتىستى قر ۇكiمەتiنە كوپ كومەكتەستi. وكiنiشكە قاراي، جەكەشەلەندiرۋدiڭ ناتيجەسiنە نارازىلار كوپ. مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ جەمقورلىققا بەلشەدەن باتۋىنىڭ كەسiرiنەن، قاراپايىم حالىقتىڭ باسىم بولiگi جەكەشەلەندiرۋ پروتسەسiنەن شەت قالدى. سiزدiڭشە، بiزدiڭ بيلiكتiڭ باستى كەمشiلiگi مەن قاتەلiگi نە ەدi?

– "قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشiلiگi جەكەشەلەندiرۋ پروتسەسiنiڭ ناتيجەسiنە نارازى" دەگەن پiكiرiڭiزبەن كەلiسە المايمىن. قازاقستان ەكونوميكاسى جەتكەن بۇگiنگi دەڭگەيگە كوز جۇگiرتiپ وتىرىپ، مۇنداي ۇلكەن جەتiستiككە جەكەشەلەندiرۋسiز جەتپەس ەدi دەگەن وي تۇيەم. قازاقستان 70 جىلدان استام كەڭەستiك ۇكiمەتتiڭ باسقارۋىندا بولعان، ەلگە قاتىستى بارلىق جوسپارلار مەن نۇسقاۋلار ماسكەۋدە تۇزiلگەن، ءوزiنiڭ جەكەمەنشiك ەشتەڭەسi بولماعان. ارينە، ەگەر شەت ايماقتاردا ءسۇت، ايران، قىمىز، مانتى ساتقان كوشپەندiلەردiڭ كەزدەسۋi قازاقستانداعى جەكە كاسiپكەرلiكتiڭ العىشارتتارىنىڭ قالىپتاسا باستاۋىنىڭ دالەلi بولاتىن. USAID پەن دۇنيەجۇزiلiك بانك تاۋەسiزدiگiن ەندi العان جاس مەملەكەتكە اياق باسقان العاشقى جىلدارى جەكەشەلەندiرۋ پروتسەسiنiڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا، ادامداردىڭ كاسiپورىنداردى جەكەشەلەندiرۋiنە قاتتى كوڭiل ءبولدi. قازاقستاندىق جەكەشەلەندiرۋ باتىس ەۋروپاداعى پولشا، ۆەنگريا، سلوۆاكيا، چەح رەسپۋبليكاسى سەكiلدi ەلدەردiڭ مودەلiنە نەگiزدەلەدi. اقش پەن الەمنiڭ باسقا دا دامىعان ەلدەردiڭ ەكونوميكاسىنا قاراپ وتىرساڭىز، جەكەمەنشiك سالانىڭ ەكونوميكالىق ءوسiم كورسەتكiشiنە يگi اسەر ەتەتiنiن بايقايسىز. سوندىقتان جەكەشەلەندiرۋ مودەلiن امەريكانىڭ قازاقستانعا ەرiكسiز كۇشتەپ تاڭعانى دەپ تۇسiنبەۋ كەرەك. بiز قازاقستانعا بۇكiل الەم بويىنشا قولدانىلاتىن مودەلدi ۇسىنىپ، ەنگiزدiك. سونداي-اق، ەلدiڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ن.نازارباەۆ پەن ونىڭ كومانداسىنىڭ تاعى بiر جەتiستiگi رەتiندە اتاۋعا بولادى. ويتكەنi، ولار جەكەمەنشiك سالانىڭ ۇكiمەتتiڭ ارالاسۋىنسىز دامۋىنا مۇمكiندiك بەردi. مۇنداي مۇمكiندiكتi سiز وزبەكستاننان، تۇركiمەنستان مەن تاجiكستاننان كەزدەستiرە المايسىز.

– اڭگiمەڭiزگە راحمەت! جۇمىستارىڭىزعا تابىس تiلەيمiز!

اڭگiمەلەسكەن ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button