«مارشال» اپا

تاجiگۇل سەرiكبايقىزىن زامانداستارى وسىلاي اتايدى. بۇل ونىڭ بەكزات بولىمىسىنا، ۇستامدى مiنەزiنە بەرiلگەن قۇرمەتتi اتاۋ. بiردە اتاقتى كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ: «تاجiگۇل، سەنiڭ اقىل-پاراساتىڭا، بiلiم-بiلiكتiلiگiڭە، كورiك كەلبەتiڭە ءتانتiمiن. اينالايىن، بiراق بiر ەسكەرتەرiم بار، قاباعىڭ قاتۋلانعاندا بiز iستiكتiڭ ۇستiندە وتىرعانداي، مازاسىزدانىپ كەتەمiز. تiپتەن اۋزىمىزداعى ءسوزدi دە كەكەشتەنiپ، دۇرىستاپ ايتا الماي دەگبiرiمiز قاشادى. كەڭسەگە كەلگەنiمiزدە، جينالىستاردا ۇنەمi كۇلiمسiرەپ، جىلى شىرايىڭدى بەرiپ وتىرشى»، – دەگەن ەكەن. سوندا تاجiگۇل: «شاكەن اعا-اۋ، سiزدەردiڭ الدارىڭىزدا مەن ۇنەمi كۇلiمسiرەپ جۇرەتiن بولسام كiم قالاي تۇسiنەدi? ونەردەگi ءوزiڭiز سەكiلدi ازۋ تiستەرi قانجارداي كوكجالدار «ە،ە ءوزiمiزدiڭ تاجiگۇل عوي» دەپ ءسوزiمدi جۇرە تىڭداسا، iسiمدi جۇرگiزۋدەن مۇلدە قالارمىن»، – دەيدi.

شاكەن ريزا كوڭiلiمەن ارقاسىنان قاعادى: «ءيا، شىراعىم، مiنەز كورسەتپەسەڭ بiزدiڭ جايساڭداردى قايىرىپ جونگە سالا المايسىڭ».

ال سابيرا مايقانوۆانىڭ: «تاجiگۇل قاراعىم، سەنiڭ قىز بولىپ تۋعانىڭا تاڭقالامىن» دەگەنiن تالايلار ەستiگەن.

بۇگiندە سەكسەننiڭ سەڭگiرiندەگi تاجiگۇل اپانىڭ باسىنان نەلەر كەلiپ، نەلەر وتپەدi. قارشادايىنان قامشى ۇستاپ، اتقا مiنiپ، ەل iشi قىزمەتكە ارالاستى. ىستىعىنا كۇيiپ، سۋىعىنا توڭىپ ءجۇرiپ، ەر ازماتتىڭ iسiن اتقاردى. قاي iستە دە، شارۋاشىلىقتىڭ قاي سالاسىندا دا قولعا العان iسi جاندانىپ، بەدەلi ارتتى. ۇلكەندەر «تەكتi اۋلەتتiڭ تۇقىمى» دەيدi ەكەن. بەكەر ايتىلعان ءسوز ەمەس. ارعى اتاسى سيقىم باتىر بولعان. حيۋا حاندىعىنىڭ باسقىنشىلارىنىن ەلدi قورعاپتى. سول سيقىمنىڭ ۇلى توعاباي دا ءور مiنەزدi قايسار جان بولسا كەرەك. ول تۇڭعىشى قوزىكە توعىز جاسقا تولعاندا ومiردەن وتكەن. ال قوزىكە ون جاسىندا شەشەندiگiمەن، تاپقىرلىعىمەن، ادiلدiگiمەن داتقا اتانعان. قازىبەك بيدiڭ نازارىنا iلiنiپ، ءتالiم-تاربيەسiن الادى. كوز كورگەندەر «قوزىكەنiڭ ۇلى جولداسبەك تە داۋلەتتi، ەلگە قادiرلi كiسi بولعان»، دەپ ءجۇرiپتi. كەڭەس وكiمەتiنiڭ قىسىمىنان جالالابادقا قونىس اۋدارىپتى. سول جەردە جامباسى جەرگە تيiپ، جات جەردiڭ توپىراعى بۇيىرسا امال قانشا. ارتىندا قالعان قامشىۇستارى سەرiكباي ەلگە ورالىپ، ورىنبورداعى تەمiر جول ينستيتۋتىندا وقيدى. الاشتىڭ ارداقتىسى مۇحامەتجان تىنىشپاەۆپەن بiرگە ءجۇرiپ، «تۇركiسiب» تەمiر جولىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىسادى. كەيiندەۋ ارىس، لۋگوۆوي، اۋليە-اتا ستانتسيالارىندا قىزمەت ەتكەن. 1932 جىلى 7 قاراشادا كسرو جول قاتىناسى حالىق كوميسسارياتىنىڭ باسشىسى لازەر مويسەەۆيچ كاگانوۆيچ ونى ماقتاۋ گراموتاسىمەن ماراپاتتاپتى. ايەلi قۇندىزاي ون بiر قۇرساق كوتەرگەن جان. ۇلدارىنىڭ اراسىنان باتىربەك ماسكەۋدiڭ فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياسىندا وقيدى. قوزىكە داتقانىڭ ۇرپاعى دەپ نكۆد قىزمەتكەرلەرi ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن باتىربەك پەن تاجiگۇلدiڭ باسىن اۋرە-سارساڭعا سالعانى بار. تاجiگۇل انالار قىر سوڭىنان قالماي قويعان سوڭ، قىزىل يدەولوگيانىڭ باسىندا وتىرعان ميحايل سۋسلوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، كاگانوۆيچتiڭ اكەسiنە بەرگەن الگi ماقتاۋ گراموتاسىن كورسەتiپ، ەكەۋi دە قۋعىن-سۇرگiننiڭ تۇزاعىنان قۇتىلادى. جالپى تاجiگۇل اپانىڭ ءومiر جولى كەيiنگi ۇرپاققا ۇلگi. ەندi سول اپانىڭ ءومiر بەلەستەرiنiڭ ءار كەزەڭدەرiنەن سىر شەرتiپ كورەيiك.

* * *

1943 جىلى تاجiگۇل سەرiكبايقىزى شىمكەنت وبلىسىنداعى سارىاعاش اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى قىزمەتiنە تاعايىندالدى. سوعىس ءجۇرiپ جاتقان كەز. ەلدەگiلەر «ءبارi دە مايدان ءۇشiن!» دەگەن ۇرانمەن بەل شەشپەي كۇن-ءتۇن قاتىپ ەڭبەكتەنۋدە. جاۋىنگەرلەرگە جىلى كيiمدەر، ازىق-تۇلiكتەر جانە قاراجات جيناپ، اۋدان باسشىسى زاقان ەسكەندiروۆ قىستىڭ قاقاعان سۋىعىندا تاجiگۇلدi ءۇش اداممەن سمولەنسكiگە اتتاندىرادى. اڭعال-ساڭعال ۆاگونمەن بiرنەشە كۇن جول ءجۇرiپ، دiتتەگەن جەرگە جەتiپ، اسكەري بولiمدەرگە ءبارiن تاپسىرادى. قايتاردا اياعىن ءۇسiتiپ، بiراز ۋاقىت ۇيدە ەمدەلۋiنە تۋرا كەلدi. بiر جىلدان سوڭ ونى وبلىستىق كومسومول كوميتەتiنiڭ كەزەكتi پلەنۋمى ارىس اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنە بiرiنشi حاتشى قىزمەتiنە اۋىستىرادى.

1945 جىلى قاراشادا قازاقستاننىڭ 25 جىلدىق تويى ءوتتi. سول تويعا قاتىسۋعا شىمكەنت وبلىسىنان بiر توپ جاندار الماتىعا شاقىرىلعان. ارالارىندا تاجiگۇل سەرiكبايقىزى دا بار. سول كەزدە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ وك-نiڭ بiرiنشi حاتشىسى گەننادي اندرەەۆيچ باركوۆ، ەكiنشi حاتشى جۇماباي شاياحمەتوۆ ەدi. باعدارلاماداعى ۇلتتىق ويىن جارىسىنا «قىز قۋ» دا كiرگiزiلiپتi. وبلىس وكiلدەرi تاجiگۇلگە قولقا سالادى. تاجiگۇل كەلiسەدi. ايگiلi ءانشi كۇلاش بايسەيiتوۆا ونى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا ەرتiپ بارىپ، بۇرمەلi كويلەگiن، زەرلi كامزولىن، ۇكiلi ساۋكەلەسiن كيگiزەدi. سول سايىستا تاجiگۇل رەسپۋبليكا چەمپيونى اتاندى.

* * *

1946 جىلدىڭ كوكتەمiندە قازاقستان كومپارتياسى وك بiرiنشi حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ، اتاقتى عالىم ءنايلا بازانوۆا ارىسقا كەلدi. ولار كسرو جوعارعى سوۆەتiنە دەپۋتاتتىققا وسى قالادان ۇسىنىلعان. سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋدەن كەيiن شاياحمەتوۆ تاجiگۇلگە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمiت كۇتەتiنiن ايتىپ، الماتىعا وقۋعا شاقىرادى. ارادا بiرنەشە كۇن وتكەن سوڭ الماتىدا سپورت ونەرiنەن بۇكiلوداقتىق جارىس وتەتiن بولىپ، سونىڭ شەرۋiنە تاجiگۇل دە شاقىرتىلادى. شەرۋدەن سوڭ ول ورتالىق كوميتەتكە بارىپ، شاياحمەتوۆپەن كەزدەسەدi. ول:

– وبكومنىڭ بiرiنشi حاتشىسى ماكاروۆ ارقىلى مەنi iزدەستiرگەن ەكەنسiز، – دەيدi.

– ءيا، تاجiگۇل، iزدەستiرگەنiم راس. الماتىدان جوعارى پارتيا مەكتەبi اشىلدى. سوعان باعىڭدى سىناپ كورسەڭ قايتەدi?

تاجiگۇل وعان اكەسiنiڭ ومiردەن ءوتiپ كەتكەنiن، قولىنداعى شەشەسi مەن باۋىرلارىنىڭ وزiنە قاراپ وتىرعانىن ايتا كەلiپ ۇسىنىسىنان باس تارتتى.

شاياحمەتوۆ ويلانىپ:

– تاجiگۇل سەنiڭ قازiرگi ەڭبەك اقىڭ قانشا؟ – دەيدi.

– 900 سومنىڭ توڭiرەگiندە.

– سەنiڭ سول جالاقىڭدى تولىق ساقتاتىپ، ارىستاعى جابىق دۇكەننەن الىپ تۇراتىن ازىق-تۇلiكتi سول اناڭ مەن باۋىرلارىڭا قالدىرايىن. مۇندا 1500 سوم ستيپەندياڭ بولادى. وسىلاي جاساسام كەلiسەسiڭ بە؟

– مۇنداي قامقورلىعىڭىزدان تارتىنعانىم ءجون بولماس. ءبارiن دە كەيiن ەڭبەگiممەن اقتايمىن، اعا.

سول جىلى تاجiگۇل قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇشقىشى حيۋاز دوسپانوۆا ەكەۋi جوعارى پارتيا مەكتەبiنە قۇجاتتارىن تاپسىرىپ، سىناق ەمتيحانىندا ەڭ جوعارى باعا الادى.

* * *

تاجiگۇل سەرiكبايقىزى پارتيا مەكتەبiن بiتiرگەن سوڭ شىمكەنت قالالىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى قىزمەتiنە جiبەرiلدi. قالاداعى سىپاتاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتi ۇزدiك بiتiرگەن ومiربەك جولداسبەكوۆكە ماسكەۋ مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنە باراردا مiنەزدەمە بەرەدi. ارادا جىل وتكەن سوڭ ماسكەۋ قالالىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى سيزوۆتىڭ قولى قويىلعان حات تاجiگۇلدiڭ قولىنا تيەدi. وندا ومiربەك جولداسبەكوۆ باستاعان قازاق جiگiتتەرiنiڭ ترامۆايدا تارتiپسiزدiك جايلارعا بارىپ، ميليتسيا قاماۋىندا جاتقانىن ايتا كەلiپ، جولداسبەكوۆتىڭ سول ارەكەتiن ايىپتاپ، مiنەزدەمە جازىپ جiبەرۋiن ءوتiنiپتi. تاجiگۇل ءوزi جاقسى بiلەتiن جولداسبەكوۆتىڭ ونداي وقىس iستەرگە سەبەپسiز بارمايتىنىن، مەكتەپ قابىرعاسىنداعى كومسومول ۇيىمىنىڭ قوعامدىق جۇمىستارىندا تەك جاقسى قاسيەتتەرiمەن كورiنە بiلگەنiن جازىپ جiبەرەدi. سول مiنەزدەمەدەن كەيiن ماسكەۋلiك ءتارتiپ ساقشىلارى جولداسبەكوۆتى بوساتۋعا ءماجبۇر بولعان.

* * *

شىمكەنت وبكومىنىڭ بiرiنشi حاتشىسى مۇحامەدجان ەرلەپەسوۆتiڭ داۋرەنi ءجۇرiپ تۇرعان كەز. ال بۇل جىلدارى تاجiگۇل سەرiكبايقىزى وبلىستىق كومسومول كوميتەتiنiڭ حاتشىسى قىزمەتiنە كوتەرiلگەن. نەگە ەكەنi كiم بiلسiن ەرلەپەسوۆتىڭ وعان كوزقاراسى وزگەرiپ، ۇلكەن جينالىستاردا وبلىستىق كومسومول ۇيىمىنىڭ جۇمىستارىن كوپە-كورەنەۋ سىناۋمەن بولادى. جاقسىسىن جاسىرىپ، تۇيمەدەي كەمشiلiكتi تۇيەدەي ەتە بەرگەن سوڭ، تاجiگۇل سەرiكبايقىزى دا ونىڭ ءجون-جوسىقسىز سىندارىنا تويتارىس بەرiپ، كەي تۇستا تەكەتiرەسiپ العان بەتiنەن قايتپايدى. ادiلدiك تاجiگۇل جاعىندا بولعان سوڭ، ول جازا قولدانۋدىڭ ءجونiن تاپپاسا كەرەك. اسiرەسە، وعان تاجiگۇلدiڭ بiربەتكەي تiك مiنەزi ۇنامايدى. سولاي قىرعيقاباق بولىپ جۇرگەندە وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتi توراعاسىنىڭ ورىنباسارى فاينا زاكيروۆا وتباسى جاعدايىمەن باسقا قالاعا قىزمەت اۋىستىرعان. وبكوم مەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ جينالىستارىندا تاجiگۇلدiڭ تىڭعىلىقتى جۇمىستارىن كورiپ جۇرگەن باسشىلار ونى زاكيروۆانىڭ ورنىنا ۇسىنادى. ەرلەپەسوۆ: «ول ءالi جاس، كەيiندەۋ وڭتايلى قىزمەت بەرەمiز» – دەپ، سول قىزمەتكە لەنگiر اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ بiرiنشi حاتشىسى ليۋبوۆ رەشەتنيكوۆانى تاعايىنداتادى. بiرiنشi حاتشىنىڭ وسىلاي بۇرا تارتىپ، ءوزiن سونشالىق تومەندەتكەنi نامىسىنا تيگەن تاجiگۇل بiردەن وبكومعا بارادى. كومەكشiسi ەگەمقۇل تاسامباەۆتىڭ «ەرلەپەسوۆ بۇگiن ەشكiمدi قابىلدامايدى» – دەگەنiنە قاراماستان ونىڭ ەسiگiن جۇلقي اشىپ، iشكە كiرەدi. ەرلەپەسوۆ ودان مۇنداي ءور مiنەزدi كۇتپەسە كەرەك، ساسىپ قالىپ ءجون سۇرايدى. ول:

– سiزدiڭ ماعان iستەگەن قياناتىڭىزدى بەتiڭiزگە ايتقالى كەلدiم، – دەپ ءوزiن وبلىس باسشىلارىنىڭ بiرقاتارى ۇسىنعان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتi توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا قاساقانا رەشەتنيكوۆانى تاعايىنداتقانىن ايتا كەلiپ. – ونىڭ مەنەن قاي iسi ارتىق؟ ول – اۋداندىق كومسومول كوميتەتiنiڭ حاتشىسى. تىم بولماسا قالالىق دەڭگەيدەگi ەمەس. رەشەتنيكوۆا سوعىس جىلدارىندا اۋىل-اۋىلدى اتپەن ارالاپ ءجۇرiپ، جاستاردى كومسومول قاتارىنا تارتىپ، جۇمىسقا جۇمىلدىردى ما؟ قاقاعان قىستا قان مايدانعا ازىق-تۇلiك، كيiم-كەشەك جەتكiزدi مە؟ سوندا وق پەن وتتىڭ اراسىندا جۇرگەن جاۋىنگەرلەردi كورiپ، قولداۋ كورسەتتi مە؟ جۇماباي شاياحمەتوۆ الماتىعا ۇلكەن قىزمەتكە شاقىرتقاندا اۋەلi ءوز وبلىسىما ەڭبەگiمدi سiڭiرiپ، ساتىلاپ كوتەرiلەيiن دەپ باس تارتقان ەدiم. سiز تاعايىنداعان رەشەتنيكوۆا تىم بولماسا جوعارعى پارتيا مەكتەبiن بiتiرسە قانە. سiزدiڭشە ونىڭ بiلiم-بiلiكتiلiگi مەنەن اسىپ تۇرعانى ما؟ – تاجiگۇل اشۋ قىسىپ، ستول ۇستiندەگi سيا سورعىزاتىن دوعال ساۋىتتى قولىمەن شەڭگەلدەپ ۇستاپ، كiجiنە سويلەگەن. اناۋ: «مىنا تiك مiنەز قىز قولىنداعى زiلماۋىر زاتپەن باسىما قويىپ قالسا، شارۋامنىڭ بiتكەنi عوي» – دەپ ويلاپ، ورنىنان تۇرىپ: «تاجiگۇل، ءۋاجiڭ ورىندى. اشۋىڭدى باس. جاقىندا وبكومنىڭ حاتشىسى دروزدەتسكايا ۋكرايناعا قونىس اۋدارعالى جاتىر. سول ورىنعا سەنi سايلايمىز»، – دەپ شىعارىپ سالدى. بiراق بۇل ەرلەپەسوۆتىڭ الدامشى، شىعارىپ سالما ءسوزi ەكەن. ەكi-ءۇش ايدان سوڭ تاجiگۇلدi سارىاعاش اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتiنiڭ ءتورايىمى ەتiپ جiبەردi. الايدا ول جاڭا قىزمەتتە جانىن سالىپ جۇمىس iستەسە دە، ەرلەپەسوۆ تىرناق استىنان كiر iزدەپ، ءجونسiز سىناۋىن توقتاتپادى.

* * *

تاجiگۇل سەرiكبايقىزى الماتىداعى جينالىسقا قاتىسىپ، ەرتەڭiنە جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ قابىلداۋىنا باردى. بiرiنشi باسشىعا ءمان-جايدى قىسقاشا بايانداپ، ەرلەپەسوۆپەن جۇمىس iستەسۋدiڭ قيىنداپ كەتكەنiن اشىپ ايتقان. ول الماتى وبكومىنىڭ بiرiنشi حاتشىسى ءامiر كانافينمەن تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ، تاجiگۇلگە قىزمەت قاراستىرۋدى تاپسىردى. بiر اپتادان سوڭ تاجiگۇل الماتى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ جاڭا جۇمىستى قولعا الدى. بۇل 1953 جىل ەدi. تاجiگۇل بۇل iستە دە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتiمەن ەرەكشە تانىلدى. 1958 جىلى ماسكەۋدەگi قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنا وقۋعا ءتۇسiپ، ءۇش جىلدان سوڭ الماتىعا ورالدى. رەسپۋبليكالىق حالىق شىعارماشىلىعى مەكەمەسi ديرەكتورىنىڭ تiزگiنiن ۇستايدى.

* * *

الماتىدا حالىق شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ۇلكەن جيىنداردىڭ بiرiندە، بەلگiلi كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ، مادەنيەت مينيسترi ءلايلا عالىمجانوۆا، جازۋشى عابيت مۇسiرەپوۆ، سۋرەتشi قاناپيا تەلجانوۆ باياندامالار جاسايدى. سول باياندامالاردىڭ iشiنەن عابيت مۇسiرەپوۆتiڭ ءسوزi كiلەڭ سىنعا قۇرالىپ، حالىق شىعارماشىلىعى مەكەمەسiنiڭ جۇمىسىن جوققا شىعارعاندا، جۇرتتىڭ تاڭدانباسقا شاراسى قالمايدى. توردەگi ۇزىن ستولدىڭ باسىندا قازاقستان لكسم وك يدەولوگيا جونiندەگi حاتشىسى وزبەكالi جانiبەكوۆپەن قاتار وتىرعان تاجiگۇلدiڭ توبەسiنەن بiرەۋ مۇزداي سۋ قۇيىپ جiبەرگەندەي كۇي كەشەدi. عابەكەڭ سىندى ورنىمەن، جونiمەن ايتسا ماقۇل-اۋ. وندا قۇبا-قۇپ دەپ قابىلدار ەدi. ءجونسiز ايتىلعان سىنعا تاجiگۇلدiڭ جانى شىداماي، جينالىستى جۇرگiزiپ وتىرعان تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەرiكباي بەيسەباەۆتان ءسوز بەرۋiن وتiنەدi. ول كەزدە ورىسشا سويلەۋ داستۇرگە اينالعان. تاجiگۇل دە ءسوزiن سولاي باستاپ، اتقارىلعان قىرۋىر جۇمىستارعا ناقتى-ناقتى توقتالىپ، عابەكەڭنiڭ سىنى ورىنسىز ايتىلعانىن دالەلدەيدi. ءسوزiنiڭ سوڭىندا قازاقشا: «عابەكە، سiز كۇنارا حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيiنiڭ ءۇشiنشi قاباتىنا كەلiپ، بيليارد وينايسىز. سول كەزدەردە تىم بولماسا بiر رەت ەكiنشi قاباتتاعى قىم-قۋىت iسپەن اينالىسىپ جاتقان بiزگە كەلiپ، جاعدايىمىزدى سۇرادىڭىز با؟ وسى قارشاداي قىز باسقارىپ وتىرعان ۇجىمعا نەندەي قولعابىس كورسەتسەم ەكەن دەپ ەسiگiمiزدەن باسىڭىزدى سۇقتىڭىز با؟ سiز جىلدار بويى اتقارعان بiزدiڭ جانكەشتi جۇمىسىمىزدى بۇگiن بiراۋىز سوزiڭiزبەن جوققا شىعارىپ وتىرسىز. ونىڭ ۇستiنە بار كەمشiلiگiمiزدi ءوز كوزiڭiزبەن كورسەڭiز ماقۇل-اۋ. ەشقانداي قيسىنى جوق الدەكiمنiڭ جازىپ بەرگەنiن وقىپ تۇرسىز. مەن سiزدiڭ بۇل سىنىڭىزدى قابىلداي المايمىن»، – دەيدi.

ءسوز كەزەگiن العان اكتريسا بيكەن ريموۆا حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيi ۇجىمىنىڭ تاماشا جۇمىستارىن، جەتiستiكتەرiن ايتا كەلiپ، عابيت اعاعا سوڭعى جىلدارى تەاترعا پەسا بەرمەي جۇرگەنiن ەسكەرتەدi. مiنبەرگە شىققان وزگە دە ونەر شەبەرلەرi تاجiگۇل باسقارعان ۇجىمنىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالايدى. عابيت مۇسiرەپوۆ قايتا ءسوز الىپ: «ورىنسىز سىنىم ءادiل جۇرەكتi جارالاپ كەتكەنiن ەندi بiلiپ وتىرمىن. تاجiگۇل قاراعىم، دۇرىس ايتتىڭ، وكپەڭدi قابىلدايمىن»، – دەيدi.

سول عابەڭنiڭ 1962 جىلى 60 جىلدىق مەرەيتويى وتەدi. جازۋشىلار وداعىندا بولعان ۇلكەن جيىندا جايساڭ قالامگەر ءسابيت مۇقانوۆ حالىق شىعارماشىلىعى مەكەمەسiنiڭ ديرەكتورى تاجiگۇلگە دە ءسوز بەرەدi. ول عابەڭدi قۇتتىقتاپ لەنينگرادتان ارنايى الدىرعان البومدى سىيعا تارتادى. توي يەسi بۇل سىيلىققا ريزا بولعان. ونىڭ بەتiنەن ءسۇيiپ قۇلاعىنا «تاجiگۇل، مەن ەندi سەنi ەشقاشان دا سىنامايمىن» –دەپ سىبىرلايدى. ول: «ە،ە عابەڭ انا جولعى ءجونسiز سىناعانىنا ءالi كۇنگە ىڭعايسىزدانىپ ءجۇر ەكەن-اۋ» – دەگەن ويدا قالدى. جينالىستان سوڭ تانىس جازۋشىلاردىڭ بiرi: «تاجiگۇل، اعاڭ قۇلاعىڭا نە دەپ سىبىرلادى؟» – دەپ سۇراعاندا، ول جورتا: «كەشكە قاراي بiرگە قىدىرۋعا شاقىردى» – دەپ جاۋاپ بەردi.

* * *

لەنينگراد مادەنيەت ينستيتۋتىندا وقيتىن قانات ساۋداباەۆ،ورىنباسار يساقوۆ جانە قوزى Iلياسوۆ الماتىداعى حالىق شىعارماشىلىعى مەكەمەسiنە التى ايلىق وندiرiستiك تاجiربيەدەن وتۋگە كەلگەن. تاجiگۇل سەرiكبايقىزى ۇشەۋiن دە 90 سوم ايلىقپەن جۇمىسقا قابىلدايدى. ستۋدەنتتەر وزدەرiنە بەرiلگەن تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداپ، ۋاقىتتارى بiتكەن سوڭ لەنينگرادتاعى وقۋلارىن جالعاستىرۋعا اتتانىپتى. سولار كەتiسiمەن-اق مەكەمەگە «كرۋ»-دەن تەكسەرۋشiلەر ساۋ ەتە قالعان. كوميسسيانى باقىلاۋ-تەكسەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى چەپرۋنوۆتىڭ ءوزi باستاپ، قۇجاتتاردى ءتۇپ-تۇگەل سۇزگiدەن وتكiزدi. سوڭىنان الگi ءۇش ستۋدەنتكە التى اي بويى ەڭبەكاقى رەتiندە بەرiلگەن اقشانى زاڭسىز دەپ تاۋىپ،تاجiگۇلدiڭ موينىنان ءوندiرiپ الۋعا حاتتاما جاسايدى. تاجiگۇل ولار اتقارعان جۇمىستارىن كورسەتسە دە، چەپرۋنوۆ مامiلەگە كەلمەيدi. تاجiگۇل امال جوق قارجى مينيسترi رىمبەك بايسەيiتوۆكە بارىپ، ءمان-جايدى تۇسiندiرگەن. ءۇش ستۋدەنتتiڭ ەڭبەگiن تەگiن پايدالانۋعا ار-ۇياتىنىڭ بارماعانىن جەتكiزگەندە، بايسەيiتوۆ سول بويدا چەپرۋنوۆتى شاقىرىپ، iستi قىسقارتۋعا بۇيرىق بەرەدi.

* * *

حالىق مۇراسىنىڭ بiرi – ايتىس. سول ءتول ونەرiمiز سوڭعى رەت 1943 جىلى الماتىداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا وتكەن ەكەن. تاجiگۇلدiڭ ويىنا «ايتىستى نەگە قايتا جاڭعىرتپاسقا» دەگەن وي كەلدi دە، وسى ماقساتپەن قازاقستان كومپارتياسى وك يدەولوگيا جونiندەگi حاتشىسى ساتتار يماشوۆقا بiر ەمەس، الدە نەشە رەت شىعادى. الايدا يماشوۆ رەسپۋبليكالىق ايتىس وتكiزۋدi كەيiنگە شەگەرتە بەردi. بولماعان سوڭ سول جىلعى ايتىستا تۇسiرiلگەن فيلمدi مۇراعاتتان iزدەستiرگەن. فيلم جارتى ساعاتتىق ەكەن. ايتىسقا رەسپۋبليكا باسشىلارى سكۆورتسوۆ، شاياحمەتوۆ، وڭداسىنوۆ، قازاقباەۆ قاتىسىپ، جامبىل، شاشۋباي، كەنەن تاعى باسقا دا ازۋلى اقىنداردىڭ ءسوز سايىستارىن تاماشالاپتى. ال ولارعا شاي قۇيىپ جۇرگەندەر كۇلاش بايسەيiتوۆا مەن شارا جيەنقۇلوۆا ەكەن.

تاجiگۇلگە بۇل فيلم iشتەي كۇش بەرەدi. العان ماقساتىن ورىنداۋعا ۇمتىلدىرادى. ورتالىق كوميتەتتiڭ يدەولوگيا ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi لوگۆينوۆاعا كورسەتiپ، رەسپۋبليكالىق ايتىس وتكiزۋ جونiندەگi ءوز ۇسىنىسىن ناقتى قويادى. وكiنiشكە وراي لوگۆينوۆا ەنجارلىق تانىتقان. لوگۆينوۆا قىزىمەتتەن كەتiپ، ورنىنا پلوتنيكوۆ تاعايىندالعاندا، تاجiگۇل وعان دا سول ۇسىنىسپەن شىعادى. ۇلتى باسقا بولسا دا ول ۇلتتىق ونەرگە لوگۆينوۆاداي ەمەس، جاناشىرلىق تانىتادى. ول: «تاجiگۇل، ءار iستiڭ ءساتi بولادى. بۇل فيلمدi يماشوۆ كەزەكتi ەڭبەك دەمالىسىنا كەتكەن كەزدە وك بiرiنشi حاتشىسى دiنمۇحامەد قوناەۆقا كورسەتەيiك»،– دەيدi. فيلمدi كورگەن قوناەۆ: «تاجiگۇل، مىناۋ قانداي قۇندى فيلم. ايتىس–بiزدiڭ داستۇرگە سiڭگەن ۇلتتىق ونەرiمiز. مۇنى جاڭارتۋ جونiندەگi ۇسىنىسىڭدى قۇپتايمىن. تەز ارادا رەسپۋبليكالىق ايتىستى ۇيىمداستىر»، – دەيدi دە، پلوتنيكوۆقا رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن وتكiزۋ تۋرالى وك-تiڭ شەشiمiن دايىندا،– دەپ تاپسىرادى. سول ايتىس الماتىدا وتەدi. اراعا 37 جىل سالىپ ،ۇمىت بولا باستاعان حالقىمىزدىڭ ءتول ونەرi، ۇلتتىق ايتىس ونەرi قايتا ورالدى. ايتىستان سوڭ حالىق اقىنى ءابدiلدا تاجiباەۆ ونى ۇيىمداستىرۋدا جانكەشتi جۇمىس اتقارعان تاجiگۇل سەرiكبايقىزىنا بۇكiل قازاق حالقى اتىنان العىس ايتادى.

* * *

حالىق شىعارماشىلىعى مەكەمەسiنە اقىن جازۋشىلار، ءانشi سازگەرلەر، ارتiستەر جيi-جيi كەلiپ جاتاتىن. بiر كۇنi تاجiگۇلدiڭ كەڭسەسiنiڭ ەسiگiن ايگiلi سازگەر ءشامشi قالداياقوۆ اشادى. ادەتتەگiدەي كۇلە امانداسىپ: «اپا، سiز ارىس وزەنiنiڭ بويىندا ءوستiڭiز عوي. اقىن مۇحتار شاحانوۆ ەكەۋمiز تۇنiمەن سiزگە ارناپ، «ارىس جاعاسىندا» دەپ اتالاتىن ءان جازدىق. تىڭداپ كورەسiز بە؟» – دەيدi. تاجiگۇل ونىڭ كۇرەڭiتكەن تۇرiنەن ازداپ iشiپ العانىن بايقايدى. «مۇحتار قايدا قازiر؟» – دەپ سۇرايدى. ءشامشi: «ول ءۇيدiڭ ەكiنشi قاباتىندا وتىر»، – دەيدi. تاجiگۇل وعان حاتشى قىزدى جۇمسايدى. ءشامشi كەڭسەدەگi پيانينوعا وتىرىپ، ءاندi اۋلەتە ورىنداعان. ءاننiڭ ءسوزi دە، اۋەنi دە تاجiگۇلگە ۇنايدى. «ءشامشi، مۇحتار، اندەرiڭ تاماشا! بiراق «تاجiگۇل اپامىزعا ارنايمىز» دەگەن سوزدەردi نوتادان الىپ تاستاڭدار.ەرتەڭگi كۇنi باز بiرەۋلەر: «بۇل ءاندi، تاجiگۇل ادەيi وزiنە ارناپ جازدىرعان»، – دەپ جۇرەر. ەكەۋi امالسىز كەلiسەدi. كەتەرiندە ءشامشi: «اپا، ولەڭدi سiز قابىلداساڭىز ازداعان اۆانس بەرiڭiزشi. كەيiن قالاماقىدان ۇستاپ قالارسىز»، – دەيدi. تاجiگۇل ەسەپشi ەكاتەرينا سيمونوۆانى شاقىرتقاندا ول قولدا بار اقشانىڭ ءبارiن بانككە وتكiزiپ جiبەرگەنiن ايتادى. ەكi اتاقتى ازاماتتىڭ مەسەلiن قايتارعىسى كەلمەي ول سول كۇنi «سوتسياليستiك قازاقستان» گازەتiنەن العان 25 سوم قالاماقىسىن ءشامشiنiڭ قولىنا ۇستاتادى. كەيiندەۋ ءشامشiنi شىمكەنت وبلىستىق حالىق شىعارماشىلىعى ءۇيiنiڭ ديرەكتورى ەتiپ تاعايىندايدى.

* * *

بەلگiلi كومپوزيتور اسەت بەيسەۋوۆ تە ارا-تۇرا حالىق شىعارماشىلىعى مەكەمەسiنە كەلiپ، قالاماقىسىن الىپ، تاجiگۇل اپاسىمەن امانداسىپ كەتەتiن. 1975 جىلى تاجiگۇل ەلۋ جاسقا تولدى. سالتاناتتى جيىن مادەنيەت مينيسترلiگiنiڭ ءماجiلiس زالىندا ءوتتi. سول جيىندا اسەت بەيسەۋوۆ تاجiگۇل اپكەسiنە ارناعان «اپكەتايىم» ءانiن ورىندادى. ونىڭ ءسوزiن اقىن وسپانحان اۋباكiروۆ جازعان. ءان كوپشiلiككە ۇناپ، ۇزاق قول شاپالاقتادى.

بiر جولى ونىڭ كەڭسەسiنە قولىندا ەمiزۋلi ءسابيi مەن ەتەگiنەن ۇستاعان ەكi بالاسى بار بiر بەيتانىس ايەل كەلدi. تاجiگۇل ونىڭ جۇدەۋ تارتقان وڭiنە قاراپ، ءجاي كەلمەگەنiن iشتەي سەزiپ، ءجون سۇرايدى. ايەل قينالعان شاراسىز كەيiپپەن: «اپاي، مەن اسەتتiڭ ايەلi ەدiم. قازiر شۋ قالاسىندا تۇرىپ جاتىرمىن. مىنا ۇشەۋi اسەتتiڭ بالالارى. بiراز ايدان بەرi اليمەنت الا الماي ءجۇرمiن»، – دەپ مۇڭىن شاعادى. ايەل اسەتتiڭ بۇل مەكەمەدە iستەمەيتiنiن قايدان بiلسiن. مۇنان ول تەك قالاماقى الىپ تۇرادى. سوندا دا بولسا تاجiگۇل ايەلدiڭ قولىنا بiراز اقشا ۇستاتىپ: «قازiر اسحانادان تاماقتانىپ، تىنىعىپ الىڭدار. تۇستەن كەيiن ساعات تورتتە وسى جەرگە كەل»، – دەيدi دە حاتشى قىزعا اسەتتi iزدەستiرۋدi تاپسىرادى. تۇستەن كەيiن اسەت تە كەلiپ، بالالارىن كورiپ، اشۋدان ءوزiن ۇستاي الماي ايەلiنە: «نەگە مۇندا كەلدiڭدەر؟» – دەپ تاپ بەرەدi. تاجiگۇل كيiپ كەتەدi. «ءاي، اسەت، مىنا ورiمدەي بالالارىڭدى نەگە تەنتiرەتەسiڭ؟ بۇلاردىڭ جازىعى نە؟ اكەلiك پارىزىڭدى وتەي الماساڭ، اكەلiك جاناشىرلىعىڭ، قامقورلىعىڭ بولماسا، سەنiڭ اتاعىڭ كiمگە كەرەك. ەندi مىنا بالالارىڭدى وسىلاي تەنتiرەتەتiن بولساڭ، مەنiڭ ەسiگiمدi اشۋشى بولما!»، – دەيدi زiلدi ۇنمەن. اسەت بiردەن رايدان قايتىپ: «التىن اپكە، سiزدiڭ ءسوزiڭiز ماعان زاڭ. ورىندايمىن»، – دەپ ءسابيiن كوتەرiپ الىپ، بالالارىن جەتەكتەپ كەڭسەدەن شىعىپ كەتەدi. اسەت سولاي ءوز ۇيiرiنە قوسىلعان.

* * *

تاجiگۇل سەرiكبايقىزى الماتى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتiندە جۇرگەندە بارلىق اۋدانداردى ارالاپ، حالىقتىڭ مادەني تۇرمىسىمەن تانىسقان ەدi. نارىنقول اۋدانىنا بارعاندا، اۋپارتكومدا iستەيتiن يساباي قۇلجاباەۆ جول باستاپ، شارۋاشىلىقتارعا اپارادى. شالكودە اۋىلىنىڭ كiتاپحاناسىنا سوعادى. كiتاپحاناشى ۇزىن شاشىن ارتىنا شالقالاتا قايىرعان، دەنەلi، كەلبەتتi جiگiت ەكەن. قۇلجاباەۆ: «بۇل مۇقاعالي ماقتاەۆ دەگەن اقىن جiگiت»، – دەپ تانىستىردى. تاجiگۇل ونىڭ ولەڭدەرiن «لەنينشiل جاس» گازەتiنەن وقىعانىن، سىرتتاي بiلەتiنiن جەتكiزدi. سورەدەگi ۇقىپتى جينالعان كiتاپتارعا كوڭiلi تولىپ، ريزاشىلىعىن بiلدiرiپ شىعا بەرگەندە، مۇقاعالي: «اپاي، سiزگە ايتار بiر ءوتiنiشiم بار»، – دەپ تەجەيدi. كiدiرگەن تاجiگۇلگە ول: «اپا، سiز ۇلكەن قىزمەتتە جۇرگەن جانسىز. استانادا سiزدi سىيلايتىندار دا كوپ. مەن مىنا نارىنقولدان شىعا الماي ءجۇرمiن. الماتىداعى ادەبي ورتاعا بارعىم كەلەدi. سوعان كومەكتەسسەڭiز»، – دەيدi. تاجiگۇل: «بۇل ءوتiنiشiڭدi ويلانىپ كورەيiن»، – دەيدi.

الماتىعا كەلگەن سوڭ بiردەن جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى عابيت مۇسiرەپوۆپەن كەزدەسەدi. مۇقاعاليدىڭ جاعدايىن ايتىپ، تالانتتى اقىنعا جۇمىس تاۋىپ بەرۋiن وتiنەدi.

«تاجiگۇل، ونىڭ تالانتتى اقىن ەكەنiن مەن دە بiلەمiن. الماتىعا شاقىرۋىڭا قارسى ەمەسپiن. قىزمەتتiڭ بiر ءمانiسi بولار، – دەيدi عابيت.

تاجiگۇل سول كۇنi نارىنقولعا تەلەفون شالادى. ەرتەڭiنە جەتiپ كەلگەن مۇقاعاليدى ءوزi عابيت مۇسiرەپوۆكە الىپ بارادى. عابەڭ: «مۇقاعالي ساعان جۇمىس بار، بiراق تابان استىندا بەرە قوياتىن پاتەرەمiز جوق، – دەيدi. مۇقاعالي قۋانىپ: «اعا ماعان پاتەر كەرەك ەمەس. جولداستارىمنىڭ ۇيiندە تۇرا بەرەمiن عوي»، – دەيدi.

تاجiگۇل اپا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ استاناعا كەلiپ، تالانتىنىڭ اشىلۋىنا سولاي قول ۇشىن بەردi.

* * *

1983 جىلى تاجiگۇل سەرiكباەۆا وداقتىق دارەجەدەگi دەربەس زەينەتكەرلiككە شىقتى. بiراق دەمالىسى ۇزاققا سوزىلمادى. ورتالىق كوميتەتتەگi شاكiرتi سادۋاقاس تەمiربەكوۆ تەلەفون شالىپ: «تاجiگۇل اپاي، عىلىم اكادەمياسىنىڭ جانىنان «عالىمدار ءۇيi» اشىلماقشى. سونىڭ ديرەكتورلىعىنا سiزدi ۇسىنىپ وتىرمىز»، – دەيدi. اۋەلگiدە ول كەلiسپەيدi. بiراق شاكiرتi تاقىمداپ قويماعان سوڭ تاۋەكەل ەتكەن. عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتi اسقار قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، شتات سانىنا وزگەرiستەر ەنگiزدi. ءۇيدiڭ قۇرىلىسىنا تiكەلەي ءوزi ارالاسىپ، دەر كەزiندە بiتiردi. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا دiنمۇحامەد قوناەۆ قاتىسىپ، از ۋاقىتتىڭ iشiندە قىرۋار جۇمىس اتقارعان تاجiگۇل سەرiكبايقىزىنا ءوز العىسىن بiلدiردi. ەكi جىلدان سوڭ تاجiگۇل سەرiكباەۆا زەينەتكەرلiك دەمالىسىنا شىققان. قازiر ەل اناسىنىڭ، بەينەتتiڭ زەينەتiن كورiپ جاتقان جايى بار.

كولباي ادىربەك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button