سەرپىندى دامۋدىڭ سەنىمدى جولى

ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى وڭىرلەردى دامىتۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە، قازاقستاندىق اگرارلىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن، ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋىندايدى. سوندىقتان، قازىرگى ۋاقىتتا ايماقتاردى دامىتۋ ماقساتىندا ءتۇرلى مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.

باعدارلامانىڭ  باعىتى ايقىن

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋىندا ايماقتاردىڭ دامۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارىپ، ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرمالاردى جۇكتەيتىنى بەلگىلى. قازاقستان بەكىتكەن «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسى» وسىنىڭ دالەلى. اتالمىش باعدارلاما مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن بولاتىن. مەملەكەتتىك باعدارلاما 2020 جىلعا دەيىن وڭىرلەردى دامىتۋ بويىنشا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرادى.

باعدارلاما ەلدىڭ ۇتىمدى اۋماقتىق ۇيىمداستىرىلۋىن قالىپتاستىرۋ، ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىندا حالىقتىڭ جانە كاپيتالدىڭ شوعىرلانۋىن ىنتالاندىرۋ ارقىلى وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى ماقسات ەتەدى. سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك باعدارلاما حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا، ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋعا، سونداي-اق، وڭىرلەردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋعا جانە ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا كوشۋىنە ىقپال ەتەتىن اكىمشىلىك-قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى شارالاردى ايقىندايدى.

باعدارلامانىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلدىڭ اۋماقتىق دامۋىن جەتىلدىرۋ، قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىن، تۇرعىن ءۇي قورىن، كوممۋنالدىق جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋدى قوسا العاندا، حالىقتىڭ تۇرۋىنا قولايلى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ، حالىقتى اۋىز سۋمەن جانە سۋ بۇرۋ قىزمەتتەرىمەن ءتيىمدى جانە ۇتىمدى قامتاماسىز ەتۋگە باسا ءمان بەرىلىپ كەلەدى.

ال باعدارلامانى قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوسپار بويىنشا، باعدارلاما جۇمىسىنا 2015 جىلى 584 ميلليون، 2016 جىلى 564 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بيىلعى جىلعا جوسپارلانعان قارجى كولەمى 502 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ايتا كەتەيىك، باعدارلامادا كوزدەلگەن مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جوبالاردى قايتارىمدى قارجىلاندىرۋ، ونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى قايتارىمدى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى قولدانىلۋدا.

اگرارلىق سەكتور –  ايماقتاردى دامىتۋدىڭ  باستى كوزى

2020 جىلعا دەيىن وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا قاراستىرىلعان مۇمكىندىكتەردىڭ ارقاسىندا ايماقتاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك احۋالى رەتتەلىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى وركەندەدى. «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا باسپاناعا قول جەتكىزگەندەردىڭ قاتارى ارتتى. سونىمەن قاتار، ايماقتاردىڭ جاندانۋى ناتيجەسىندە جۇمىسسىزدار سانى ازايىپ، قوسىمشا جۇمىس ورىندارى پايدا بولدى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداعان بيىلعى جولداۋىندا اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى قاجەت ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان جاڭا باعدارلامانى ءتۇزىپ، ايماقتارداعى شاعىن شارۋا قوجالىقتاردى ىرىلەندىرۋگە تاپسىرما بەرگەنى بەلگىلى. جوسپار بويىنشا 5 جىلدا 500 مىڭ شاعىن شارۋا قوجالىقتى كووپەراتسيالارعا بىرىكتىرۋ كەرەكتىگى جۇكتەلدى. وسىعان وراي، اۋىل شارۋاشىلىعىن ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن سەلولىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىن قۇرۋعا باسا نازار اۋدارىلۋدا. ماسەلەن، الماتى وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى كوبەيىپ كەلەدى. جەتىسۋ جەرىندە بيىل 111 اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆى قۇرىلۋى كەرەك بولعان. الايدا وتكەن 10 ايدا بۇل كورسەتكىش 138-گە جەتىپتى. وسىلايشا ۇساق شارۋاشىلىقتار بىرىگىپ، ىرىلەنىپ جاتىر. ولار نەگىزىنەن مال بورداقىلاۋمەن، ەت، ءسۇت، ءجۇن وڭدەۋمەن جانە باۋ-باقشا وسىرۋمەن اينالىسادى. وسىعان وراي، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ايماقتاردى ارالاپ، حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، كووپەراتيۆتەردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىك ءبىلۋ ارقىلى ۇجىمداردىڭ زاڭدىق ساۋاتى ارتادى. سول ارقىلى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن كومەكتەردى دە دەر كەزىندە الا الاتىن بولادى. كووپەراتيۆتەردى قۇرۋدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى – بىرىگۋ ارقىلى جەكە اۋلالار مەن شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزۋى، شارۋاشىلىقتى ودان ءارى دامىتىپ، ءونىمنىڭ كولەمى ساپاسىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى.

كووپەراتيۆتەردى قۇرۋدا اقتوبە وبلىسى دا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. وڭىردە مال شارۋاشىلىعى، وسىمدىك شارۋاشىلىعى جانە ءداستۇرلى ەمەس اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا قىزمەت ەتەتىن جۇزدەگەن كووپەراتيۆتەر قۇرىلدى. اۋىل-ايماقتاردا قۇرىلىپ جاتقان مۇنداي كووپەراتيۆتەر جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى دا جۇمىسپەن قامتيدى. قۇرىلعان كووپەراتيۆتەرگە «اۋىل شارۋاشىلىعى قارجىلاي قولداۋ قورى» اق فيليالى مەن «اقتوبە-اگروسەرۆيس» جشس ارقىلى ءسۇت جانە ەت تاسيتىن اۆتوكولىكتەر، ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى سىندى قاجەتتى قۇرىلعىلار جەڭىلدەتىلگەن پايىزبەن ليزينگكە بەرىلۋدە. ۇكىمەت تاراپىنان دا كورسەتىلەر قولداۋ از ەمەس. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كووپەراتيۆتەرگە جىلىنا 6 پايىزبەن 7 جىلعا دەيىن 18 ميلليون تەڭگەگە دەيىن شاعىن نەسيەلەر بەرىلەدى، سونداي-اق، ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى ارقىلى ساتىپ الىنعان تەحنيكا مەن جابدىق قۇنىنىڭ جارتىسى بيۋدجەتتەن وتەلەتىن بولادى.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دا كووپەراتيۆتەردى قۇرۋ جۇمىستارىن جەڭىلدەتۋ جانە دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار ءىس-شارالار اتقارىلۋدا. «وڭتۇستىك» ايماقتىق ينۆەستيتسيالىق ورتالىقتىڭ ىقپالىمەن وسى جىلى وڭىردە 11 كووپەراتيۆ قۇرىلدى. ال جىل باسىنان بەرى 567 ميلليون تەڭگەگە ءتۇرلى باعىتتاعى 28 كووپەراتيۆ قارجىلاندىرىلدى. ماسەلەن، سوماسى 63 ميلليون تەڭگە بولاتىن قۇس شارۋاشىلىعىنداعى ەكى جوبا، ەت پەن ءسۇتتى قايتا وڭدەۋ بويىنشا 133 ميلليون تەڭگەگە ون جوبا، اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكاسىن الۋ ءۇشىن 180 ميلليون تەڭگەگە بەس جوبا، 181 ميلليون تەڭگەگە مال شارۋاشىلىعىنداعى ون جوبا جانە 10 ميلليون تەڭگەگە وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءبىر جوبا قارجىلاندىرىلعان.

يندۋستريالدى ايماق – العا باسۋدىڭ كەپىلى

ايماقتاردى دامىتۋدا كوڭىل بولىنەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – يندۋستريالدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ. وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا بارلىق وبلىستاردا يندۋستريالدى ايماقتار قۇرىلۋدا. مىسالى، بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىندا يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 15 ميلليارد تەڭگەنىڭ 11 جوباسى جۇزەگە اسادى. التاۋى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كارتاسىنا ەنگەن. بۇل 416 تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوندىرىس ورنى تۇرىك ينۆەستورلارىمەن قويان-قولتىق قىزمەت اتقارادى. بيىل وڭىردە كانادا، يتاليا، يران كاسىپكەرلەرىمەن بىرلەسكەن وسىنداي 4 جوبا جۇزەگە اسپاقشى. وڭىردە تەحنولوگياسى زاماناۋي كومپانيالارمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.

بۇل ايماق رەسەيدىڭ 5 بىردەي ولكەسىمەن كورشىلەس، توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان. مۇنىڭ ءوزى قولايلى فاكتوردىڭ ءبىرى سانالادى. وبلىسقا ينۆەستيتسيا تارتۋدا تاعام جانە جەڭىل ونەركاسىپ، ماشينا جاساۋ سالالارى باسىم باعىت رەتىندە ايقىندالعان. يندۋستريالدى ايماق قۇرۋ قولعا الىندى. بۇل ينۆەستوردىڭ ينفراقۇرىلىم مەن لوگيستيكا، وتكىزۋ نارىعى سىندى ماسەلەلەرگە باس قاتىرماي، ءوز تەحنولوگياسىمەن كەلىپ، الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كەرەك. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىندا وڭىردە 30 كاسىپورىن اشىلسا، ەكىنشى بەسجىلدىقتا 22 جوبا جۇزەگە اسىپتى. بيىل تاپسىرىلاتىن جوبالاردىڭ اراسىنان مال تەرىسىن يلەپ، جىلىنا 400 مىڭ دانا اياق كيىم تىگەتىن زاۋىتتى، 6 مىڭ توننا ەت وندىرەتىن قۇس فابريكاسى مەن ماكارون فابريكاسىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.

ال الماتى وبلىسىنداعى يندۋستريالدى ايماقتاردا 17 كاسىپورىن جۇمىس ىستەسە، الداعى ۋاقىتتا ونىڭ سانىن 400-گە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. سەرىكتەس قالا «GateCity» اۋماعىندا «بەرەك» جاڭا يندۋستريالدى ايماعى قۇرىلىپ، وندا ءىرى كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن جالپى سوماسى 90 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 5 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وسىنىڭ  ناتيجەسىندە 2 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا ەت پولۋفابريكاتتارىن شىعاراتىن «باۋمانن» (گەرمانيا)، كارتوپ وڭدەيتىن «فارمفريتس» (گوللانديا)، جىلىجاي شارۋاشىلىعى بويىنشا «ەكوكۋلتۋر» (رەسەي) كومپانيالارى بار.

اقتوبە وبلىسىنداعى يندۋستريالدىق ايماقتا 2،2 ميلليارد تەڭگەگە 3 جوبا ىسكە قوسىلدى، ونىڭ ىشىندە سوققىعا قاۋىپسىز جابىندىلار، انتيفريزدەر  جانە ۇشقاباتتى قابىرعا بلوكتارى بار. سوماسى 9،5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 6 جوبانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋ ۇستىندە، ال جالپى سوماسى  76،2 ميلليارد تەڭگە بولاتىن  4 جوبا بويىنشا قۇرىلىس باستاۋ ءۇشىن جەر قازۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى العاندا، 85 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 13 جوبانى يگەرۋ قولعا الىندى.

باسپانامەن قامتۋ – باستى مىندەت

ايماقتاردىڭ دامۋى ءۇشىن قولعا الىنعان شارالاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – وڭىرلەردەگى حالىقتى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل رەتتە ەلىمىزدە ءتۇرلى باعدارلامالار قولعا الىنىپ، سان ءتۇرلى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلعانى ءمالىم. اسىرەسە، وتكەن جىلى قابىلدانعان «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزگەندەر قاتارى ارتتى. «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ – مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەلباسى جولداۋىندا بۇل تۋرالى: «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا بيىل «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستايدى. ول اسا ماڭىزدى مىندەتتى ورىنداۋعا – الداعى 15 جىلدا 1،5 ميلليون وتباسىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان»، – دەپ  اتاپ وتكەن بولاتىن.

2017 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 47 738 باسپانا پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا ارتىق. قۇرىلىس نىساندارىنىڭ ىشىندە كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۇلەسى 33 پايىزعا ۇلعايعان. حالىقتىڭ قولدانىسىنا بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ سانى بويىنشا استانا، الماتى قالاسى، ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى الدىڭعى قاتاردا. ەلىمىزدىڭ بارلىق 14 وڭىرىندە باعدارلاما اياسىندا بوي كوتەرگەن ۇيلەردىڭ قاتارى ارتقانى بايقالادى. مۇنداي ءوسىم باتىس قازاقستاندا – 84، جامبىل وبلىسىندا – 44، سولتۇستىك قازاقستاندا – 41، قىزىلوردا قالاسىندا – 38، ماڭعىستاۋدا – 35 جانە استانادا 33 پايىزدى قۇرايدى.

ايماقتاردىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ، تىرشىلىگىن تۇرالاتپاس ءۇشىن ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان شارالار شاش ەتەكتەن. ءبىر عانا «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قانشاما شارۋا تىندىرىلدى. باعدارلاما شەڭبەرىندە ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى، تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ، وندىرىستىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋدى. 2020 جىلعا دەيىن جالعاساتىن باعدارلاما بويىنشا قازاقستانداعى بارلىق ايماقتاردىڭ گۇلدەنە تۇسەرى ءسوزسىز. ەل ۇكىمەتىنىڭ ايماقتاردىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار سالۋى دا بەكەر ەمەس. ويتكەنى وڭىرلەردىڭ العا باسۋىنسىز ەل ەكونوميكاسىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button