«كازاحسكوە دەلو»

25. جاڭاوزەن كوتەرiلiسi. 16-19 يۋن 1989 جىل
 

اقيقاتتىڭ ءتۇپ قازىعى شىندىقتا. ونى بارىن سالىپ جاسىراتىندار بار دا، تالماي iزدەنiپ شىرايىن شىعارعىسى كەلەتiندەر بار. الايدا جاسىراتىندار از، ال بiلگiسi كەلەتiندەر كوپ. بiراق ازشىلىق قانشا جاسىرسا دا، ونى كوپشiلiكتiڭ ساناسىنان، جادىنان مۇلدەم وشiرە الماسى انىق . ءبارiبiر ولار تۇبiنە جەتپەي قويمايدى. جىلدار جىلجىپ، ۇرپاقتار جاڭارعان سايىن شىندىقتىڭ كومiلگەن كومبەسiنە جاقىنداي بەرەدi. بۇل زاڭدىلىق.

قالىڭ قاۋىم شىندىقتى نەگە iزدەيدi? ويتكەنi شىندىق – اششى بولسا دا تاريح ءۇشiن اسا قىمبات قازىنا. ونسىز تاريحتىڭ شىنايى جازىلماسى انىق.

وسىدان جيىرما جىل بۇرىن سوناۋ ماڭعىستاۋ تۇبەگiندەگi جاڭاوزەننiڭ جەرگiلiكتi حالقى نەگە ورە كوتەرiلدi? ونىڭ قانداي سەبەپتەرi بولدى؟ كوتەرiلiسكە قاتىسۋشىلار، كوز كورگەندەر، بيلiك باسىنداعىلار، جۋرناليستەر، جازۋشىلار، عالىمدار ايتقان وي-تۇجىرىمدار نەنi مەڭزەيدi? كوتەرiلiستiڭ ساياسي باعاسى كۇنi بۇگiنگە دەيiن نەگە بەرiلمەي جاتىر؟ سۇراقتار بiرiنەن سوڭ بiرi تۋىندايدى. بiرiنە جاۋاپ بار، بiرiنە جاۋاپ جوق. قىسقاسى، كوڭiل كونشiتپەيدi.

“بۇزاقىلار”، “ەكسترەميستەر”، “ۇلتشىلدار”. جاڭاوزەندەگi كوتەرiلiستi ەرتەڭiنە-اق وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدەردiڭ رەسمي حابارلارى وسىلاي جارياعا جار سالدى. ونى ادەتتەگiدەي “وقيعا” دەپ كورسەتۋگە تىرىسىپ باقتى. تەك رەسپۋبليكا تاۋەلسiزدiك العان سوڭ عانا ەلدەگi باسپاسوزدەردەن ەركiن وي ايتىلىپ، “جاڭاوزەن كوتەرiلiسi” دەگەن قوعامدىق پiكiر قالىپتاستى.

ەندi مiنە، سول جاڭاوزەندەگi قاسiرەتتi كۇندەرگە تاعى ورالىپ وتىرمىز. بۇل جازىلمايتىن جان جاراسى، ماڭگiلiك تاقىرىپ. قاشان ءادiل باعاسىن الىپ، تاريح بەتiنە التىن ارiپتەرمەن جازىلعانشا ايتىلا بەرەدi. ومiرگە ورiمدەي جاڭا ۇرپاقتار كەلۋدە. بۇگiنگi، ەرتەڭگi جيىرماداعى جاستاردىڭ وسى كوتەرiلiس ارقىلى دا ءوز تاريحىن بiلiپ، ودان تاعىلىم الۋعا حاقىلارى بار.

– نە دەيسiز؟!

– ادايلار كوتەرiلiپتi!

“ەل قۇلاعى ەلۋ”. 1989 جىلدىڭ 17 ماۋسىمىندا وسىنداي سۋىق حاباردان جان تۇرشiكتi. سول كۇنi-اق “ازاتتىق” راديوسى ارقىلى تورتكۇل دۇنيە تۇگەل قۇلاقتاندى. رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق ءباسپاسوز قۇرالدارى 20 يۋن كۇنi قازتاگ-تىڭ كەزەكتi اقپاراتىن جاريالاعان.

“بۇرىن حابارلانعانىنداي گۋرەۆ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسىندا يۋننiڭ 16-سىنان 17-سiنە قاراعان ءتۇنi بۇزاقى جاستار توبى جاساعان قوعامعا جات ارەكەتتەر ورىن الدى.

جەرگiلiكتi پارتيا، سوۆەت جانە پراۆو قورعاۋ ورگاندارى قولدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسiندە جانجال شەكتەلدi. الايدا بۇدان كەيiن جاعداي قايتادان شيەلەنiسiپ كەتتi. جۇگەنسiز كەتكەن ەلەمەنتتەر توپتارى قۇرىلىپ، ولار تاياقتارمەن، تەمiر سىمدارمەن، تاستارمەن قارۋلاندى. ولار ازاماتتاردىڭ ۇيلەرiندە، ماگازيندەرiندە، اكiمشiلiك ۇيلەرiندە ويران سالۋدا. قالانىڭ تۇرعىن ءۇي اۋداندارى مەن كوشەلەرiندە ءوتiپ بارا جاتقان ادامداردى ۇرىپ-سوعۋدا.

ميليتسيانىڭ قالالىق بولiمشەسiن، سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسiن، جاڭاوزەننiڭ ومiرلiك ماڭىزى بار باسقا دا وبەكتiلەرiن باسىپ الۋعا ارەكەت جاسالدى. جولاۋشىلار ترانسپورتىنىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. كەيبiر ونەركاسiپ، ساۋدا جانە تۇرمىستىق قىزمەت ورىندارىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. وق اتاتىن قارۋ، جانعىش قوسپالار قولدانۋ فاكتiلەرi بايقالدى.

ادام ءولiمi بار. زارداپ شەككەندەرگە قاجەتتi مەديتسينالىق كومەك كورسەتiلۋدە…”

1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرiلiسi كەزiندە دە وسى تاقiلەتتەس جالعان حابار تاراتىلعان. بۇل حابارعا دا قازاقتان باسقا بىلايعى جۇرت شىن سەندi. ويتكەنi، 1987 جىلى يۋلدە كپسس وك سول جەلتوقسان كوتەرiلiسi تۋرالى ارنايى ماسەلە قاراپ، “قازاق ۇلتشىلدىعى” جونiندە قاۋلى قابىلداعان ەدi. سول قاۋلى ەكi ۇلتتىڭ اراسىنا سىنا بولىپ قاعىلدى. ەسiكتەن كiرiپ، ءتورiمiزدi جايلاعان كەلiمسەكتەر سول قاۋلىعا مالدانىپ، جاڭاوزەندە ورىن العان جاعدايدىڭ دا بايىبىنا بارماستان جەرگiلiكتi ۇلت وكiلدەرiنە جيرەنە قارادى. تiپتەن مەنسiنبەي استامشىلىق تا كورسەتە باستاعان. الايدا جەلتوقسان كوتەرiلiسi مەن جاڭاوزەن كوتەرiلiسiنiڭ مۇددەسi بiر ەكەنiن قازاقتار جاقسى سەزiندi. Iشتەي قولدادى.

17 جانە 18 يۋن كۇندەرi اقپارات قۇرالدارى تەك قازتاگ-تىڭ سىڭارجاق حابارلارىن جاريالاعان. جالعان حابارلار كوتەرiلiسكە شىققان جاستاردى بۇرىنعىدان دا بەتەر اشىندىرىپ، جاعداي شيەلەنiسiپ كەتەدi. ولار: “گازەتتەر شىندىقتى جازسىن! قالانىڭ سىرتپەن بايلانىس جۇيەسiن قايتا قالىبىنا كەلتiرiلسiن!”-دەگەن تالاپتار قويادى. سودان سوڭ عانا قالاداعى بار جاعدايدى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ تۇرعان، قازاق سسر Iشكi iستەر مينيسترi گەنەرال گ.ن.كنيازوۆ باسقا گازەتتەردiڭ تiلشiلەرiنە دە ءوز رەداكتسيالارىمەن بايلانىسقا شىعۋىنا رۇقسات ەتەدi.

گۋرەۆ وبلىستىق “كوممۋنيستiك ەڭبەك” گازەتiنiڭ تiلشiسi 1989 جىلدىڭ 21 يۋن كۇنi عانا، ءوزiنiڭ “جاڭاوزەندەگi وقيعالار جايىندا” دەپ اتالىنعان العاشقى اقپاراتىن جاريالاعان.

“…19 يۋن كۇنi قالالىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ الدىنداعى الاڭعا مىڭداعان ادام توپتالدى. جينالعانداردىڭ الدىندا قازاق سسر جوعارعى سوۆەتi پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلi م.ر.ساعديەۆ، رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا باسشىلارى سويلەدi. الايدا، اقىلعا كەلۋگە شاقىرعان ۇندەردi جانە جاعدايدى قالىپقا كەلتiرۋ، بiرقاتار الەۋمەتتiك پروبلەمالاردى شەشۋ جونiندە شارالار الىنىپ جاتقانى، العا قاراي دا الىناتىنى جونiندە سەندiرۋلەردi جينالعاندار تۇسiنگiسi كەلمەدi. 150-200 ادامنان توپتارعا ءبولiنiپ، ولار قالانىڭ كوشەلەرiن بويلاپ ءجۇردi. كەزدەسكەندەردi سوققىعا جىعىپ، تۇرعىن ۇيلەردiڭ تەرەزەلەرiن سىندىردى. بiرنەشە اۆتوماشينانى ورتەپ جiبەردi.

… قالالىق بازار اۋدانىندا قاقتىعىس بولدى. ناتيجەسiندە 5 ادام مىلتىق وعىنان ءارتۇرلi دارەجەدەگi جاراقات الدى. ميليتسيا قىزمەتكەرلەرiنiڭ جانە Iشكi iستەر مينيسترلiگi اسكەرلەرiنiڭ كۇشiمەن تارتiپسiزدiكتi توقتاتۋ جونiندە شارالار الىندى. الايدا، جاعدايدى بiردەن قالىپقا كەلتiرۋ مۇمكiن بولمادى. 19 ادام اۋرۋحاناعا ورنالاستىرىلدى. بەرەكەسiزدiككە قاتىسۋشى 50 ادام ۇستالدى. Iشكi iستەر مينيسترلiگiنiڭ اسكەرلەرi قالاداعى ومiرلiك ماڭىزى بار 13 وبەكتiنi باقىلاۋعا الدى.

… قالادا كەشكi 21 ساعاتتان تاڭعى 6-عا دەيiن كومەندانتتىق ساعات ەنگiزiلدi. قالانىڭ كومەندانتى بولىپ قازاق سسر Iشكi iستەر مينيسترi، iشكi قىزمەت گەنەرال-لەيتەنانتى گ.ن.كنيازوۆ تاعايىندالدى.

… كەشە 20 يۋن كۇنi مادەنيەت ءۇيi جانىنا جالپى سانى 1 مىڭعا دەيiن ادام تاعى جينالدى. كەشiكپەي ول تاراتىلدى.

… كەشە جاڭاوزەن قالاسىندا قالالىق پارتيا كوميتەتiنiڭ كەڭەيتiلگەن بيۋرو ءماجiلiسi بولدى. وندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي جانە ونى تۇزەتۋدەگi قالا پارتيا ۇيىمىنىڭ مiندەتتەرi قارالدى. بيۋرودا قازاق سسر جوعارعى سوۆەتi پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلi م.ر.ساعديەۆ، قازاقستان كومپارتياسى وك-نىڭ سەكرەتارى ءو.ج.جانiبەكوۆ، رەسپۋبليكا مينيسترلەر سوۆەتi پرەدسەداتەلiنiڭ ورىنباسارى و.ي.جەلتيكوۆ، قازاقستان كومپارتياسى وبلىستىق كوميتەتiنiڭ بiرiنشi سەكرەتارى ا.ا.ق ۇلىباەۆ، رەسپۋبليكا پروكۋرورى گ.ب.ەلەمەسوۆ جانە باسقالارى ءسوز سويلەدi. بيۋرودا انىقتالعانىنداي، جەرگiلiكتi پارتيا جانە سوۆەت ورگاندارى تارتiپسiزدiكتiڭ بولۋى مۇمكiندiگi، الەۋمەتتiك سالاداعى جايسىزدىقتار تۋرالى مالiمەتتەر العان. بiراق تولقۋدى بولدىرمايتىن شارالاردى دەر كەزiندە قولدانباعان.

… قالادا جاعداي بiرتە-بiرتە رەتتەلiپ كەلەدi. بiراق رۇقسات ەتiلمەگەن دەمونستراتسيالار مەن ميتينگiلەر، قاقتىعىستار قالانىڭ بiردە ول، بiردە بۇل اۋدانىندا جالعاسۋدا. جاڭاوزەندەگi جاعدايدى قالپىنا كەلتiرۋگە كوپ رەتتە ەكسترەميستiك پيعىلداعى ادامدار كەدەرگi كەلتiرۋدە. ولار ۇلتتىق نەگiزدەگi جانجالداردى ودان ءارi قىزدىرۋعا، پراۆو قورعاۋ ورگاندارىن حالىققا قارسى قويۋعا تىرىسۋلارىن ءالi دە توقتاتقان جوق. تارتiپسiزدiك باستالعاننان بەرi جاڭاوزەن قالاسىندا بارلىعى 27 ادام اۋرۋحاناعا ءتۇستi. 3 ادام قايتىس بولدى. 53 كiسi ءارتۇرلi دارەجەدەگi جاراقات الدى.”

“كوممۋنيستiك ەڭبەكتiڭ” 22 يۋن كۇنگi اقپاراتىنان.

“…قالىپتاسقان تارتiپسiزدiك جاعدايىنا بايلانىستى كوپتەگەن تۇرعىندار، نەگiزiنەن ايەلدەر مەن بالالار جاڭاوزەن قالاسىنان كەتۋدە. ماحاچكالاعا جانە گروزنىيعا 600-دەن استام ادام اتتانىپ كەتتi.

… يۋننiڭ 20-نان 21-نە قاراعان تۇندە جەتiباي پوسەلكiسiندە جالپى سانى 500-گە جۋىق جەلiگiپ العان جاستار توبى حالىق دەپۋتاتتارى پوسەلكەلiك سوۆەتi ءۇيiنiڭ توڭiرەگiنە جينالدى. ودان كەيiن پوسەلكەلiك ميليتسيا بولiمشەسiنە تاياۋ كەلدi. ولار كاۆكازدىق ۇلت ادامدارىن كوشiرۋدi جانە كووپەراتيۆتەردi جابۋدى تالاپ ەتتi. جەرگiلiكتi وكiمەت وكiلدەرi بۇزاقىلاردى تارتiپكە شاقىردى. تەك تاڭعى ساعات 5-كە تامان بiرسىدىرعى تىنىشتىق جاعداي ورنادى.

… وسى ۋاقىتتا كورشiلەس مۇنايشى پوسەلكەسiندە قازاق جانە كاۆكاز ۇلت وكiلدەرi جاستارىنىڭ اراسىندا قاقتىعىس بولدى. وعان ەكi جاقتان 400 ادام قاتىستى. ەكi ادام مىلتىق وعىنان جاراقات الدى. قاقتىعىسقا بەلسەندi قاتىسقان 4 ادام ۇستالدى. كەيiن ستيحيالى توپتار قايتا پايدا بولدى”.

21 يۋندە الماتىدا وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارى تiلشiلەرiنiڭ قاتىسۋىمەن ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى ءوتتi. جۋرناليستەردiڭ سۇراقتارىنا قازاق سسر جوعارعى سوۆەتi پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلi م.ر.ساعديەۆ، قازاقستان كومپارتياسى وك سەكرەتارى ءو.ج.جانiبەكوۆ، رەسپۋبليكا پروكۋرورى ع.ب.ەلەمەسوۆ، قازاق سسر مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiك كوميتەتiنiڭ پرەدسەداتەلi ۆ.م.ميروشنيك جاۋاپ بەردi. ولار اۋەلi جاڭاوزەندەگi جانە وعان جاقىن ماڭداعى ەلدi-مەكەندەردە بولعان قايشىلىقتاردى جالپىلاما سيپاتتادى. جۋرناليستەردiڭ نازارىن كوتەرiلiسشiلەردiڭ ساۋداداعى، قوعامدىق تاماقتاندىرۋداعى، جالپى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى كاۆكازدىقتاردىڭ بيلەپ-توستەپ الۋى جونiندەگi شاعىمدارىن اينالىپ ءوتiپ، شەكتەن تىس اسقىنعان جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا قالا باسشىلارىنىڭ الەۋمەتتiك ينفراقۇرىلىمدى بەتiمەن جiبەرۋi سەبەپشi بولعانىنا جانە بۇعان سسسر مۇناي ونەركاسiبi مينيسترلiگiنە، سونداي-اق كەيبiر رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولارىنا كiنا ارتۋمەن اۋدارىپ باقتى. الايدا تiلشiلەردiڭ قايتا-قايتا قازبالاپ قويعان سۇراقتارىنان كەيiن كورپەنiڭ شەتi كوتەرiلگەندەي بولدى. قالادا جەرگiلiكتi تۇرعىندار اراسىندا جۇمىسسىزدىقتىڭ مەيلiنشە كوبەيگەنiن، تۇرعىن ۇيلەردiڭ بارماق باستى، كوز قىستى تاسiلمەن ءبولiنiپ كەلگەنiن، ونسىز دا جەتiسپەي جاتقان ازىق-تۇلiكتiڭ نەگiزگi بولiگi كووپەراتيۆتەردiڭ قولىندا تۇرعانىن جانە ولاردىڭ ءزارۋ تاۋارلارعا باعانى بارىنشا قىمباتتاتىپ جiبەرگەنiن، جالپى الەۋمەتتiك ادiلەتسiزدiكتiڭ ورىن العانىن جەتكiزدi. كونفەرەنتسيانىڭ سوڭىندا ولار قازiر جاڭاوزەندە و.ي.جەلتيكوۆ باسقارعان ۇكiمەت كوميسسياسىنىڭ جۇمىس iستەپ جاتقانىنان حاباردار ەتتi.

ال 22 يۋن كۇنi جاڭاوزەندە ءباسپاسوز-كونفەرەنتسياسى بولعان. وبلىستىق “پريكاسپيسكايا كوممۋنا” گازەتiنiڭ اقپاراتىنا قاراعاندا وعان قازاق سسر Iشكi iستەر مينيسترi گ.ن.كنيازوۆ، گۋرەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ پرەدسەداتەلi ف.ا.نوۆيكوۆ، قازاقستان كومپارتياسى وك مەملەكەتتiك-قۇقىق ءبولiمiنiڭ باستىعى ق.سۇلەيمەنوۆ جانە جاڭاوزەن قالالىق پارتيا كوميتەتiنiڭ بiرiنشi سەكرەتارى ە.كۇمiسقاليەۆ قاتىسىپتى. العاشقى سۇراق كنيازوۆقا قويىلعان. ول قالاداعى جاعدايدىڭ قالىپقا ءتۇسiپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان قوعامدىق ءتارتiپتi بۇزىپ جاتقان ارەكەتتەردiڭ ءالi دە كورiنiس بەرiپ جاتقانىن ايتا كەلiپ: “22 يۋن كۇنi تۇندە اڭشى مىلتىعىمەن قارۋلانعان 6 ادام “ورتا ازيا-ورتالىق” گاز جەلiسiنiڭ گازكومپرەسسور ستانتسياسىن باسىپ الۋ ءۇشiن “ۋاز” اۆتوماشيناسىمەن كەلiپ، شارباقپەن قورشالعان اۋلاسىنا كiرۋگە ارەكەتتەندi. بiراق بiز ولاردىڭ جولىن كەستiك. بiزدەگi مالiمەتتەر بويىنشا قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشiلiگi كومەندانتتىق ساعات ورناتقانىمىزدى ماقۇلداپ وتىر. راس، بiرقاتار ميليتسيا قىزمەتكەرلەرiنە قويعان تالاپتار بار. قازiر ءاربiر بولعان iسپەن قىزمەتتiك تەرگەۋ جۇرگiزiلۋدە”، – دەدi.

قاباعى قاتۋ مينيستر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تiلشiلەرiنە بار جايدى، بار شىندىقتى اشىپ ايتتى ما؟ ولاردان نەنi جاسىرىپ قالدى؟ “ۇرىنىڭ ارتى قۋىس”. ول قالادان كەتiسiمەن تەلەفون ستانتسياسىنداعى قىزدار: “كنيازوۆ ماسكەۋمەن قايتا-قايتا بايلانىسىپ، كوتەرiلiسشiلەرگە قارسى وق اتۋعا رۇقسات سۇراۋمەن بولدى”، – دەگەن. كنيازوۆ كۇردەلi ماسەلەنi ديالوگ-كەلiسiممەن ەمەس، قارۋلى كۇشپەن باسقاندى وڭاي كورiپتi. ال ماسكەۋ ونىڭ سول ۇسىنىسىن نەگە قوشتامادى؟ شىنىندا دا ەڭ وڭاي ءتاسiل سول ەدi عوي. بiراق الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرiلiسiن اسكەر كۇشiمەن باسقاننان نە ۇتتى؟ جاستار قايمىعىپ، ىڭعايلارىنا كونiپ، الدارىندا قوعاداي جاپىرىلدى ما؟ جوق. قالاي ايتقاندا دا ماسكەۋ ۇلتتىڭ رۋحىن جەڭە المادى. قازاق جاستارى اسكەردەن قورقىپ، تاۋى شاعىلسا، جەلتوقسان كوتەرiلiسiنەن كەيiن ەكi جىل جەتi ايدان سوڭ، جاڭاوزەن كوتەرiلiسiنە شىقپاس ەدi عوي. جەلتوقسان ولاردىڭ پاتريوتتىق سەزiمiن وياتىپ كەتتi. قالا بەردi سول 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستالعان كوتەرiلiس سۋمگايتتە، تاۋداعى قاراباقتا، ۆيلنيۋستە، تبيليسيدە جالعاسىن تاپتى. سودان بiر جىل بۇرىن، ياعني 1988 جىلدىڭ 28 يۋن-1 يۋل ارالىعىندا ماسكەۋدە وتكەن كپسس-تiڭ بۇكiلوداقتىق حIح پارتيا كونفەرەنتسياسىندا دەلەگاتتار قوردالانعان ۇلت ماسەلەسiن قارۋلى كۇشپەن شەشۋدi ءجون كورiپ جۇرگەن ورتالىقتىڭ شوۆينيستiك ساياساتىن بارىنشا سىناپ، بۇكiل الەم الدىندا كرەملدەگiلەردiڭ بەتتەرiنە شىجعىرا باسقانىنان، كنيازوۆ جارىقتىق قالاي ساباق المادى دەسەڭiزشi.

ەندi جاڭاوزەندەگi ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىنا قايتا ورالايىق. كەلەسi بiر سۇراق ە.كۇمiسقاليەۆكە قويىلدى. ول: “جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ قيىنشىلىقتارى مۇناي ونەركاسiبi مينيسترلiگiنiڭ تەك مۇناي ءوندiرۋشi سالاعا عانا كوڭiل ءبولiپ، الەۋمەتتiك ينفراقۇرىلىمعا نەمقۇرايلى قاراۋىنىڭ سالدارىنان بولۋدا. قازiر كادرلاردى ورنالاستىرۋ ماسەلەسi بويىنشا كوميسسيا قۇرىلدى”.

سۇراق: حالىقتى ازىق-تۇلiكپەن جانە ونەركاسiپ تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋدەگi ءتۇيiندi ماسەلەلەر نەدەن تۋىنداۋدا؟

ك.سۇلەيمەنوۆ: ازىق-تۇلiك پەن ونەركاسiپ تاۋارلارىنىڭ نەگiزگi بولiگi شارۋاشىلىق سالالارى بويىنشا بولiنەدi. سوندىقتان تاۋارلار ۆەدومستۆولاردا جاتىپ قالادى. حالىق دەپۋتاتتار سوۆەتi بۇدان شەتتەتiلگەن ەكەن. كووپەراتيۆتەرمەن دە جاعداي سولاي بولىپ تۇر. ولار وزدەرi دامىپ، تاۋارلارعا وزدەرi باعا قويادى. قازiر قالادا تەك الىپ-ساتۋمەن عانا اينالىسقان 24 كووپەراتيۆ انىقتالىپ وتىر. سولاردى جابۋ ماسەلەسi شەشiلۋدە. الايدا بiز ولارعا ەڭ سوڭعى شارا قولدانۋعا بارا المايمىز. (كووپەراتورلاردى تۇگەل جابۋدى ايتىپ وتىرعان بولار. ا.ك.) ويتكەنi كووپەراتورلار باسقالارعا قاراعاندا قالانى جەمiس-جيدەكپەن تەزiرەك قامتاماسىز ەتەدi.

تiلشiلەر قالاداعى تۇرعىن ءۇي مەن الەۋمەتتiك باعىتتاعى نىسانداردىڭ قۇرىلىستارىن دا قوزعادى.

ە.كۇمiسقاليەۆ: قالادا قۇرىلىسپەن اينالىساتىن ەكi مەكەمە بار. تاپسىرىس بەرۋشi “مانگىشلاكنەفت” بiرلەستiگi دە، مەردiگەر ورىنداۋشى “مانگىشلاكنەفتەگازستروي” ترەسi. ارقايسىسى iستi ءوز جاعىنا قاراي تارتادى. قالاداعى ءاربiر ەكiنشi بوبەك بالالار باقشاسىنا بارا المايتىنىن ايتسام دا جەتiپ جاتىر. مەكتەپتەر ەكi ەسە جۇكتەمەمەن جۇمىس iستەۋدە.

سۇراق: سiز، بiرiنشi سەكرەتار رەتiندە وقيعاعا دايىندىق جاسالىپ جاتقانىن بiلدiڭiز بە؟

ە.كۇمiسقاليەۆ: ءيا، قالا iشiن سوڭعى 4-5 كۇننەن بەرi الىپ قاشپا ءسوز جايلاپ كەتتi. بiز پارتيا، شارۋاشىلىق بەلسەندiلەرiنiڭ جينالىسىن وتكiزiپ، سول الىپ قاشپا قاڭقۋ سوزدەردi توقتاتۋعا تاپسىرما بەردiك. تiپتەن ونى راديودان دا حابارلادىق. بiرىڭعاي ساياسي كۇن دە وتكiزدiك”.

كوپiرمە قىزىل ءسوز بەن ابدەن مەزi ەتكەن قۇرعاق ۋادەگە كەڭiردەكتەن تويعان حالىق قاشانعى قۇلاق اسىپ، سابىر ساقتاسىن. قينالعاننان جان شىعارعا تايانىپ، جاعداي ابدەن ۋشىققان كەزدە شىدام دا شىداس بەرمەيدi ەكەن. توعاندى بۇزعان تولقىندى سۋداي لاق ەتiپ، الاڭعا بiر-اق شىققان.

“سۇراق: سiز بiرiنشi سەكرەتار رەتiندە ءوز كiناڭiزدi سەزiنەسiز بە؟

ە.كۇمiسقاليەۆ: ءيا، سەزiنەمiن.

سۇراق: اتپ – 5 – تە 600 جۇرگiزۋشiنiڭ 460-سى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج. سiز مۇنى قالاي تۇسiندiرەر ەدiڭiز؟

ە.كۇمiسقاليەۆ: اتپ-5 اۆتوموبيل-ترانسپورت مينيسترلiگiنە قارايدى. “تۇرعىن-ءۇي – 91” باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەتتiك قۇرىلىسقا كiرگەن. الايدا سوڭعى جىلدارى عانا ساناۋلى ادامدار عانا پاتەر الدى. ال مينيسترلiك تۇرعىن ءۇي سالعان جوق.

سۇراق: قازiر ءتارتiپ ورناتۋدا قانداي ءتاسiل قولدانىپ جاتىرسىزدار؟

گ.ن.كنيازوۆ: قالا بەس بولiككە بولiنگەن. ارقايسىسىنىڭ ءوز كومەندانتى بار. تارتiپسiزدiك ورىن الا قالعان جاعدايدا تەز باسۋ ءۇشiن جەتكiلiكتi كۇشپەن قامتاماسىز ەتiلگەن. سىرتتان قالاعا كiرەتiن جولدارعا 17 باقىلاۋ-تەكسەرۋ پۋنكتتەرi قويىلدى. ولار بارلىق كiرگەن-شىققان ترانسپورتتاردى جiتi قاداعالاپ تۇر. قالا iشiندە جىلجىمالى پاترۋلدiك توپتار جۇرەدi”.

جالپى جاڭاوزەندەگi جەرگiلiكتi حالىقتىڭ مۇشكiل الەۋمەتتiك جاعدايى وداق پەن رەسپۋبليكاعا بۇرىننان-اق بەلگiلi بولاتىن. كوتەرiلiستەن بiر اي بۇرىن “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتiنiڭ تiلشiلەرi يگور راديونوۆ پەن ر.ناسىروۆ 17 ماي كۇنi “شاعىن قالالاردىڭ الەۋمەتتiك پروبلەمالارى” دەگەن ايدارمەن “شولدەگi قالا” جانە “وكپەك جەل وتiندە” دەگەن تاقىرىپتارمەن بiر ماقالا جانە حالىقپەن وتكiزگەن جيىن-سۇحباتتىڭ ەسەبiن تۇتاس بەتكە جاريالاعان.

“ن.مەلنيكوۆ، جۇمىسشى: … مۇناي مەن گاز بەر! ال قالاي ءومiر ءسۇرiپ جاتىرسىڭدار دەپ سۇرايتىن جان جوق. بۇل دۇرىس ەمەس. اۋىر جۇمىس جاعدايىندا ەڭبەك ەتiپ جۇرگەن بiزدiڭ ادامدار سوۆەت وكiمەتiنiڭ قامقورلىعىن سەزiنۋi كەرەك”.

ر.ناسىروۆ تiلشi: سiزدەردiڭ الەۋەتتەرiڭiز وراسان زور. وتكەن جىلدىڭ وزiندە جەر قوينىنان 8،8 ميلليون توننا مۇناي مەن گاز كوندەنتساتىن، 2،2 ميلليون تەكشە مەتر گاز شىعاردىڭىزدار. 298،8 ميلليون سومنىڭ تاۋارلى ءونiمiن ءوندiرiپ، 120،3 ميلليون سومنىڭ پايداسىن تاپتىڭىزدار. مۇنداي وراسان زور تابىس پەن ەكونوميكالىق رەفورما جاعدايىندا تۇبەكتi كەرەمەتتەي دامىتۋعا بولار ەدi. وسىدان بiراز جىل بۇرىن عانا جۇمىسشى كۇشi جەتiسپەي جاتقان قالادا قازiر جۇمىسسىزدىق دەندەپ بارادى. بۇگiنگi جاڭاوزەندە 1500-گە جۋىق ادامنىڭ جۇمىسى جوق. بۇلار نەگiزiنەن جاستار. ونىڭ iشiندە قىزدار سانى باسىم. دالiرەك ايتساق، قازاق قىزدارى.

ا.رىسپاەۆ، قۇرىلىس بويىنشا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى: جاڭاوزەندە بارلىق كاسiپورىندارعا 1،6-1،7 اۋداندىق كوەففيتسيەنت قويىلعان. ال تiگiن فابريكاسىنا نەگە ەكەنiن كiم بiلسiن 1،3 كوەففيتسيەنت قويىپتى. بiز مۇنى الەۋمەتتiك ادiلەتسiزدiك دەپ بiلەمiز.

تiلشiنiڭ تۇسiنiكتەمەسi: “مانگىشلاكنەفتەگازستروي” ترەسiنiڭ سپتۋ-3 وقۋ ورنى سوڭعى ءۇش جىلدا سىلاقشى، ەلەكتر دانەكەرلەۋشi، جەر سۇرگiلەۋشi، گازبەن دانەكەرلەۋشi، سانتەحنيك-سلەسارلار جانە اۆتوجوندەۋشiلەر ماماندىقتارى بويىنشا 595 جاس جۇمىسشىنى دايىندادى. ال ترەست بولiمدەرi سولاردىڭ 192-سiن عانا جۇمىسقا قابىلداعان. مۇندا جىل سايىن 500-دەن استام بالا ورتا مەكتەپتi بiتiرەدi. سولاردىڭ 100-دەن كوبi جۇمىس تاپپاي سەندەلۋدە. جاڭاوزەن قالالىق سوۆەتi جىل سايىن مۇناي جابدىقتارىن جوندەۋ جونiندە ارنايى زاۋىت سالۋ يدەياسىن ۇسىنىپ جۇرگەنi قاشان. قازiر جابدىقتاردىڭ اقاۋلى بولشەكتەرiن باكۋگە، ۆولگوگرادقا، گۋرەۆكە، تاتارستان مەن باشقۇرتستانعا الىپ بارىپ جوندەتۋدە. بۇل شارۋاشىلىق ەسەپ جاعدايىندا وتە تيiمسiز. الايدا سسسر مۇناي ونەركاسiبi مينيسترلiگi بۇل ۇسىنىسقا قۇلاق اسپاي وتىر.

ت.اندىعاليەۆ، تەڭگە ەلدi-مەكەنiنiڭ تۇرعىنى:بiز مۇقتاجىمىزدى كiمگە ايتپادىق. ءبارi دە سەنبەدi. اۋىلىمىز مiنە، 25 جىلدان بەرi گاز شىعىپ جاتقان جەردiڭ ۇستiندە تۇر. ال بiزدە گاز جوق. بiزدiڭ گاز تiپتەن قۇبىر جەلiسi ارقىلى جەر تۇبiندەگi فرگ-گە دەيiن تاسىمالدانادى. ال بiز ءوز گازىمىزعا بiر شاۋگiم شاي قايناتىپ iشۋگە زارمىز. گاز قۇبىرى بiزدiڭ اۋىلدان ەكi ءجۇز مەتردەي جەردە بولسا دا. اۋىل جاڭاوزەننەن ءۇش-اق شاقىرىم جەردە. بiراق ءومiر ءسۇرۋ، تۇرمىستىق جاعدايلارىمىزدى سالىستىرسا جەر مەن كوكتەي. قالاعا ەدiلدەن سۋ كەلەدi. ال بiزدە اۋىز سۋ تەك تاسىمال عانا ەمەس، وعان تولەۋ قۇنى دا ءاردايىم كوتەرiلiپ وتىرىلادى. اۋىلدا 4،8 مىڭ ادام تۇرادى. جۇمىس جوق.

ا.بايمۇرزاەۆ، اۋداندىق تۋبديسپانسەردiڭ اعا مەدبيكەسi: قازاقستاندا، ونىڭ iشiندە بiزدە، تۇبiركۇلەز اۋرۋى وتە اسقىنىپ كەتكەن. بۇل اسا ماڭىزدى ماسەلە. شەشiمiن كەيiنگە ىسىرىپ، شەگەرە بەرۋگە بولمايدى.

ب.جۇماليەۆ، قالالىق سانەپيدستانتسيانىڭ باس دارiگەرi: بۇگiنگi كۇنگە دەيiن قالا بويىنشا تۇبiركۇلەزدiڭ بەلسەندi تۇرiنە شالدىققانداردىڭ سانى 269-عا جەتتi. سولاردىڭ 12-سi بالا. ال 50-دەن استامى اۋرۋ باكتەريالارىن تاراتۋشى. ەگەر رەسپۋبليكا بويىنشا ءاربiر 10 مىڭ ادامعا ورتا ەسەپپەن شاققاندا 32 تۇبiركۇلەزگە شالدىققاندار كەلەتiن بولسا، ال بiزدiڭ جاڭاوزەندە 43. اۋرۋ جىلدان-جىلعا ارتۋ ۇستiندە.

ق.جولىمبەتوۆ، قالالىق مەديتسينا بiرلەستiگiنiڭ باس دارiگەرi: بيىلعى جىلعا دەيiن جاڭاوزەندiكتەر ءامۋداريادان تاسىلعان سۋ iشتi. بۇل داريانىڭ ماقتا مەن كۇرiش وسiرەتiن اۋدانداردى ارالاپ وتەتiنiن جاقسى بiلەسiزدەر. سول شارۋاشىلىقتار گەربيتسيت جانە باسقا دا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى كەڭiنەن پايدالانادى. سولاردىڭ قانشاسى دارياعا قۇيىلىپ جاتىر دەسەڭiزشi. مولشەرiن ەشكiم دە بiلمەيدi. ونى تەك iشكi اعزالارى، بۇيرەكتەرi اۋىراتىندار عانا سەزiنۋدە.

ءو.تەلەقۇلوۆ، وزەن جوعارى مونتاجداۋ باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرi: مەنiڭ قوستiلدiلiك جونiندە قويار ساۋالىم بار. بiزدiڭ قالادا ۇكiمەت قابىلداعان قاۋلى قالاي ورىندالۋدا؟ سەگiز جىلدىق قازاق مەكتەبi ەسكi باراكقا ورنالاستىرىلعان. قازاق مەكتەپتەرiندە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا وقۋلىقتار جەتiسپەيدi.

ش.مامەتوۆا، №10 مەكتەپتiڭ مۇعالiمi: بالالاردى بالالار مەكەمەلەرiنە بولۋدە كوپ قيىنشىلىقتارعا ۇشىراسىپ ءجۇرمiز. مۇعالiمدەرگە جاعداي جاسالىنباعان. تiپتi ەڭ قاجەتتi زاتقا وتە ءزارۋمiز. وسىنداي ماسەلەلەرمەن 1988 جىلدىڭ وكتيابرiندە قالالىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ پرەدسەداتەلi ا.ۆ.كۋچيەۆتiڭ قابىلداۋىندا بولدىم. وكiنiشكە قاراي ودان شىققان ناتيجە جوق”.

“ەسكەرمەگەن اۋرۋ جامان”. قالا تۇرعىندارى كوتەرiلiستەن ءدال بiر اي بۇرىن وسى رەسپۋبليكالىق گازەت ارقىلى، ءوز مۇقتاجدارىن ەلiمiزدiڭ بارلىق دەڭگەيدەگi باسشىلارىنا جەتكiزسە دە، سەلت ەتiپ نازارىن سالعان بiرi بولماپتى. “جانى اشىماستىڭ قاسىندا، باسى اۋىرماستىڭ” كەرi. تىم بولماسا قولدان كەلەتiن iسكە قارەكەتتەنiپ، قاتىپ قالعان سەڭ قۇرساۋىن سىندىرۋعا بولار ەدi عوي. بۇل جاڭاوزەندiكتەردiڭ سوڭعى ءۇمiتi ەدi. وكiنiشكە قاراي اقتالمادى. شيراتىلعان قىل ارقان دا سالماق ارتىلىپ كەتسە، شارت ۇزiلەدi. تەمiر دە توزادى. ءيا، شىدامنىڭ دا شەگi بار.

مۇنى حوش دەلiك. ەندi ايتا كەتەتiن تاعى بiر ماڭىزدى جاي، جاڭاوزەندەگi كوتەرiلiس سارىنى باسىلا قويماعان سەرگەلدەڭ شاقتا، رەسپۋبليكا استاناسى الماتىدا ەلدiڭ قۇلاعىن ەلەڭ ەتكiزگەن ساياسي جاڭالىقتىڭ بولۋى. راس، بۇل بiر جاعىنان جۇرتتىڭ اسىعا كۇتكەنi ەدi. 1989 جىلدىڭ 22 يۋندە قازاقستان كومپارتياسى وك حV پلەنۋمى ءوز جۇمىسىن باستاپ، سول كۇنi اياقتادى. پلەنۋمدا ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسi قارالىپ، گ.ۆ.كولبيننiڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى قازاقستان كومپارتياسى وك بiرiنشi سەكرەتارى بولىپ ن.ءا.نازارباەۆ سايلاندى. پلەنۋمعا كپسس وك سەكرەتارى ۆ.م.چەبريكوۆ قاتىسىپ، ءسوز سويلەدi.

“… بiراق بۇگiنگi پلەنۋمعا قاتىسۋشىلار گ.ۆ.كولبيندi سسسر حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتiنiڭ پرەدسەداتەلi بولىپ سايلانۋىنا بايلانىستى قازاقستان كومپارتياسى وك بiرiنشi سەكرەتارى مiندەتiنەن بوساتىپ وتىرعاندا، تەگiندە، گەننادي ۆاسيلەۆيچتiڭ رەسپۋبليكانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسi، كپسس وك ماڭىزدى دا جاۋاپتى تاپسىرمانى ورىنداعانى ءۇشiن وعان العىس ايتۋعا، ونىڭ جاڭا جۇمىستا تابىسقا جەتۋiنە تiلەكتەستiك بiلدiرۋگە نەگiز بار بولسا كەرەك”. (“قازاقستان كوممۋنيسi” №8 اۆگۋست 1989 جىل)

ول كولبينگە نە ءۇشiن العىس ايتتى؟ رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق جاعدايىن كوتەرگەنi ءۇشiن بە؟ بارىنشا قۇلدىراتپاسا، مەيلiنشە كوتەرگەن قاي iسi بار ەدi. بالكiم جەلتوقساندا قازاق جاستارىنىڭ قانىن توگiپ، قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىراتىپ، ۇلتتى قورلاعانى ءۇشiن شىعار. الدە ۇلتتار اراسىندا ارازدىقتى قوزدىرعانى ءۇشiن بە؟ قىل اياعى كەتەر كەزiندە جاڭاوزەندە، جالپى ماڭعىستاۋ تۇبەگiندەگi جاستاردىڭ ۇشەۋiن جولىنا قۇرباندىققا شالىپ، باستارىنا اڭگiر تاياعىن ويناتقانى ءۇشiن بە؟ جوق الدە، اراعىن سىلقيتا iشiپ، اۋماعى ات شاپتىرىم ۇيiندەگi باسسەينiندە راحاتتانا شومىلىپ، حالىقتىڭ تاعدىرىنا تۇكiرگەنi ءۇشiن بە؟ نە ءۇشiن؟

ال جاڭاوزەندە نە بولىپ جاتتى؟

“كوممۋنيستiك ەڭبەكتiڭ” 24 يۋندەگi اقپاراتىنان.

“… جەتiباي پوسەلكەسiندە 1000-نان استام تۇرعىندار قاتىسقان ميتينگi بولدى. وعان قاتىسۋشىلار كاۆكازدىق ۇلت ادامدارىن اۋداننان كوشiرۋدi، كووپەراتيۆتەردi تاراتۋدى، جەرگiلiكتi حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتiپ، جۇمىستىڭ ۆاحتالىق جۇيەسiن جويۋدى، كومەندانتتىق ساعاتتى توقتاتۋدى، جاڭاوزەنمەن بايلانىس جۇيەسiن قايتا تولىق قالىبىنا كەلتiرۋدi، جاڭاوزەن قالاسى مەن مۇنايشى ەلدi-مەكەنiنەن ارناۋلى اسكەردi الىپ كەتۋدi، سونداي-اق شەۆچەنكو قالاسىنا ونىڭ بۇرىنعى اتىن قايتارۋدى تالاپ ەتتi.

… ارالارىندا ايەلدەر مەن بالالار بار 500-دەي ادام ەراليەۆ اۋداندىق iشكi iستەر ءبولiمiنiڭ ءۇيiن قورشادى. (23 يۋن) بiراق ۇستاۋدا وتىرعان ادامداردىڭ جوق ەكەنiنە كوز جەتكiزگەننەن كەيiن تاراپ كەتتi.

… ماڭعىشلاق ستانتسياسىندا، قىزىلتوبە پوسەلكەسiندە شيەلەنiستi جاعدايلار بولدى. 50-70 ادامنان تۇراتىن بۇزاقى جاستار توبى تاسپەن جانە تاياقپەن قارۋلانىپ، جولىنداعىلاردى بۇلدiرە وتىرىپ، نەگiزiنەن كاۆكازدىقتار تۇراتىن گەوفيزيكتەر پوسەلكەسiنە قاراي ءجۇردi. اۆتوموبيلدەر جوندەۋ جونiندەگi كووپەراتيۆتiڭ ۆاگونشاسى ورتەلدi. بiرنەشە ادام جاراقات الدى. ميليتسيانىڭ جانە اسكەردiڭ كۇشiمەن بۇل توپتار ىدىراتىلىپ، تارتiپسiزدiكتi ۇيىمداستىرۋشىلار ۇستالدى.

… ەمبi اۋدانىندا جالپى سانى 30 ادامعا جۋىق تاياقپەن قارۋلانعان بۇزاقىلار توبى “كۋلسارىپرومستروي” ترەسiنiڭ وندiرiستiك-تەحنيكالىق كومپلەكتiلەۋ باسقارماسىنا قارايتىن ەكi ۆاگوندى ورتەدi.

… گۋرەۆتiڭ كاسiپورىندارىندا ءتارتiپ ساقتاۋ جونiندە 20-دان استام جۇمىسشى وتريادتارى قۇرىلدى “.

“كوممۋنيستiك ەڭبەكتiڭ” 27 يۋن كۇنگi اقپاراتىنان.

“…ۋزەننەفت” مۇناي-گاز ءوندiرۋ باسقارماسىندا 200-گە جۋىق ادام جۇمىسقا شىقپادى. بiرنەشە مۇناي سكۆاجيناسى توقتاپ قالدى. سوڭعى اپتادا جاڭاوزەننەن داعىستانعا جانە چەچەنو-ينگۋشەتياعا 3100-دەن استام ادام كوشiپ كەتتi. ولاردىڭ كوپشiلiگi قارتتار، ايەلدەر مەن بالالار.

… 24 يۋن كۇنi 18 ساعات 30 مينۋتتا شەۆچەنكو قالاسىندا قالالىق پارتيا كوميتەتiنiڭ الدىنداعى الاڭعا 500 ادامدىق توپ جينالدى. ولار نەگiزiنەن وزەندiكتەردiڭ قويعان تالاپتارىن قايتالادى.

… سول كۇنi شەۆچەنكو قالاسىنان 12 شاقىرىم جەردەگi اقشۇقىر پوسەلكەسiندە جاستار توبى ميتينگiگە جينالدى. ولار جاڭاوزەن قالاسى جانە جەتiباي پوسەلكەسi تۇرعىندارى قويعان بiرقاتار تالاپتاردى قولدادى.

… قالامقاس جانە قاراجامباس ۆاحتالىق پوسەلكەلەرiندە دە كاۆكاز ۇلتىنىڭ وكiلدەرiن كوشiرۋ جونiندەگi تالاپتار قايتالاندى”.

وبلىستىق گازەتتە جاريالانعان رەسمي اقپاراتتاردىڭ قىسقارتىلىپ الىنعان بiر لەگi وسىنداي. قارا بوياۋى كوپ جاعىلعان كوڭiلسiز كورiنiستەر كوڭiلگە كۇمان تۋعىزىپ، قاياۋ سالادى. گازەت تiلشiسi ابiلقايىر سپانوۆ: “ماقالالارىم وبلىستىق پارتيا كوميتەتiنiڭ يدەولوگيا بولiمiندە الدەنەشە رەت كۇزەپ-تۇزەۋدەن ءوتiپتi. تiپتەن مەنiڭ ەركiمنەن تىس، سىرتىمنان كەلiسپەي بiرنەشە جول قوسىپ تا جازىپ جiبەرگەن”،-دەيدi. دەگەنمەن سول كەزدە سانالى جانداردىڭ تiلشi حابارلارىن ساراپقا سالىپ وقىعاندارى، باسقاشا وي تۇيگەندەرi كامiل. جاڭاوزەندە ءۇش تاۋلiككە سوزىلعان اناۋ ايتتى “بۇزاقىلاردىڭ”، “جۇگەنسiزدەردiڭ”، “ەكسترەميستەردiڭ” كوتەرiلiسi اپتانىڭ سوڭىنا دەيiن بۇكiل ماڭعىستاۋ تۇبەگiندە بولعان حالىق تولقۋلارىنا ۇلاسقان. سوندا، شىنىمەن-اق بۇلار “بۇزاقىلار” ما؟ جوق! جەلتوقسان كوتەرiلiسiنەن كەيiن رۋحى، ساناسى ويانعان جاستار!

“باس جارىلسا بورiك iشiندە”. سول جىلى بۇل تۇبەكتە جاڭاوزەن كوتەرiلiسiنە دەيiن دە بiرنەشە تولقۋلار بولعان. بيلiك سوندا ۇشقىننان جالىن لاۋلايتىنىنا ءمان بەرمەدi. 28 مارت كۇنi تەڭiز ۆاحتالىق پوسەلكەسiندە، جەرگiلiكتi تۇرعىندار مەن كەلiمسەكتەر اراسىندا، جاپپاي قاقتىعىستار ورىن الدى. ەكi جاقتان دا جارالانعاندار سانى از بولعان جوق. قاقتىعىس ميليتسيا قۇرامىنىڭ كۇشiمەن ازەر باسىلدى. Iلە-شالا تاپ سونداي قاتەرلi قاقتىعىس ۆاحتاشىلار تۇراتىن كۇلسارىم پوسەلكەسiندە دە قايتالاندى. ولاردىڭ جوعارىعا قويعان تالاپتارى وسى جاڭاوزەندiكتەردiڭ مۇددەسiمەن ۇشتاسىپ جاتتى. بيلiك بولعان جايدى “قوعامدىق ءتارتiپتi بۇزۋشىلار” دەپ جىلى جاۋىپ قويماي، تالاپتارىن سارالاپ، وڭ ناتيجەلەر شىعارعاندا، مۇمكiن جاڭاوزەندەگi كوتەرiلiس بولماس پا ەدi.

قازاق: “شاڭىراققا قارا”، دەيدi. ال كەلiمسەك كاۆكازدىقتار بۇل ۇلاعاتتى ءسوزدiڭ ءمانiن زەردەلەمەك تۇگiلi، پىسقىرىپ تا قاراماعان. كەرiسiنشە تاۋلىقتار بەينە جارىلقاۋعا كەلگەندەي مiندەتسiنiپ، دالالىقتارعا جال تۇمسىقتارىن كوتەرiپ، ويىنا كەلگەندەرiن iستەپ باقسا، امال نەشiك. قالا بەردi، جەيتiن نانىن قايداعى بiرەۋلەر يەمدەنiپ، وعان ءوزiن تەلمiرتiپ قويسا، ونىڭ ۇستiنە جۇماسسىزدىقتان كۇيi قاشىپ، جانى كۇيزەلسە، قازاق قاشانعى شىداسىن. قوناعى قويدان جۋاس بولسا ماقۇل-اۋ، ءتورiم، بارىم سەنiكi دەپ بار پەيiلiمەن كۇتەر ەدi. ال قاسقىر بولىپ تالاپ جاتسا، وندايعا كونە الماس. قوي ەكەش قوي دا باۋىزدالاردا سوڭعى رەت تۇياق سەرپيدi. انە، جاڭاوزەندەگi بۇرق ەتكەن كوتەرiلiستiڭ بiر سەبەبi سوندا.

Iس ناسىرعا شاۋىپ، ەل iشiندەگi احۋال قيىنعا اينالعاندا جاڭاوزەندەگi قازاق سسر مينيسترلەر سوۆەتi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى و.ي.جەلتيكوۆ باسقارعان كوميسسيا الماتىدان جازۋشىلار: ءابiش كەكiلباەۆتى، زەينوللا قابدولوۆتى، ءابدiجامiل نۇرپەيiسوۆتi، ءانۋار ءالiمجانوۆتى ارنايى شاقىرتتى. ولار جاڭاوزەنگە 19 يۋن كۇنi جەتتi. اپتانىڭ سوڭىنا دەيiن قالانىڭ شاعىن اۋداندارىندا، ءوندiرiس ورىندارىندا بولىپ، اشۋ باسار ءسوز سويلەپ، جۇرتتى سابىرعا شاقىردى. اسiرەسە تۇبەكتiڭ تۇلەگi ءابiش كەكiلباەۆتىڭ جۇرەكتەن شىققان جاناشىر سوزدەرi كوتەرiلiسشiلەردiڭ جۇرەكتەرiنە جەتiپ، ساباسىنا تۇسە باستادى. قالىڭ اسكەردەن قايمىقپاي توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى تۇرعان حالىق كەكiلباەۆتىڭ سوزiنە توقتاپ، باتۋاعا كەلدi.

 

(جالعاسى بار).

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button