پەندەلەر ۋاقىتتان، ۋاقىت كيەلI كەسەنەدەن قورقادى

15-16 قاراشا كۇندەرi قاسيەتتi كونە تۇركiستاندا «قوجا احمەت ياساۋي مۇراسى مەن iلiمiنiڭ زەرتتەلۋ ماسەلەلەرi» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجiريبەلiك كونفەرەنتسيا ءوز جۇمىسىن اياقتاعانىن گازەتiمiزدiڭ وتكەن سانىندا حابارلاعان بولاتىنبىز («قاسيەتتi كەسەنەگە كومەك قاجەت». «تۇركiستان» گازەتi، №47، 22 قاراشا، 2007 ج.). ەلiمiزدiڭ مادەني-رۋحاني، عىلىمي ومiرiندەگi اسا ماڭىزدى شارا – اتالمىش كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ياساۋي مۇرالارىن تەرەڭدەتiپ وقىتۋ جانە «ازiرەت سۇلتان» مەملەكەتتiك تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ قازiرگi مارتەبەسi وزگەرتiلiپ، عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ستاتۋسى بەرiلۋi جونiندە رەسپۋبليكا ۇكiمەتiنiڭ اتىنا ارنايى قارار قابىلدادى. ال وعان دەيiن…

ەرەسەككە جول بەرگەن ورىس قىزى

جiبەكتەي سۋسىلداعان جال-قۇيرىعى توگiلiپ، شەكي باسقان تۇلپارىنىڭ تىنىمسىز تۇياق دۇسiرiنەن عانا جانى ءلاززات تاباتىن، ءاماندا جۇمباق ولكەلەر، تىلسىم كەڭiستiكتەر مەن قۇپيا قيىرلارعا قۇشتار بەيمازا كوشپەندiلەردiڭ تiكەلەي ۇرپاقتارى بولعاندىقتان با ەكەن، قازاقتاردىڭ ءبارi جيھانكەزدەر سياقتى كورiنەدi دە تۇرادى ماعان. ولار ءۇشiن مىڭداعان شاقىرىمدىق قاشىقتىقتاردان باسقانىڭ ءبارi مىنا تۇرعان جەر عانا. بالكiم، سول جيھانكەزدەردiڭ سوڭعى تۇياعى مارقۇم اتام بولعان شىعار-اۋ. كەي جازدارى – جەر-انا ماساتىداي قۇلپىرىپ، مامىراجاي كۇندەر كەلگەندە ول كiسi بەلگiسiز بiر جاقتارعا ۇزاق ۋاقىتقا ساپار شەگەتiن. بايابان قۇمنىڭ جيەگiندەگi بۇيىعى قوڭىر اۋىلداعى بiزدiڭ ۇيدە سول كۇننەن باستاپ قاسيەتتi تۇركiستان، بەيمالiم بۇحارا، سىرلى سامارقان، الىس-الىس ءانديجان مەن نامانعان دەگەن اتاۋلار جيi ەستiلە باستايدى. ءبارi دە بiز ءۇشiن مۇلدەم جۇمباق، سول جۇمباعى بالا كوڭiلدi ورەكپiتiپ، قيالىنا ەرiكسiز قانات بايلايتىن ءارi بiر-بiرiمiزگە قۇپيالاپ سىبىرلاعاندا قۇلاققا اسەم مۋزىكاداي اۋەزدi ەستiلەتiن اتاۋلار. تەك ارا-تۇرا اجەم عانا ارىق بiلەگiندەگi زiلدەي كۇمiس بiلەزiكتەرi مەن سۇيقىلتىم اق بۋىرىل بۇرىمىنا تاققان كۇمiس شولپىسىنداعى تەڭگەلەرi بiر-بiرiنە سىڭعىرلاي سوعىلىپ قاپ، شارشاڭقى ءارi ناريزا كەيiپپەن: «ادiرامقالعىر،بۇل اۋىلداعىنىڭ ءبارi شەتiنەن باقسى مەن شايحى ەمەس پە؟! سولاردىڭ باستىعى – سەندەردiڭ ديۋانا اتالارىڭ! وۋف، كۇن جىلىسا تىنىش جاتقان كەزi بار ما، كەتتi تاعى دا باسى اۋعان جاققا قاڭعىپ»، – دەپ كۇڭكiلدەيتiن ءسوزiن اۋىر كۇرسiنiسپەن اياقتاپ.

«ديۋانا» دەگەن بiز ءۇشiن اسا ۇرەيلi ءسوز. تابان استى كوز الدىمىزعا يiر-يiر اساتاياق ۇستاپ، ۇزىن تاياعىنداعى كiشكەنتاي قوڭىراۋلار قادام باسقان سايىن تىنىمسىز سىلدىرلاعان، قابا ساقالى كۇنگە ابدەن توتىققان قان-ءسولسiز ءجۇزiن جاۋىپ، جالبا-جۇلبا شاپانىنىڭ ەتەگi جەلپiلدەپ كەلە جاتاتىن قورقىنىشتى شال ەلەستەيدi. بiراق، اتامىز الگiندەي الىس ساپارلاردان كيiمi مۇنتازداي بولىپ، اتجاقتى ءجۇزi iشكi بiر نۇردان جىلىلىق پەن مەيiرگە مولتiلدەي تولىپ ورالادى ىلعي. اتامىزدىڭ ديۋانا بولماي قايتقانىنا iشتەي الاقايلاپ قۋانامىز تاعى دا.

بiلمەيمiن، قايران اتام الىس قيىرلاردان نە iزدەدi، نە تاپتى سول ساپارلارىندا؟ ول كiسiنiڭ جۇرەگiن قانداي ويلار مەن سەزiمدەر تەربەدi ەكەن؟ بiلمەيمiن… ەندi ونى ىجداعاتتاپ سۇراي دا المايمىن ەشقاشان.

ءتايiرi-اي، سول جيھانكەز اتاما تارتپاي تۋىپپىن مەن. «بالا اتادان بiر ادىم كەيiن تۋادى» دەگەن وسى دا. نايەتi مىنا تۇرعان قاسيەتتi تۇركiستانعا وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن سوڭعى رەت تابانىم تيiپ، تاعزىم ەتكەنمiن. قاس پەن كوزدiڭ اراسىندا زاۋلاپ بارا جاتقان ءومiر-اي!.. مiنە، تاعى كەلدiم ساعان، و قاسيەتتi تۇركiستان، ءتاۋ ەتiپ!

ءون بويىمدى تىنىمسىز ىستىق تولقىن شارپىپ، تامىرلارىمدى قۋالاي لىپىپ اققان قان بiر ىسىپ، بiر سۋىسىن. تولقيمىن، تەبiرەنەمiن. تۇركiستانعا كەلiپ، تولقىماي كور! ويتكەنi، بۇل كەنت ماڭگiلiك ولشەم مەن شەكسiز ۋاقىت دامىلداپ، قوناقتاعان جەر عوي. ادامدار قاشاندا ۋاقىتتان قورقادى، ۋاقىت قوجا احمەت كەسەنەسiنەن قورقادى.

تاڭ قۇلانيەكتەنiپ اتقاندا كيەلi توپىراعىڭنان اينالايىن تۇركiستاننىڭ جەرiنە تابانىم تيگەن-دi: ەندi الاكەۋگiم تاڭ جارىعىندا القا-سالقا بوپ جاتقان قالانى اسىقپاي ارالاپ كەلەمiن. كونە شاھار تۇنگi ۇيقىسىن اقىرىن سەرپiپ، بiرتiندەپ ويانعان بەيۋاق. ءانi، ماشىرىقتان دوڭگەلەنiپ قىزىل كۇن كوتەرiلە باستادى كوكجيەكتi التىن نۇرعا مالىنتىپ. الدەبiر ۇشكiل مۇنارانىڭ تاساسىنان باسپالاپ نۇر توگەدi، جارىقتىق! تاڭعى كاۋسار اۋادا بوز تۇمان با، الدە ءۇي مۇرجالارىنان ەرiنە كوتەرiلگەن جەڭiل ءتۇتiن بە، ايتەۋiر كوگiلجiم شiلتەردەي جەڭiل مۇنار بار.

بيىل ۇزاققا سوزىلعان، قارا شارۋاعا اسا جايلى قوڭىر كۇزدە تەڭگە جاپىراقتارىنان بiرجولا ايرىلعان اينالاداعى سيرەك اعاشتاردىڭ سيدام بۇتاقتارى تۇنگi بوزقىراۋمەن اقىرىن تومەن يiلiپ، ارايلى ساۋلەلەرگە شاعىلىسىپ جالت-جۇلت ەتەدi. بۇتاقتاردا ويناعان كۇن ساۋلەسi بوزقىراۋدى جاھۇت مونشاقتارداي ءتۇرلi تۇسپەن جالتىلداتىپ، اۋاعا سىڭعىرلاعان نازiك ءۇن تاراتاتىن سياقتى. اينالادا اسقان بiر جەڭiلدiك پەن نازiكتiك بار، ادامدى توڭدىرمايتىن سەرگەك سالقىندىق سەزiلەدi.

قاسيەتiڭنەن اينالايىن بابالاردان جەتكەن جاۋھار جادiگەر – قۇدىرەتتi احمەت ياساۋي كەسەنەسiنiڭ كiرەر بەتi كۇنگە قاراپ قاسقايىپ، زاڭعارلانا تۇسكەن. بۇعاتتار مەن تيتiمدەي قۋىستارعا تىعىلىپ العان تورعايلار مەن ءتۇرلi قۇستار كوزگە كورiنبەسە دە، تىنىمسىز سايراعان نازiك ۇندەرi كۇمبەز iشiنەن ۇزبەي ەستiلگەن قۇران ماقامىمەن استاسىپ، iلكi ءساتتi ودان ءارi سالتاناتتى ەتە تۇسكەن. بەۋ، بەيكۇنا، پەرiشتە قانات مىڭداعان قۇستار پانا تاپقان كەسەنە پەيiش ەمەي نەمەنە؟! ەڭ عاجابى، ەرتەدەگi ادامداردىڭ ء(وزiمiز مەشەۋ، دامىماعان دەپ سانايتىن) شەبەر قولىمەن تۇرعىزىلعان قۇدiرەتتi، ءزاۋلiم عيمارات ساناعا سىيمايتىنداي زورلىعى، ۇلكەندiگiمەن تاڭداي قاقتىرسا دا، بەيشارالىعىڭدى بiلدiرiپ، ەڭسە ەزبەيدi، قايتا پەندەنiڭ كوڭiلiن شارىقتاتىپ، قيالىنا قانات بايلايتىنى كۇمانسiز.

ياساۋي كەسەنەسi – اسا ۇلكەن پورتالدى-كۇمبەزدi قۇرىلىس. ونىڭ ەنi – 46،5 م، ۇزىندىعى – 65 م. عيماراتتىڭ وراسان زور پورتالى (ەنi – 50 م، پورتالدىڭ اركاسىنىڭ ۇزىندىعى – 18،2 م) جانە بiرنەشە كۇمبەزi بار. ونىڭ ورتالىق زالىنىڭ توڭiرەگiنە 35 بولمە سالىنعان. جاماعاتحانا (قازاندىق دەپ اتالادى) كۇمبەزiنiڭ ۇشار باسىنا دەيiن ەسەپتەگەندە عيماراتتىڭ بيiكتiگi – 37،5 م. سىرتقى قابىرعالاردىڭ قالىڭدىعى – 1،8 – 2 م، قازاندىق قابىرعالارىنىڭ قالىڭدىعى – 3 م.

ال كوگiلدiر كۇمبەزدەرi كۇن بيiكتەگەن سايىن زەڭگiرلەنە تۇسكەن شىنىداي ءمولدiر كوك اسپانمەن ۇندەسiپ، ماڭگiلiكتiڭ سيپاتىنا اينالىپ بارا جاتىر بiرتiندەپ. ياپىر-اي، كونە شاھاردا حاقتىڭ جولىن كۇزەتiپ، ماڭگiلiكتi ۇققان قاراپايىم قازاق قانداي باقىتتى!

وڭ جاقتان، اناۋ كوكجيەكتiڭ جiگiنە جەتە الماي كوز تالىقسىعان تۇستان ەمiس-ەمiس مۇنارتىپ، قاراۋىتا ب ۇلىڭداعان بەلدەۋ بايقالدى. كوكجيەكتە پىشاق جۇزiندەي iركiلگەن تۇمان با، الدە بۇرقىراعان شاڭ با ەكەن؟ جوع-ا، قارت قاراتاۋدىڭ سiلەمدەرi عوي كونە سىرىن بۇگە سوزىلىپ جاتقان. ءۇنسiز كۇبiرلەيمiن سول تاۋعا ۇزدiگە قاراپ تۇرىپ…

«باسىنان اركiمنiڭ بۇل جالعان وتەر،

بايانسىز – جاتپاي جيعان مال با بەكەر.

قارىنداس، اتا-اناڭ قايدا كەتتi?

اعاش ات سولار مiنگەن ساعان جەتەر.

قوجا احمەت، ۇستا حاقتى نازارىڭا،

قورلىق بار تاڭiرiدەن جازالىعا.

ورازا، نامازىڭدى قازا قىلما،

ورىنداپ مۇراتىما جەتتiم مiنە.

دۇنيەقور مالعا تويىپ سەكiرەدi،

استامسىپ، اسپان تiرەر كوكiرەگi.

كۇپiر بوپ، كورiندە ەرتەڭ وكiرەدi،

يماننان جۇرداي بولىپ وتەر، دوستار.

…ء;وتتi ءومiرiم، شاريعاتقا جەتە المادىم،

شاريعاتسىز تاريقاتقا وتە المادىم.

حاقيقاتسىز ماعريپاتقا جەتە المادىم.

پiرسiز جول – قيىن جول، قالاي وتەم، ەي دوستار؟!»

قايران قوجا احمەت اۋليە سوناۋ حII عاسىردا وسىلاي تولعاعان، ادالدىق، ادامدىق جولىن iزدەپ وسىلايشا شارق ۇرعان.

«ياساۋي سوپىلىق iلiمiنiڭ، دۇنيەتانىمى مەن فيلوسوفياسىنىڭ جەلiسiن مورالدىق-ەتيكالىق (پاراساتتىلىق) جانە سوپىلىق حيكمەت دەپ جiكتەۋگە بولادى، – دەيدi «تۇركiستان» حالىقارالىق ەنتسيكلوپەدياسى. –…ياساۋي دۇنيەتانىمىنىڭ ءمانi «ادامنىڭ ءوزiن-ءوزi تانۋى» ارقىلى «حاقتى تانۋ». بۇل جولدىڭ العاشقى ماقامى «ءتاۋبا»، سوڭعىسى دا «قۇلدىق» (ۋبۋديتات، ابد) ماقامى. ياساۋيدە ادامنىڭ تابيعاتى – قۇراندا دا ايتىلعانداي – سۋ مەن توپىراق. «اسىلىن بiلسەڭ سۋ ۋا كيل (توپىراق) جانە كيلگە (توپىراققا) كەتەر يا»، – دەيدi. ول پاراساتتى ادام دەپ توپىراق تەكتەس، قاراپايىم، مەنمەندiكتەن ارىلعان ادامدى ايتادى. اۋليەلەر، كەمەل دانالار تiرi كەزiندە دە، قابiردە دە حالىققا جول كورسەتە الادى. ياساۋي دۇنيەتانىمىندا اۋليە داڭعىل جول، ويتكەنi ول حالقىنىڭ جاقسى مەن جاماننىڭ، اقيقات پەن جالعاننىڭ ەكi اراسىن ايىرۋىنا ءجون سiلتەيتiن، بۇكiل قۇدايلىق شىندىقتىڭ، اللانىڭ راحىمىنىڭ قوعامداعى كورiنiسi بولىپ تابىلاتىن دانا تۇلعا. اۋليە ادام، شىنايى زيالىسى بار قوعام نەمەسە حالىق شىندىققا بارار جولدا اداسپايدى. ياساۋيدiڭ، «توپىراق بولعىل الەم سەنi باسىپ ءوتسiن» دەگەندەگi ايتپاق بولعان ويى وسىعان تiرەلەدi. «قۇل قوجا احمەت، ءناپسiنi تەپتiم، ءناپسiنi تەپتiم; ولمەس بۇرىن جان بەرۋدiڭ دەرتiن شەكتiم… ديدار تiلەپ تەرك ەتسەم ماسيۋانى ولمەس بۇرىن بولمىسىڭدى ويلا فاني…» – بۇلار «ولمەس بۇرىن ءولۋ» فيلوسوفياسىنا ءتان حيكمەتتەر. بۇل جەردە ولمەس بۇرىن ءولۋدiڭ ناپسiدەن ارىلۋ جانە حاققا قاۋىشۋدىڭ شارتى، ماڭگiلiك ومiرگە قاۋىشۋ ەكەندiگiن كورۋگە بولادى».

قازاقستان پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆتىڭ: «ەگەر قازاقتاردىڭ رۋحاني تاريحى جازىلا قالسا، قوجا احمەت ياساۋيدiڭ حيكمەتتەرi ءسوزسiز ونىڭ بiر بولiگi بولىپ كiرۋگە تيiس»، دەۋi دە ۇلىلىقتى مويىنداۋ مەن باس يۋدiڭ شىنايى بەلگiسi.

وسىدان تۇپ-تۋرا توعىز عاسىر بۇرىن، 1103 جىلى دۇنيەگە كەلiپ، 1166 جىلى قايتىس بولدى دەلiنەتiن قوجا احمەت ياساۋي بۇگiنگi وڭتۇستiك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام قالاسىندا دۇنيەگە كەلدi. ونىڭ اكەسi يبراگيم-بەك پەن اناسى قاراشاش تۋرالى ەشتەڭە بەلگiسiز دەۋگە بولادى. سوپىلىق اقىن ءارi ۋاعىزداۋشى، شاعاتاي تiلiندە (ورتازيالىق -تۇركi تiلiندە) «ديۋاني حيكمەت» («دانالىق جيناعى») جانە باسقا دا بiرنەشە رۋحاني ولەڭدەر جيناعىن جازعان ول ەرتە جەتiم قالىپ، ونى تۋىستارى تاربيەلەگەن. ياساۋي سول كەزدەگi عىلىم مەن بiلiمنiڭ ورتالىعى مەرۆتە بiلiم الىپ، سوپىلىق يدەياسىن ۋاعىزدادى.

سوپىلىق يدەياسىن نيزامي، ناۋاي، حافيز، ءجامي، رۋمي سەكiلدi تاماشا اقىندار دا وزدەرiنiڭ ولمەس شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەنمەن، قوجا احمەت ياساۋيدiڭ ورنى بiز ءۇشiن مۇلدەم بولەك. ءوز كەزiندە ونىڭ بiرقاتار ولەڭدەرi كسرو بۇكiلالەمدiك ادەبيەت كiتاپحاناسىنىڭ 585-تومىنا ەنگiزiلگەن بولاتىن. ياعني، وسىناۋ قاسيەتتi كەسەنە – حالىقتىق ۇلگiدەگi ولەڭدەر جازعان اقىنعا ورناتىلعان ماڭگiلiك ەسكەرتكiش – تۇركi حالىقتارى مەن قازاق پوەزياسىنا دا تۇرعىزىلعان قايتالانباس تۋىندى. شەكسiز سار دالانىڭ ورتاسىنداعى جۇماق مەكەن – تۇركiستاندا ساعىنىش تۇستەس سارعىش قىش قابىرعالى، كۇمبەزi كوك اسپانمەن كومكەرiلگەن ءزاۋلiم عيماراتتىڭ سالىنۋى بەكەر ەمەس. ادامداردىڭ يلانىمىندا ماڭگi جاس شابىت پەن قۇدiرەتتi پوەزيا تەك بيiكتەردە عانا مەكەندەيدi. ەجەلگi گرەكيا اڭىزدارىندا پارناس تاۋى اقىنداردىڭ شابىتقا بولەنەتiن ماڭگiلiك مەكەنi بولسا، ۇلى دالاداعى كونە كەنت قازاق پوەزياسىنىڭ وتانى، كiندiك قانى تامعان جەر دەسەك جاراسار.

ۇلتتى جاڭاشا تاربيەلەۋ، رۋحاني وياتۋ باستاۋلارى بۇدان بىلاي وسىناۋ قاسيەتتi جەردەن ءورiس السا قۇبا-قۇپ. مىناۋ كونە كەسەنەنiڭ تىنىشتىعىن جاس بالالاردىڭ شات كۇلكiسi بۇزىپ جاتسا دا ەش سوكەتتiگi جوق. بiر اڭداعانىم، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنە زيارات ەتۋگە كەلۋشiلەردiڭ كوبiسi ازiرگە نەگiزiنەن تەك ەرەسەك كiسiلەر سەكiلدi. ال پلاتون: «ۇل تاربيەلەي وتىرىپ، جەر يەسiن تاربيەلەيمiز، قىزدى تاربيەلەۋ ارقىلى ۇلتتى تاربيەلەيمiز» دەگەن عوي.

كەسەنەنiڭ جانىنا اقىرىن باسىپ كەلiپ ەرiكسiز ايالدادىم دا، بiر كەزدەرi بابالارىمىزدىڭ جىلى الاقاندارى تيگەن سارعىش كiرپiشتەردi سيپاعىم كەلiپ، قولىمدى سوزا ءتۇستiم. ساۋساقتارىم يلiكپەي، iشكi تولقىنىستان دiرiل قاعادى…

ا.براگين «ءۇشiنشi رەت ومiرگە كەلۋ» حيكاياتىندا: «عيمارات ءدال مەنiڭ الدىمدا ونى بiرiنشi كورگەنiمدەي بولىپ تۇردى… تۋرا جەلiلەر دوڭگەلەكتەرiمەن ۇيلەسiمدi ۇندەسەدi. كiرە بەرiس قاقپا ءوزiنiڭ جوعارعى بولiگiندە كۇمبەزدiڭ بەينەسiن قايتالايدى، ال كۇمبەز كوك اسپاندى قايتالايتىن سياقتى… مەن ەسكەرتكiشتiڭ تۇتاستاي جانە جەكەلەگەن بولشەكتەرiنiڭ ۇندەستiگiنە، جالپى ەركiن ويدىڭ ەپيكالىق باتىلدىعىنا جانە وڭدەۋدە زەرگەرلiك تارتىمدىلىعىنا تاڭىرقانا قارايمىن. ورتالىق كiرە بەرiسكە ايالداماسقا بولمايدى. سۇيەكپەن بەزەندiرۋدiڭ iزi بار ەكi جوبالى ويۋلى ەسiك وزiنە تارتادى. شاعىن تەمiر ىسىرماعا شەبەر-سۋرەتشi ارىستانداردىڭ، توپ قۇستاردىڭ جانە تiپتi الدەبiر كوبەلەكتەردiڭ مينياتيۋرالىق بەينە¬لەرiن سىيىستىرعان»، – دەپ جازعان-دى. كiم بiلiپتi، ورىستىڭ بەلگiلi سۋرەتشiسi ۆەرەششاگين دە حIح عاسىردا كەسەنە الدىندا وسىلايشا ءۇنسiز تۇرىپ، وسىلاي تاڭدانعان، قايتالانباس شەبەرلiك پەن ماڭگi ۇلىلىقتىڭ الدىندا ءداپ وسىلاي باس يگەن شىعار.

نەسiن ايتاسىڭ، سانداعان عاسىرلاردا وسى وڭiردە قانشاما بيلەۋشiلەر، مىڭعىرتىپ مىڭدى ايداعان بايلار مەن كەرۋەن-كەرۋەن زات ساتقان ساۋداگەرلەر ءوتتi، بiراق بiز ولاردىڭ كوبiن بiلە بەرمەيمiز، دەگەنمەن وسىناۋ الىپ قۇرىلىستى جۇرگiزگەن شيرازدىق قوجا حاسان مەن شەمە ءابد-ءال-ۆاكحاب ەسiمدەرi تاريحتا ساقتالىپتى. ولار ءوز ەسiمدەرiن كەسەنە كۇمبەزiنiڭ استىنا نەمەسە قابىرعاسىنا كوك جۇقا كiرپiشتەرمەن بiرگە قالادى. قۇرىلىس حV ع. باسىندا اياقتالدى. كەسەنەنiڭ وتە زاۋلiمدiگi مەن سۇلۋلىعى عاجايىپ كوركi بۇكiل شىعىس مۇسىلماندارىن تاڭقالدىردى. جاماعاتحانا (قازاندىق) ادام شەبەرلiگi مەن مۇمكiندiگiنiڭ شەكسiزدiگiن تانىتادى. دەرەكتەردە قوجا احمەت ياساۋيدiڭ 12-عاسىردا سالىنعان، قۇلاۋعا جاقىن تۇرعان مازارىن كورگەن جاھانگەر اقساق تەمiر مۇنى بۇزىپ، ورنىنا جاڭاسىن سالۋعا ءامiر ەتكەندiگi ايتىلادى. وراسان زور ويۋلى ەسiكتەن ەنگەندە اكتi تۇنباسى (ستالاكتيتتەر) سالبىراپ تۇرعان ۇڭگiردiڭ تابيعاتتاعى عاجايىپ سۇلۋلىعى كوز الدىنا كەلەدi. نازiك سۇڭگiلەر قايتالانباس سۇلۋلىق بەرە وتىرىپ، كۇمبەز استىنداعى بيiكتiكتە بiر-بiرiنە iلiنiپ تۇرعان دەكوراتيۆتi شىعىڭقى، جاڭعىرىقتى ءارi ايبارلى سيممەتريالى، مۋزىكالىق عيماراتتى بiلدiرەدi.

مiنە، بولمە ورتاسىنداعى حV عاسىردا قولادان جاسالعان قاسيەتتi قازان. كەزiندە بۇعان ءزامزام سۋى تولتىرا قۇيىلعان. سالماعى – 2 توننا، سىيىمدىلىعى – 3 مىڭ ليتر، بيiكتiگi – 162 سم، ديامەترi – 242 سم. عاجايىپ ونەر تۋىندىسى – قولا قازان 1935 جىلى سانكت-پەتەربۋرگكە اكەتiلiپ، 1989 جىلى 18 قىركۇيەكتە عانا قازاقستانعا ارەڭ دەپ كەرi قايتارىلدى. وتارلاۋشى ەلدiڭ وركوكiرەكتiگi مەن توڭمويىندىعى بiزدi ورتا عاسىرلاردىڭ قايتالانباس تۋىندىسىنان بiرجولا ايىرا جازداعان.

قازان بەتiندە اراب جازبالارىنىڭ سۋلىس قولتاڭباسىمەن قۇراننىڭ 9-سۇرەسiنەن ءۇزiندi جازىلعان.

وندا: «اللا ايتتى: ( ۇلى جارىلقاۋشى) زيراتشىلارعا حاجىنىڭ جولىنا قۇدىق پەن قاسيەتتi مەشiت عيماراتتارىن سالدىڭدار ما؟»

پايعامبار ايتتى: »ەگەر كiم ۇلى اللا جولىنا (ارناپ) قۇدىق نەمەسە سۋ iشەتiن جەر (سالسا) ورناتسا، ۇلى اللا وعان جانناتتا حاۋز ورناتادى»، – دەپ جازىلعان.

ودان ءارi: «بۇل سۋ iشەتiن ىدىستى جاساتۋشى ء(امiر ەتكەن) ( ۇلى ءامiر، پاتشا، ۇلىستاردىڭ لايىقتى باسشىسى، ۇلى اللانىڭ (قايىرىمدىلىق پاديشاسىنىڭ) قامقورلىعىنا يە بولعان ءامiر تەمiر كورەگەن. اللا ونىڭ پاتشالىعىن ماڭگiلiككە بۇيىرسىن. يسلام شايحى، الەمدەگi ماشايىقتاردىڭ سۇلتانى، شايح قوجا احمەت ياساۋيدiڭ – ۇلى اللا ونىڭ رۋحىن نۇرلاندىرسىن!».

20 شاۋال 801 ح.ج.» (بiزدiڭشە 1399 جىلدىڭ 25 ماۋسىمى) دەلiنگەن.

ەكiنشi قاتار 20 كارتۋشقا بولiنگەن. «قايىرلى بول» نەمەسە «ءتاڭiر جارىلقاسىن» دەگەن سوزدەر قايتالانادى. «جارىلقاۋشى اللانىڭ قامقورلىعىن قاجەت ەتەتiن قۇدايدىڭ ق ۇلى ءابد-ءال-ازيز شارافۋددين شەبەردiڭ ۇلى تەبريزيدiڭ جۇمىسى» دەلiنگەن. شىعىس قابىرعاداعى 11 ءتورتبۇرىشتا كوگiلدiر كiرپiشپەن «و، قايىرىمدى! و، راحىمدى!» دەپ ويۋلاپ جازىلعان. ءيا، وزگە جۇرتتار نە دەسە و دەسiن، ال مۇسىلمانداردىڭ قۇدايى قاشاندا قايىرىمدى. باسقانى قايدام، ال سوناۋ حV عاسىرداعى ادامدار بۇعان كۇمانسiز سەنگەن. ال حالىقتىڭ شىن سەنiمi ەشقاشان الدامايدى ءارi وزگەرمەيدi.

…كەسەنە الدىنداعى قىش پليتالار توسەلگەن، تاپ-تازا الاڭقايدى كەسە-كولدەنەڭ ءوتiپ كەلەمiن. بiر بۇيiرiمنەن كەسەنەدەن كوز ايىرماي، ءۇنسiز كۇبiرلەپ كەلە جاتقان تالدىر¬ماش بويجەتكەن ءسال iركiلiپ، ماعان جول بەرگەن كۇيi يمەنشiكتەپ قالت تۇرىپ قالسىن. سۇلۋ ەكەن، سۇيكiمدi ەكەن سول بiر قىز. التىنداي اقسارى شاشتارىن باستىرا جۇقا شىت ورامال بايلاعان، كوگiلدiر كوزدi ورىس قىزىنىڭ سۇلۋ ءجۇزi iشكi بiر نازiك نۇرمەن شىرايلانادى. و عاجاپ، وزگە جەردە تىم ەركەكشورا، بادiكتەۋ ورىس بويجەتكەندەرiنiڭ بوتەن ادامعا، ەركەك كiندiكتiگە جول بەرگەنiن العاش كورۋiم ەدi بۇل. بالكiم، اۋليەنiڭ سۇيەگi جاتقان قاسيەتتi كەسەنە ادامداردىڭ بويىنا جاڭا مiنەزدەر – يبالىلىق، مەيiرiمدiلiك، كiشiلiك، ادامگەرشiلiك قالىپتاستىراتىن شىعار شىنىمەن…

كۇمبەز توبەسIندە تۋعان اي

«ازiرەت سۇلتان» مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى البەرت سافۋللين قاراپايىم ءارi كiشiپەيiل، جيناقى ويلارىن بۇكپەسiز ايتاتىن ازامات بوپ شىقتى. كەزiندە «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا» قىزمەت iستەگەندiگiنەن بە، ەل، جەر، دiن تاريحىنان، اسiرەسە، مادەنيەت سالاسىنان مول حاباردار ەكەندiگi اڭعارىلادى. سوزگە دە شەشەن. الگiندە قالا iشiندە جول پوليتسياسىنىڭ جەڭiل ماشيناسى باستاپ جۇرگەن اۆتوبۋسىمىزعا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنiڭ قاسىندا باس سۇعىپ، تۇندە كەلگەن قوناقتاردىڭ بiرسىپىراسىن ءوزi پوەزدان كۇتiپ الا الماعانىنا كەشiرiم وتiنگەن.

– قازاقتىڭ ۇلان-اسىر تويدى، القالى جيىندى مۇلتiكسiز، جاقسىلاپ ۇيىمداستىردىم دەگەندە دە ءبارiبiر بiر ساعاتى جەتپەي قالاتىن ادەتi ەمەس پە؟! وسىنداعى جiگiتتەردi جۇمساپ، ءوزi قارسى المادى دەپ ايىپقا بۇيىرماڭىزدار، كiشiلiگiم بولماسا، كiسiلiگiمدi تانىتا قويايىن دەگەنiم جوق، ەكi قولىمدى تورتەۋ ەتە الماي قالدىم، – دەپ رياسىز كۇلگەن.

ەلەۋسiز عانا نارسە، بiراق ادام جانىن جادىراتار iلتيپات. ءاسiلi، تۇركiستان تۇنعان تاريح. ال كارi تاريحپەن قويان-قولتىق جۇرگەن جان وركوكiرەكتiك، وزiمبiلەرمەندiكتەن ادا بولاتىنى تابيعي نارسە. ماعجاننىڭ: «تۇركiستان – ەكi دۇنيە ەسiگi عوي» دەۋi سودان. ءيا، تۇركiستان – كوك تۇرiكتiڭ بەسiگi عوي. كەسەنەدەگi ۇلكەن اقساراي بولمەسi ەسiم حاننىڭ تۇسىندا حان سارايى قىزمەتiن اتقارسا، «قىلۋەت» جەراستى مەشiتi ياساۋيدiڭ 63 جاسىندا مۇحاممەد پايعامبار س.ع.س. قازاسىن ازا تۇتۋ ماقساتىندا سانالى تۇردە ءوز ەركiمەن جەراستىنا تۇسكەن كيەلi مەكەنi. جارىقتىق، وسىنداعى «عار» بولمەسiندە كۇنiنە بiر ءۇزiم نان (بالكiم، بiر ۋىس مەيiز) مەن بiر كەسە سۋدى قاناعات تۇتىپ جاتتى ما ەكەن؟! «ديۋاني حيكمەت» دانالىق دۇنيەسiن وسى بولمەدە جازعان دەسەدi. ۇلى بابامىز: «كiمدە-كiم قۇدايدى ەسiنە السا، ول وزiنە تۋرا جولدى تاپقانى» دەگەن. ادام اللانى ءسۇيۋ ارقىلى، بۇكiل ادامزاتتى دا سۇيۋگە قول جەتكiزەدi. وسى جەراستى مەشiتi مۇراجايىنىڭ نەگiزiندە قازاقستانداعى بiرiنشi «يسلام دiنi» تاريحى مۇراجايىنىڭ ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانى وتە قۇپتارلىق iس. ارينە، زايىرلى قازاقستاندا مەشiت مەملەكەتتەن بولەك دەي تۇرعانمەن، حالقىنىڭ 80 پايىزدان استامى حاقيقات دiن – يسلامدى ۇستاناتىن ەلدە دiن تاريحىن بiلەم دەۋشiلەردiڭ ازاماتتىق قۇقىعى تولىق قاناعاتتاندىرىلۋى كەزەك كۇتتiرمەيتiن ماسەلە.

XV عاسىردا سالىنىپ، كۇنi كەشەگە دەيiن، ياكي 1977 جىلعا دەيiن بەس ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويىنا جۇمىس iستەگەن شىعىس مونشاسى دا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنiڭ قاسىندا. بەس ءجۇز جىل! الەمدە ادامدار ءۇشiن وسىنشاما ۋاقىت توقتاۋسىز قىزمەت ەتكەن ورىن بار ما؟! ءاي، قايدام…

تۇركiستان، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسi تۋرالى ويلارىمدى بiر ارناعا توعىستىرا الار ەمەسپiن. حII عاسىرداعى قاراحانيدتەر مەملەكەتi مەن بۇگiنگi، ححI عاسىرداعى كوك بايراقتى قازاق مەملەكەتiنiڭ اراسىندا جاتقان شەكسiز ۇزاق ۋاقىتتى ساناما سىيعىزا الماي توسىلدىم. قانشاما ۇزاق ۋاقىت، اڭىزدى جىلدار… ادام سەنبەس وقيعالار… تالاي-تالاي تاعدىرلاردىڭ توسىندىعى. ەلدi بيلەپ، ادiلدiگiمەن داڭقىن شىعارعان تالاي ءاز حاندارىمىز، ءسوز ۇستاعان دانا بيلەر، قول باستاعان قاھارمان باتىرلارىمىز بەن قازاقتىڭ نەبiر يگi جاقسىلارىنىڭ اسىل سۇيەگi وسىندا جاتقانى ايان. كوبiنiڭ ەسiمدەرi بەلگiلi بولعانىمەن، كەيبiرiنiڭ اتى بiزگە بەلگiسiز بولۋى دا ىقتيمال. نە iستەرسiڭ، اياۋسىز تاعدىر سولاي، نەبiر الماعايىپ زامانداردا جەكە ادامدار تۇگiلi، تۇتاس حالىقتىڭ ءوزi تاريح ساحناسىنان بiرجولا وشە جازداعان قارالى كۇندەر وتكەن. وتكەنگە – سالاۋات، بۇگiنگiگە – قاناعات، كەلەشەككە – امانات دەيسiڭ iشتەي. ءاي، بiراق، قاسيەتiڭنەن اينالايىن قازاقتىڭ دا ويلاپ شىعارمايتىنى جوق-اۋ. سولاردىڭ بiرi – اتالارىمىزدىڭ ءوز سۇيەگiن تۇركiستانعا جەرلەۋ جونiندەگi اماناتى. بالكiم، ونىڭ سەبەبi كوشپەندi جۇرتتىڭ ءار كەز ولiمگە دايىن جۇرەتiن جانقيارلىعى، ءپاني تiرلiكپەن قوشتاسۋدى اسا بiر تراگەديا دەپ سانامايتىندىعىندا جاتسا كەرەك جانە تاعدىرعا مويىنسۇنىپ ۇيرەنگەن فاتاليستiگiنەن شىعار-اۋ. ەرتەدە ەل بيلەگەن، بولماسا قول باستاعان بەكزات اتالارىمىزدىڭ كەيبiرi ادال جانىن اللاعا تاپسىرار ساتتە، شىبىن جانى كەۋدەسiنەن ۇشقالى تۇرعان سوڭعى ماۋرiتتە ءوز ساۋساعىن كەسiپ نەمەسە قوڭ ەتiنەن ويىپ اپ، تۇركiستانعا، اۋليە كەسەنەسiنە جەرلەۋگە امانات ەتكەنi ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا ايتىلادى، تiپتi، تاريحتا جازىلىپ تا قالعان. سۇيەگi ۇلى دالانىڭ الىس بiر تۇكپiرiندە جەرلەنسە دە، ارتىندا قالعان مۇراگەرلەر ايلاپ جول ءجۇرiپ، قورقىنىشتى سوڭعى اماناتتى اينىتپاي ورىنداعاندارىنا مىسال كوپ. قارالى، ازالى كوشكە ۇشى-قيىرسىز دالانىڭ بار جەرiندە دە قۇرمەت، باس يۋ! اقىرىندا الگi ساۋساقتى نەمەسە بiر ۋىس ەتتi تۇركiستانعا ارۋلاپ قويۋ… بiراق تيتتەي ءتاننiڭ قاي جەرiندە جان تۇرادى؟ ءجانتاسiلiم ەتەر شاعىندا «لا يللاھا يل اللا، مۇحاممەد راسۋل اللا» دەپ ءالسiز كۇبiرلەگەن ءمۇمiننiڭ شىبىن جانى الگi اماناتتى قارا جەردiڭ قوينىنا ارۋلاپ قويعانشا قايدا تۇراقتايدى ەكەن، ا؟!

…قوناقتاردى ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ عيماراتى الدىندا بiر توپ كiسi جايدارى كۇتiپ الدى. ۋنيۆەرسيتەتتiڭ پرەزيدەنتi، بەلگiلi سىنشى قۇلبەك ەرگوبەك ىستىق ىقىلاسپەن امانداسىپ، ءيمانجۇزدi عالىم اربiرiنە جىلى ءسوز ارناپ، جايدارلانا كۇلiمسiرەيدi.

كۇرەڭ كۇزدiڭ جانعا جايلى، شۋاقتى كۇنi ەركە قىلىقپەن ءجۇزiڭدi ايمالاپ، اسا بiر نازiكتiكپەن سيپايدى. اۋا سالماقسىز، كوزگە iلiنەر-iلiنبەس قىلداي ساۋلەلەرمەن نۇرلانىپ، شiلتەردەي سۋسيدى. كوكجيەگiنە جەڭiل كوگiلجiم مۇنار تۇنعان سارعىش ءتۇستi الىس قيىرلار مەن شەكسiز القاپتار سول ساۋلەگە مالىنىپ، ءۇنسiز سىر بۇگەدi جۇرەكتi نازiك مۇڭعا تولتىرىپ. كۇزگi مۇڭنىڭ قۇپياسىن ەشكiم شەشە المايتىنى جانە راس. ۇقىپتى قولدار ۇنەمi باپتاپ، جاز بويى جالىقپاي سۋارىپ تۇرعاندىقتان با ەكەن، ۋنيۆەرسيتەتتiڭ كەڭ اۋلاسىنداعى بەيساۋات ادامدار تاپتاماعان كوگال ءالi دە كوك جاسىل. بiر تەگiس بوپ كوزدi سۇيسiندiرە ماساتىداي بوپ جاتىر. الدەنەنi سىلتاۋ قىلىپ، سول كوگالدىڭ شەتiن باسا ءارلi-بەرلi ءجۇرiپ الدىم. جۇپ-جۇمساق شۇيگiن تابانعا سونشالىق جايلى تيەدi، بىلقىلدايدى، جاپىرىلا بەرiپ قايتا تiكتەلەدi قايران ءشوپ. توپىلايىمدى شەشiپ اپ، بالا كۇندەگiدەي وسى كوگالدا جۇگiرگiم كەلگەن. ءاي، كورگەندەردەن ۇيات قوي…

– زالعا كiرiڭiزدەر، قازiر كونفەرەنتسيا باستالادى، – دەپ دىزاقتادى مۇراجاي قىزمەتكەرلەرiنiڭ بiرi باسپالداقتا تۇرىپ. باسىمدى يزەپ، ءۇنسiز قولىمداعى تۇتiندەگەن تەمەكiنi كورسەتتiم.

«جاقسى، اۋەلi وقىمىستىلار ورىندارىنا جايعاسسىن. عالىمدارعا بiلiم كەرەك، جۋرناليسكە شىلىم كەرەك…»

ياساۋي مۇرالارى جونiندە ەلiمiزدە مۇنداي مارتەبەلi كونفەرەنتسيا العاش ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان سىڭايلى. ايتەۋiر وسىندا عىلىممەن اتاق ءۇشiن ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ، ساناسىن وياتۋ ءۇشiن اينالىساتىن ناعىز جانكەشتiلەر جينالعانى كامiل. الماتى، تاراز، شىمكەنت، قىزىلوردا، پاۆلودار، قاراعاندى، قوستاناي… رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپiر-تۇكپiرiنەن جينالعان عالىمدار، بەلگiلi تiل ماماندارى، ارحەولوگتار، ءتۇرلi مۇراجاي قىزمەتكەرلەرi، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى، عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر. ءاربiرiنiڭ ياساۋي مۇرالارى مەن iلiمiن زەرتتەۋ، وقىتۋ ماسەلەسiندە قوردالانىپ قالعان تەرەڭ ويلارى جەتكiلiكتi، ايتارلارى، بولiسەر سىرلارى كوپ-اق. مارتەبەلi جيىننىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان ءتۇرلi زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ەڭبەكتەردiڭ ءاربiرi ۇلكەن عىلىمي جۇك كوتەرگەن قۇندى دۇنيەلەر. «ق.ا.ياساۋي ءداستۇرi قازاق ادەبيەتiندە»، «ياساۋيدiڭ حال-حيكمەت iلiمi»، «ياساۋيدiڭ تۇركi تاريحىنداعى ورنى»، «تۇركi دالاسىنىڭ ۇلى شايىقتارى»، «ديۋاني حيكمەت» جانە قازاق ماقال-ماتەلدەرi»، «ياساۋي ەسiمدەرiمەن بايلانىستى تاريحي ورىندار»، «شەجiرەلiك دەرەكتەردەگi كيەلiلiك ماعىنالار» سىندى تاعى باسقا ونداعان باياندامالاردىڭ ءاربiرi كەلەشەكتە قوعامدىق، رۋحاني، عىلىمي ومiرiمiزدە الار ورنى ەرەكشە بولارى ءسوزسiز. عىلىمي-تاجiريبەلiك كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار جانە بەلگiلi سەبەپتەرمەن كەلە الماعان كiسiلەردiڭ اتالمىش زەرتتەۋلەرi بولاشاقتا ارنايى كiتاپ بولىپ شىعاتىنى جوسپارلانىپ وتىر. دەگەنمەن، كونفەرەنتسيا بارىسىندا ياساۋي مۇرالارى مەن iلiمiن زەرتتەۋ، وقىتۋدا قالىپتاسقان كوپتەگەن تۇيتكiلدەر مەن بiرنەشە ەلەۋلi جايتتاردىڭ بەتi اشىلدى.

بiرiنشiدەن، تەرمينولوگيا كوميسسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترiلiگiنiڭ تiل كوميتەتi «قوجا احمەت ياساۋي» دەپ جازۋدى ۇيعارعانمەن، ەلiمiزدiڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، عالىمدار مەن زەرتتەۋشiلەر ءار ءتۇرلi جازى ءجۇر. جەتi ءتۇرلi ەتiپ جازىلاتىنى انىقتالعان. تiپتi، «جاسساۋي» دەپ جازاتىن، قولداناتىن «جايساڭدار» دا بار كورiنەدi. كيەلi اۋليەنiڭ ەسiمiنiڭ ءتۇرلi نۇسقادا جازىلۋى اسقان مادەنيەتسiزدiك بولۋمەن قاتار، ەلەكتروندىق اقپارات كوزدەرiن پايدالانۋدا ۇلكەن قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر.

ەكiنشiدەن، قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسiنiڭ ساقتالۋىنا ۇلكەن قاۋiپ تونۋدە. تۇركiستان قالاسىندا اسفالت زاۋىتىنىڭ سالىنۋى، سونداي-اق، قالانىڭ گازداندىرىلماۋى كونە شاھاردىڭ ۇستiنە ۋلى گازدار مەن قارا ءتۇتiننiڭ شوعىرلانۋىنا اكەلiپ سوعۋدا. مۇنىڭ ءوزi عاسىرلار بويى تۇرعان كەسەنەنiڭ تەز بۇزىلۋىنا اكەلiپ سوعاتىنى ايقىن. ونىڭ ۇستiنە بۇرىن كەسەنە قابىرعاسىنداعى كوگiلدiر كiرپiشتەردiڭ جيەك-جيەگiنە التىن جالاتىلعان بولسا، قازiر بۇل جاسالىپ وتىرعان جوق. وكiنiشكە قاراي، حالقىمىزدىڭ ولمەس مۇراسىنان قارجى ۇنەمدەۋدەمiز. وسى رەتتە تۇركiستان جەرiنە ءتاۋ ەتۋگە كەلگەن امەريكاندىق بەلگiلi عالىمنىڭ: «بالا تاربيەلەۋ مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدان اقشا اياماۋ كەرەك»، – دەگەن ءسوزi ءاربiرiمiزدiڭ جادىمىزدا بولسا قۇبا-قۇپ.

ۇشiنشiدەن، الماتىدان كەلگەن عالىمداردىڭ كوبi ءوز باياندامالارىن ورىس تiلiندە جاساپ ماسقاراعا ۇرىندى. زيالى قاۋىم وكiلدەرi بولىپ تابىلاتىن الگiندەي مىرزالار مەن حانىمدار قانداي قاسيەتتi ورىنعا، نە ءۇشiن كەلگەنiن بiلمەيتiن، ويلانبايتىن دا بولۋى كەرەك. ەڭ وكiنiشتiسi، الماتىلىقتاردىڭ ءجاي اڭگiمەسiندە دە ورىسشا سوزدەر مەن تiركەستەر جيi قولدانىلاتىنى جيi بايقالاتىن بوپ شىقتى. ياساۋيدiڭ، وسىندا سۇيەگi جاتقان سانسىز اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىنان قورىقپاعاندارى-اۋ.

تورتiنشiدەن، سوڭعى كەزدەرi ەلiمiزدە كيەلi ورىندارعا زيارات ەتۋدi ءوز اتىن شىعارۋدىڭ امالى دەپ قارايتىندار جىل سايىن كوبەيiپ بارا جاقتانى بايقالۋدا. زيارات ەتۋدi يمان، ادامگەرشiلiك، تاۋبەگە كەلۋ حاقتىڭ جولى دەپ ەمەس، قايتا اتاق شىعارۋ جولى دەپ بiلەتiن سەكiلدi ولار. ايتپاقشى، قاراحانيدتەر داۋiرiنەن جەتكەن ولمەس مۇرا – ارىستانباپ كەسەنەسiنiڭ الدىنا قۇراننىڭ سۇرەسi جازىلعان كiتاپتىڭ ەسكەرتكiشiن قويىپ، ونىڭ بiر جاعىنا ءوز اتى-ءجونiن جازىپ قويعان ازاماتتىڭ وسىنداي «iزiن» كوزiمiزبەن دە كوردiك. كوزگە شىققان سۇيەلدەي. بۇل قالاي؟ ارىستانباپتىڭ اۋليەلiگiن بىلاي قويعاندا، حII عاسىردان جەتكەن تاريحي ەسكەرتكiشكە الگi زامانداسىمىزدىڭ قانداي قاتىسى بار؟ اركiم وسىلايشا وزiنشە «ەسكەرتكiش» ورناتا بەرسە، وندايلارعا رۇقسات ەتiلە بەرسە كوپ ۇزاماي كيەلi ورىنداردىڭ ماڭىندا بارشا قازاقتاردىڭ تiزiمi iلiنiپ قويىلماسىنا كiم كەپiل!؟ باسەكەلەسiپ، وسىنداي امالمەن اتىن شىعارۋشىلار كوپتەپ تابىلارى بەسەنەدەن بەلگiلi.

بەسiنشiدەن جانە ەڭ باستىسى، تۇركiستان القابىندا كونە قالالاردىڭ ورنى مەن تاريحي جەرلەر اسا كوپ. ارحەولوگيالىق قازبالار كەزiندە وندا تابىلعان كونە جادiگەرلiكتەردiڭ كوبi تازا اۋادا ءبۇلiنiپ، قۇريدى. «ازiرەت سۇلتان» تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ قۇرىلسا، تۇپنۇسقالار وسىندا ساقتالىپ، وڭدەلiپ، ودان ءارi جان-جاققا تاسىمالداۋعا جەڭiل بولار ەدi.

تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىندا قازiرگi تاڭدا XVI عاسىر، ودان كەيiنگi زامانداردان ساقتالعان 140 قولجازبا، XVIII-XIX عاسىرلاردان جەتكەن 330 ليتوگرافيا جيناقتالىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارi تۇركi، پارسى، اراب تiلiندە جازىلعان باعا جەتپەيتiن اسا قۇندى بايلىق. سونىمەن قاتار 20 مىڭعا جۋىق تاريحي ەكسپوناتتار دا وسى مۇراجايدىڭ مۇلدەم جابدىقتالماعان ەكi بولمەسiندە ساقتاۋلى. اسا وكiنiشتi جايت! مەملەكەت وسى تاريحي-مادەني مۇراجايعا شىن مانiندە كوڭiل ءبولiپ، وسى زامانعا ساي جاڭا مۇراجاي عيماراتى سالىنباسا جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ستاتۋسى بەرiلمەسە بۇل ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن بايلىق بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەنشiسiنە بۇلiنبەي جەتە قويمايتىنى كامiل.

…ىمىرت ءۇيiرiلiپ، قاراڭعىلىق ءتۇستi. اسپاننىڭ قاق تورiنەن جاڭا تۋعان اي تۇركiستاننىڭ ءوز زامانىندا بۇكiل دەشتi-قىپشاققا داڭقى جايىلعان اق قاۋىنىنىڭ تiلiمiندەي يمەنشەكتەي يiلiپ تۇر. قاسيەتتi كەسەنەنiڭ كۇمبەزiنiڭ يىعىنا شىعىپ، اينالاعا كۇمiس نۇرىن سەبەدi. «اي كوردiم، امان كوردiم، جاڭا ايدا جارىلقا، ەسكi ايدا ەسiركە»، – دەپ كۇبiرلەدiم ايعا الاقان جايىپ…

جاڭابەك شاعاتاي، «تۇركiستان» گازەتiنiڭ ارناۋلى تiلشiسi

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button