سىرداريا: تاسقىننان تاعى قاۋIپ كوپ

ەلدەن حابار كەلدi. اقكولدە تۇراتىن ناعاشى اپام اياقاستىنان قونىس اۋدارىپ، بiزدiڭ ۇيگە كوشiپ كەلiپتi. قاھارلى قىستىڭ قاتۋىنىڭ قايتقانى كۇنi كەشە. تىم قۇرىسا جەر قارا، كۇن جىلىدا كوشپەي، بۇل كiسiنiڭ قىس بiتپەي جاتىپ، كوش-قوڭىن جيناعانى نەسi دەپ تاڭ قالدىق. سويتسەك، ەلدەن كەلگەن حابارشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، شاردارانىڭ سۋى تاعى دا سىر بەرە باستاعان سياقتى. سوندىقتان، قىستىڭ كوزi قىراۋدا اپامداردى جىلى ورنىنان قوزعاعان كورiنەدi.

اپاسى نەسi، وعان سىردىڭ سۋىنىڭ قانداي قاتىسى بار دەپ ويلايتىن شىعارسىز. شىن مانiندە، وتىرار اۋدانىنا قاراستى، دارياعا جاقىن تۇراتىن اپامنىڭ بiزدiڭ ۇيگە كوشiپ كەلۋi جالعىز بۇل ەمەس. وسىدان بiرەر جىل بۇرىن دا، كورپە-توسەگiن ارقالاپ، سىردىڭ سۋى سارقىلعانشا تۋىس-تۋعاندارىن جاعالاپ، ەلدە جاتقان. قازiر دە سول، كوكتەمنiڭ جىلىمىعىن كۇتپەستەن، قونىس اۋدارىپ، توركiندەرiن ساعالاپ كەلiپ قالىپتى.

«سىردىڭ سۋى» دەمەكشi، قازiر وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا سىرداريانىڭ جاعالاۋىنداعى سۋ استىندا قالۋ قاۋپi بار ايماقتاردان تۇرعىندار بiرتiندەپ كوشiرiلiپ جاتقانعا ۇقسايدى. اقپارات اگەنتتiكتەرiنiڭ مالiمەتتەرiنە قاراعاندا، بۇگiنگە دەيiن وڭتۇستiك وبلىسقا قاتىستى سۇتكەنت اۋىلىنان ءۇش وتباسى، قىزىلشارۋا اۋىلىنان – بەس وتباسى، اقكول اۋىلىنان – جيىرما وتباسى، ميرنىي اۋىلىنان توعىز وتباسى كوشiرiلiپتi. ازiرشە، 207 ادام كوشiرiلiپ، سۋ تاسقىنى جەتپەيدi-اۋ دەگەن ايماقتارعا قونىس اۋدارىپتى. كەيبiر دەرەكتەر، كوشi-قوننىڭ 19-اقپاندا اياقتالاتىنىن ايتادى. «كوشiرiلiپ جاتىر» دەمەكشi، كەيبiر ەلدەگi اعايىنداردىڭ اراسىندا كوشكiسi كەلمەگەندەرi كەزدەسiپ جاتىر ەكەن. ماسەلەن، وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسى، وتىرار اۋدانىنا قاراستى اقكول اۋىلىنان كوشكiسi كەلمەي وتىرعاندار دا بار ەكەن. ولاردىڭ كوشكiسi كەلمەيتiن سەبەبiن دە تۇسiنۋگە بولار، كiم قىس اۋاسىندا جىلى ۇياسىن سۋىتقىسى كەلەر دەيسiڭ. بيiك-بيiك بوگەتتەر سالىنىپ، قانشاما شارالار اتقارىلىپ جاتقانىمەن، تiلسiز جاۋدىڭ قانشالىقتى تاسيتىنىن بولجاپ بولماس. سوندىقتان، حالىقتى سۋ تاسقىنىنان قۇتقارۋدىڭ جالعىز-اق جولى – كوشiرۋ عانا. وسىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇقتىرىپ، ەلدi قالايدا ول ايماقتاردان الىپ كەتۋ ءۇشiن اكiمشiلiكتەر بار كۇش-جiگەرiن جۇمساپ وتىر.

قازiرگi تاڭدا شاردارا سۋ قويماسىنا جوعارعى جاقتان سەكۋندىنا 1600 تەكشە مەتر سۋ قۇيىلۋدا. بۇل مولشەرمەن قۇيىلعان سۋ الداعى ون-ون بەس كۇندە سۋ قويماسىن ەرنەۋلەتە تولتىرادى دەگەن ءسوز. سوندا ارتىق سۋ قايدا كەتپەك؟ وبلىس باسشىلارىن تولعاندىرىپ جاتقان دا وسى ماسەلە. بيىلعى قىستا جاۋعان قاردىڭ قالىڭدىعى قانشا بولعانى بارشاعا ءمالiم. ەگەر ول ءوز توڭىن جiبiتiپ، ەري باستاسا، وندا وزەن ارناسى 400 تەكشە مەتر عانا سۋ كولەمiن كوتەرە الادى. ال سۋ تاسىعان جاعدايدا، قىزىلوردا جانە وڭتۇستiك قازاقستاننىڭ 400 مىڭنان استام حالىق تۇراتىن اۋماقتارىن، 71 ەلدi مەكەندi سۋ باسۋ قاۋپi ءتونiپ وتىر. سوندىقتان، ونىڭ الدىن الۋ ءۇشiن 200 مىڭنان استام ادام كوشiرiلۋi تيiس ەكەن، توتەنشە جاعدايلار جونiندەگi اگەنتتiكتiڭ مالiمەتiنە سۇيەنسەك. ازiرگە مۇزدىڭ قالىڭدىعى وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىندا – 20-30 سم. بولسا، قىزىلوردا وبلىسىندا 30-70 سم. بولىپ وتىر. قازiر داريانىڭ تومەنگi اعىسىنداعى قازالى اۋدانىنىڭ تۇسىندا مۇزدىڭ قالىڭدىعى بiر مەتردەن اسىپ جىعىلادى. قىزىلوردا تۇسىندا 50-60 سانتيمەتر بولسا، جاڭاقورعان، شيەلi اۋداندارى تۇسىندا ودان تومەنiرەك كورiنەدi. بيىلعى جىلى وسى ايماقتاردى، ياعني جاڭاقورعان مەن شيەلiنiڭ كەيبiر ەلدi مەكەندەرiن تاسقىن سۋ باسىپ قالۋ قاۋپi دە جوق ەمەس. تiپتi، جاڭاقورعان اۋدانى قاندىوزەك اۋىلى قاپتالىندا داريا ءتورت جەردەن جاعانى بۇزىپ-جارىپ ءوتiپتi. بiراق، دەر كەزiندە جاسالعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بەكiنiس توعاندارى قايتا قالپىنا كەلتiرiلدi. بۇل بۇزىپ-جارۋ قاۋiپتiڭ كەلە جاتقانىنان حاباردار ەتiپ وتىرعان جوق پا؟ كiم بiلسiن، ازiرگە اكiمشiلiكتiڭ دە، توتەنشە جاعدايلار جونiندەگi اگەنتتiكتiڭ دە بار نازارى سۋدىڭ ۇستiندە.

سۋدىڭ ۇستiندە دەسەك تە، اپات ايتىپ كەلمەيتiنi تاعى ءمالiم. سۋدىڭ ءوز ارناسىنان شىعىپ تاسۋى جالعىز بۇل ەمەس. جاز بويى ەككەن ەگiنiنە سۋ تابا المايتىن شارۋا قىسى مەن كوكتەمiندە سۋدان كوز اشا الماي كۇنولتەدi. قالىپتاسقان جاعداي ما، الدە بۇل ماسەلەنiڭ شەشiمiن تابۋ قيىن با، ايتەۋiر، جىل سايىن داريانىڭ تاسۋى قالىپتاسقان ۇردiسكە اينالىپ بارادى. ايتپاقشى، وسى ماسەلەنiڭ الدىن الۋ ءۇشiن، قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلiگi سۋ رەسۋرستارى كوميتەتiنiڭ توراعاسى اناتولي ريابتسەۆ باسقارعان ۇكiمەتتiك كوميسسيا قىرعىزستان مەن وزبەكستاندا سىرداريا ارناسىنا سۋ جiبەرۋ كولەمiن ازايتۋ ماسەلەسi بويىنشا كەلiسسوزدەر جۇرگiزiپ قايتتى. كەلiسسوزدەرگە قاراعاندا، قىرعىزداردىڭ توقتاعۇل سۋ قويماسىنان سۋ جiبەرۋ كولەمiن ازايتۋعا ۋادە بەرگەنiن، ال وزبەك اعايىنداردىڭ سىرداريادان سۋعارۋ ارنالارىنا سۋ الۋدى ۇلعايتۋعا ۋادە بەرگەنiن ايتتى. ازiرگە ۋادە، ۋادە كۇيiنشە قالىپ وتىر-اۋ. ويتكەنi، سۋدىڭ تەكشە مەترi كوبەيمەسە ازايماي تۇر.

كۇنi كەشە جەتكەن اقپاراتتارعا سۇيەنسەك، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكiمi مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بارلىق اۋدان اكiمدەرiنە ارنايى تاپسىرمالار بەرiپ، بارشا تەحنيكالاردى، سۋ تاسقىنىنا قارسى قولدانىلاتىن قازاقى ءادiس قارابۋرالارىن، قۇم تولتىرىلعان قاپتارىن وسى باستان دايىنداپ، اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشiن بارلىق iس-شارالارىن جاساۋعا ناقتى دايىن بولۋ قاجەتتiگiن تاپسىرىپتى. بۇگiندە، قىزىلوردا قالاسى مەن بارلىق اۋداندارداعى ازاماتتىق قورعانىس قىزمەتتەرi توتەنشە جاعدايلار جونiندەگi بولiمدەرiمەن الدىن الا جاتتىعۋلار جاسالىپ، داريانىڭ سۋ بۇزىپ كەتۋ قاۋپi بار تۇستارىنا بەتون قالدىقتارى مەن اۋىر تاستار، قۇم تولتىرىلعان قاپتار جەتكiزiلiپ قويىلماق. قازiر توتەنشە جاعدايلار مينيسترلiگi مەن وڭتۇستiك وڭiرلەردە iزدەستiرۋ، اۆاريالىق-قۇتقارۋ جانە باسقا دا جەدەل جۇمىستاردى جۇرگiزۋ ءۇشiن 4650 ادام، 1000-نان استام تەحنيكا دايىندالىپتى.

«جىل سايىن داريانىڭ بويىنداعى ەلدiڭ ۇرەيiن ۇشىراتىن سۋ تاسقىنىنا جاسايتىن ەش امال جوق پا؟» دەپ قينالادى ەلدەگi اعايىن. ۇمىتپاساق، وسىدان بiرەر جىل بۇرىن، بۇل توسقاۋىلدىڭ الدىن الۋ ءۇشiن، "كوكساراي" سۋ قويماسىن سالۋ قاجەتتiگi كوتەرiلگەن بولاتىن. ۇكiمەتتiڭ قاۋلىسى قابىلدانىپ، 2000 جىلى قۇرىلىسى باستالاتىن، اتالمىش سۋ قويماسى نەگە ەكەنi بەلگiسiز، اياقاستىنان كەيiنگە قالدىرىلىپتى. ەگەر "كوكساراي" سۋ قويماسى سالىناتىن بولسا، ول ەكi ميلليارد تەكشە مەتر شاماسىنداعى سۋدى ۇستايدى ەكەن. ال، ەلدەگi اعايىننىڭ سوزiنە قاراساق، "كوكساراي" سۋ قويماسى سالىنسا، ونىڭ تيiمدi بiرنەشە جاعى بار كورiنەدi. ول ەڭ الدىمەن، سۋ تاسقىنى بولاتىن قاۋiپتەن ساقتايدى. وندا ەل وتباسى، وشاق قاسىن تاستاپ، كوشiپ-قونبايدى. ولاردىڭ قاراشاڭىراعى سۋ استىندا قالمايتىن بولادى. وندا بiز مىڭداعان ادامدارىمىزدى، ميلليونداعان دوللار تۇراتىن ماتەريالدىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتار ەدiك. ەكiنشiدەن، شارۋا سۋ سۇراپ، جاز بويى قينالمايتىن بولادى. ۇشiنشiدەن، شاردارا ارناسىنان اسپايدى. ارالعا قاجەتتi قانشاما تەكشەمەتر سۋدى وزبەك جەرiندەگi ارناسايعا جiبەرمەيتiن بولار ەدiك. سوندا كۇزگi، قىسقى، كوكتەمگi سۋ تاسقىندارىنىڭ ەسەبiنەن تولتىرىلاتىن سۋ قويماسى جىل بويى ارناسى تازالانعان سىردارياعا، ودان ارى قاراي ارالعا تيەسiلi سۋدى بiرقالىپتى رەتتەپ، ارال تەڭiزiن قالپىنا كەلتiرەر ەدi. سوندا عانا سورى شىعىپ، تۇزدانعان بۇگiنگi اۋىلداردىڭ دا كوركi ەنiپ، كوگەرەر ەدi، كوكتەيتiن ەدi. قايداعى؟! داريانىڭ سۋىنىڭ تاسۋ قاۋپi بار ەكەنiن، اپات كەلگەندە عانا مويىندايمىز دا، قاۋiپ سەيiلگەن كەزدە ۇمىتىپ كەتە بەرەمiز. بiزدiڭ قينالعانىمىز ەشتەڭە ەمەس، شاڭىراعىن سۋدىڭ استىندا تاستاپ، ءۇيسiز-كۇيسiز قالاتىن اعايىننىڭ باسىنداعى حالدi تۇسiنەتiن ۋاقىت قاشان بولادى؟!

گۇلزينا بەكتاسوۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button