قىمباتشىلىق پەن باعا ساياساتى

وتكەن اپتادا استانا مەن لوندون اراسىنداعى الەمدiك ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرiن تالقىعا سالعان بەينەكونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. بۇۇ دامىتۋ باعدارلاماسى جونiندەگi ايماقتىق ورتالىقتىڭ جەتەكشiسi بەن سلەي بiزدiڭ بيلiككە ينفلياتسيامەن كۇرەستiڭ الەمدiك سيپات العانىن، داعدارىستىڭ الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەتتiگiن ەسكەرتتi. قازاقستاندىق مينيسترلەر كابينەتi بولسا، بيىل ينفلياتسيانى 10 پايىزدان اسىرماۋعا كۇش سالامىز دەپ قۇلشىنىپ وتىر.

باعامەن كۇرەس

ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا، مۇلiكتi زاڭداستىرۋ، ەگiننiڭ بiتiك شىعۋى ناتيجەسiندە استىقتىڭ مول جينالۋى، رەكوردتىق كورسەتكiشپەن الەم بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىعۋ سياقتى جاعىمدى جاڭالىقتار 2007 جىلدىڭ ەنشiسiندە بولاتىن. بiراق مينيسترلەر كابينەتiنiڭ دەر كەزiندە باعانى اۋىزدىقتاي الماۋى، قىمباتشىلىقپەن كۇرەستەگi بيلiكتiڭ قاۋقارسىزدىعى مەن الەمدiك قارجىلىق داعدارىستان وتاندىق قارجىلىق قۇرىلىمداردىڭ تىعىرىققا تiرەلۋi جاعىمدى جايتتاردى بiرنەشە اي بويى ينفلياتسيانى توقتاتا الماي تەرلەگەن ۇكiمەتكە پرەزيدەنت باعانى اۋىزدىقتاۋدىڭ ستراتەگيالىق، ياعني، ۇزاقمەرزiمدiك مەحانيزمiن قاراستىرۋ كەرەكتiگiن ايتتى. مينيسترلەر كابينەتi، پرەزيدەنتتiك اكiمشiلiك، وبلىس پەن اۋدان اكiمدەرi، بارلىعى ەندiگi كەزەكتە باعامەن جاپپاي "كۇرەسپەك". جاڭا جىلدىڭ الدىندا حالىقتىڭ كۇندەلiكتi تۇتىناتىن تاۋارلارى مەن تاريفتەردiڭ 2008 جىلدىڭ ەكiنشi توقسانىنا دەيiن وسپەيتiنiن ايتتى. پرەمەردiڭ "قۇلاعىنا التىن سىرعا"، ول دۇكەن، بازارلارداعى باعانىڭ توقتاعانىن ايتىپ، اۋزىن جيىپ ۇلگەرگەنشە، كەيبiر "پىسىقايلار" تاۋار باعالارىنا ۇستەمە باعانى قوسىپ ۇلگەردi. بۇگiندە باعا دەڭگەيi دە توتىقۇستاي تۇرلەنiپ تۇر. مىسالى، بiر كوشەنiڭ بويىنداعى دۇكەندەردiڭ بiرiندە "فۋدماستەردiڭ" 1 ليتر ءسۇتi (قويۋلىلىعى 2،5 پايىزدىق) – 140 تەڭگە تۇرسا، ەندi بiرiندە – 150، تاعى بiرiندە – 170. بيلiك قىمباتشىلىقتى قولدان جاساپ وتىرعانداردى اكiمشiلiك جازاعا تارتۋ كەرەكتiگiن ايتۋدان ارىعا اسا الماي ءجۇر. تاعى بiر "قىزىق"، بىلتىر جىل سوڭىنا ساناۋلى كۇن قالعاندا الماتىلىق قوعامدىق كولiكتەردەگi جول اقىسىنىڭ 50 پايىزعا، ياعني، 60 تەڭگەگە كوتەرiلەتiنiن ايتىپ، ارنايى حابارلاما جازىپ قويعاندارعا ءماسiموۆتiڭ ءسوزi اسەر ەتتi مە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان: "باعا وسپەيدi. جۇرت بوسقا داۋرىعىپ ءجۇر" دەپ اقتالدى. بiراق 2008 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا بiراز "مارشرۋتكا" جولاۋشىلاردان بۇرىنعى 40 تەڭگەنiڭ ورنىنا 60 تەڭگە تالاپ ەتكەن. حالىق بiر دۋىلداسىپ بارىپ باسىلاتىن ادەتiمەن، شەنەۋنiك بiتكەندi سىقپىرتا بوقتاپ الدى دا، 60 تەڭگە تولەۋ ءۇشiن قۇنجىڭداسىپ قالتالارىن اقتاراسىپ جاتتى. ەندi بiرi – ءۇزiلدi-كەسiلدi باس تارتتى. ەكi وتتىڭ ورتاسىندا قالعان بيلەت تەكسەرۋشiلەر: "باستىقتىڭ بۇيرىعىن ورىنداپ ءجۇرمiز. بiزدiڭ قولىمىزدا تۇرعان نە بار؟" دەپ شىر-پىر. باستىقتارى ەشقانداي بۇيرىقتىڭ بەرiلمەگەنiن ايتىپ، ازار دا بەزەر. ال "جوعارعى جاقتا: "باعا وسپەۋi تيiس" دەپ ۇستەلiن توقپاقتاپ ءماسiموۆ وتىر…

قاۋIپ-قاتەردەن ايىققان جوق

نەگiزi ازىق-تۇلiك باعاسى بۇكiل الەم بويىنشا ءوستi. ونىڭ بiرنەشە سەبەبi بار. باستىلارى: دوللار باعامىنىڭ تومەندەۋi، ەنەرگەتيكالىق قورلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋi، جانار-جاعارماي، جارىق پەن جىلۋدىڭ قىمباتتاۋى، اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى. دەمەك، جەر شارىن تۇگەل قامتىعان ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋدىڭ ۇزاقمەرزiمدiك جوسپارىن جاساۋ قاجەت. حالىقارالىق ەكونوميستەردiڭ كەيبiرi كەدەي ەلدەر مەن ۇساق شارۋاشىلىق يەلەرi كوپ پايدا تابۋى ءۇشiن ازىق-تۇلiككە قويىلعان كەدەرگiلەردi الىپ تاستاۋ كەرەكتiگiن كولدەنەڭ تارتادى. بiراق بۇل تاۋارلاردىڭ 80 پايىزى سىرتتان تاسىمالداناتىن قازاقستاندىق نارىققا تيiمسiز ەكەندiگi داۋسىز. ونىڭ ۇستiنە، ەگەر ۇكiمەت كەزiندە الىپساتارلاردىڭ iشكi نارىقتاعى اشكوزدiگiن "نارىقتىڭ زاڭى" دەگەن سىلتاۋعا سiلتەي سالماي، مەملەكەتتiك دەڭگەيدە قاجەتتi شارالار اتقارعاندا، قانداستارىمىزدىڭ كوپشiلiگi سان سوعىپ قالماس ەدi. اسiرەسە، اۋىلداعى جالاقى مەن جاردەماقى، زەينەتاقىعا تەلمiرگەن "قالتاسى تەسiك" اعايىنعا قيىن بولدى. مينيسترلەر كابينەتiنiڭ بيىلدان باستاپ ءتۇرلi جاردەماقى، جالاقى، وتەماقى مەن زەينەتاقىعا قوسقان بولماشى تيىن-تەبەنi ينفلياتسيانىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمادى. بىلتىر كۇزدەگi قىمباتشىلىقتىڭ العاشقى كۇندەرi-اق حالىقتىڭ كۇندەلiكتi تۇتىناتىن تاۋارلارىنىڭ باعاسى اسپانداپ كەتكەن. وسى اسەر ەتتi مە، ءماسiموۆتiڭ كومانداسى الىپساتارلاردىڭ ۇستەمە باعانى كوپ قوساتىن قانت، ۇن مەن وسiمدiك مايىنا مەملەكەتتiك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرامىز دەپ قۇلشىندى. جۇرتشىلىقتىڭ كوڭiلiندە: "ودان دا زەينەتاقى، جالاقى، جاردەماقى مەن وتەماقىلاردىڭ دەڭگەيiن كوتەرگەنi دۇرىس ەدi" دەگەن تۇيتكiل بار. بىلتىر كۇز ايلارىندا جۇرتتى جاعادان العان قىمباتشىلىققا وتەماقى رەتiندە ازاماتتارعا الەۋمەتتiك كومەك رەتiندە 500 تەڭگە كولەمiندە اقشا ءبولiندi. مەملەكەتتiك بيۋدجەتتەن، ارينە. كۇلكiلiسi سول، 1 بولكە ناننىڭ قۇنى 60-65 تەڭگە بولعاندا، ۇكiمەتتiڭ 500 تەڭگەسi كiمنiڭ "جىرتىعىنا جاماۋ" بولعانى بەلگiسiز… كiندiگi كومiرسۋتەكتiلەرگە بايلانىپ قالعان الەمدiك ەكونوميكا مۇناي مەن گازعا تاۋەلدi. اللا تاعالا بەرگەن تابيعي بايلىققا كەندە ەمەس. قازاق ەلi ءازiر تىعىرىق پەن كۇيزەلiستەن امان. بiراق يiرiمi تەرەڭدەپ بارا جاتقان ينفلياتسيا قر ۇلتتىق بانكiنiڭ توراعاسى ءا.سايدەنوۆ پايىزدىق كورسەتكiشتەردiڭ وزدەرi كۇتكەن مەجەدەن الدەقايدا جوعارى بولعاندىعىن مويىندادى. قر ۇلتتىق بانكiنiڭ دەرەكتەرiنە سۇيەنسەك، جىل اياعىنا دەيiن قىمباتشىلىق – 18 پايىز. بۇل كورسەتكiش ەلدەگi احۋالدىڭ 90-جىلدارداعى داعدارىسپەن تەڭ بولعانىن كورسەتەدi. تاۋەلسiز ساراپشىلاردىڭ كەيبiرi ينفلياتسيا دەڭگەيiنە قاتىستى كورسەتكiشتi 30 پايىزعا دەيiن ءوسiرۋ كەرەكتiگiن ايتادى. 8 قاڭتار كۇنگi ۇكiمەتتiك سەلەكتورلىق كەڭەستi وتاندىق قارجىلىق، ەكونوميكالىق احۋالعا باعا بەرۋمەن باستاعان پرەمەر ءماسiموۆ: "حالىقارالىق نارىقتاعى احۋال تۇراقتانعان جوق. بۇل بەلگiلi بiر جاعدايدا قازاقستان ەكونوميكاسىنا اسەر ەتەدi. بۇگiنگi جاعداي ۇكiمەتتiڭ ۇلتتىق بانك پەن قارجىلىق باقىلاۋ اگەنتتiگiمەن بiرiگە وتىرىپ، قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكiندiك بەرەدi" دەدi. وسى ورايدا، قر ۇلتتىق بانكi ەلدەگi ينفلياتسيا دەڭگەيiن 10 پايىزدان اسىرماي ۇستاپ تۇرۋعا قاتىستى ۇكiمەت باسشىسىنان تاپسىرما الدى. ال وتكەن اپتادا استانا مەن لوندون اراسىندا وتكiزiلگەن بەينەكونفەرەنتسيادا بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمىن دامىتۋ جونiندەگi ايماقتىق ورتالىقتىڭ باسشىسى بەن سلەي ەلiمiزدەگi قارجىلىق قاۋiپ-قاتەرلەردiڭ الدىن الۋ جايلى بايانداما دايىندادى. سلەي كوپتەگەن مەملەكەتتەر باعانى اۋىزدىقتاۋعا تىرىسقانمەن، ينفلياتسيانىڭ دۇنيەجۇزiلiك سيپات العانىن ايتتى. دەمەك، قىمباتشىلىقتىڭ قانشالىقتى وسەتiنi ۇكiمەت پەن تيiستi ورگاندار تاراپىنان اتقارىلاتىن شارالارعا بايلانىستى.

ايتپاقشى، 2008-2009 جىلدار ارالىعىندا الەمدiك قورداعى استىق كولەمi ەداۋiر وسەدi. بۇل سوڭعى ءتورت جىلدا العاش رەت قايتالانعالى وتىرعان جاڭالىق. ەگiنi بiتiك شىقپاعاندار بىلتىر الەمدiك نارىقتاعى استىققا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بيىل ەگiن القابىنا تۇقىمدى 4 پايىزعا ارتىق سەبۋگە بەل بۋىپتى.

ءنازيا جويامەرگەنقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button