قارجىلىق باقىلاۋ جاڭاشا قارقىن الماق

بيۋدجەت قارجىسى مەن مەملەكەتتىك م ۇلىكتەردى ىسىراپ قىلىپ، بىراق ونىسى اشكەرەلەنىپ قالعان سوڭ، «ىشكەن-جەگەنىن» كەرى قايتارعان 30 مىڭ شەنەۋنىك جازادان بوساتىلىپتى. بۇل تۋرالى ماجىلىستە ۆيتسە-سپيكەر، «نۇر وتان» فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى گۇلميرا يسيمباەۆانىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا جاريا ەتىلدى. وندا مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى تالقىعا سالىندى.

ۇلت جوسپارىنىڭ 93-قادامىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭى قابىلدانعان ەدى. وسىعان وراي، دەپۋتاتتار بۇل زاڭنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى. قارجى بۇزۋشىلىقتارىن بولدىرماۋعا جانە ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالار، سونداي-اق بيۋدجەتتىك ءتارتiپتى ارتتىرۋ، مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارىنىڭ ءوزارا ارەكەت ەتۋىندە تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋ تەتىكتەرىن رەتتەۋ جايىنا قانىقتى.

ۇكىمەت ساعاتىندا ەسەپ بەرگەن قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ۇلت جوسپارىنىڭ 93-قادامىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قابىلدانعان زاڭ «اۋديت جۇرگىزۋ كەزىندە دالدىك پەن الدىن الۋعا ەكپىن تۇسىرە وتىرىپ»، ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتىنىڭ جۇمىسىن قايتا فورماتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، بارلىق مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە، بۇزۋشىلىقتاردى تالداۋعا جانە الدىن الۋعا جول اشىلادى.

– جاڭا زاڭنىڭ ارقاسىندا ناقتى قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەرگە توقتالا كەتكىم كەلەدى. بىرىنشىدەن، وسى سالاداعى ادىسنامالىق نەگىز قامتاماسىز ەتىلدى. ەسەپ كوميتەتى – 21 جانە قارجى مينيسترلىگى 15 زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردى ۋاقتىلى ازىرلەپ، بەكىتتى. وسى جاڭا ءادىسناما بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن 230 مەملەكەتتىك اۋديتور وقىتىلدى. ەكىنشىدەن، شەكسىز تەكسەرۋلەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا اۋديت نىساندارىنىڭ تىزبەلەرىن ەسەپ كوميتەتى، تەكسەرۋ كوميسسيالارى جانە قارجى مينيسترلىگىنىڭ ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتى ءوزارا كەلىسۋ ارقىلى دايىندادى. سونداي-اق، بارلىق اۋديتورلىق تەكسەرۋلەر ناقتى ماسەلەگە باعىتتالىپ، تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى نەگىزىندە جوسپارلاندى، – دەدى مينيستر. ونىڭ مالىمەتىنشە، 2016 جىلى ىشكى قارجىلىق اۋديت كوميتەتىنىڭ جوسپارلى تەكسەرۋلەر سانى 10 ەسەگە، ال 2017 جىلى 18 ەسەگە ازايتىلعان. دالىرەك ايتساق، 2015 جىلى 3 مىڭ 268 تەكسەرىس وتكىزسە، 2016 جىلى بۇل كورسەتكىش 313-كە قۇلدىراعان، ال 2017 جىلى نەبارى 183 بولىپ وتىر.

«سونىمەن قاتار تەكسەرۋلەرگە شەكتەۋ قويىلاتىندىقتان، سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز بەكىتكەن جوسپار تىزبەسىن كەڭەيتپەۋگە تىرىستىق. جوسپارلى تەكسەرىستەردىڭ سانى از بولعانىمەن، ولاردىڭ ناتيجەلىلىگى جوعارىلادى. وسى جىلدىڭ 9 ايىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە سايكەس، تەكسەرىلگەن 1،4 تريلليون تەڭگەنىڭ 40 پايىزى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان. بۇل كورسەتكىش 2015 جىلى 30 پايىزدى قۇراعان ەدى. بۇل كەمشىلىكتەر راسىمدىك ەمەس: ولاردىڭ 43 پايىزى قارجىلىق سايكەسسىزدىكتەر. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلدارعا قاراعاندا 2 ەسەگە ارتتى»، – دەدى ب.سۇلتانوۆ. جوسپارلى تەكسەرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك رەۆيزورلار مەكەمەلەر، كومپانيالار مەن زاۋىت-كاسىپ­ورىنداردى ارالاپ، تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. سالدارىنان، نىساننىڭ جۇمىس ىرعاعىن بۇزادى، ءتىپتى تەكسەرىس كەزىندە ونىڭ ءىسى قاڭتارىلىپ تۇرىپ قالۋى ىقتيمال. سوندىقتان مينيسترلىك «قاشىقتىقتان» تەكسەرۋگە باسىمدىق بەرۋدە. تەكسەرۋشى كابينەتىندە وتىرىپ، نىساننىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى ۇسىنعان قۇجاتتارىن زەرتتەيدى، سايكەسسىزدىكتەر مەن بۇزۋشىلىقتاردى قارايدى.

«كابينەتتىك تەكسەرۋ» كامەرالدىق باقىلاۋ دەپ اتالادى. بۇل بويىنشا قارجى مينيسترلىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ءوز كابينەتىندە وتىرىپ، ينتەرنەت پەن كومپيۋتەر ارقىلى تەكسەرەدى ەكەن. «بۇل تەكسەرۋلەر تىكەلەي وبەكتىلەرگە شىعۋ ارقىلى ەمەس، جۇمىس ورنىندا اقپاراتتىق جۇيەلەرگە سۇيەنىپ، جۇزەگە اسىرىلادى. بۇزۋشىلىقتاردى الدىن الا انىقتاۋ، ولارعا جول بەرمەۋ جانە مەملەكەتتىك اۋديت وبەكتىلەرىنە اكىمشىلىك اۋىرتپالىقتى ازايتۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيەلەر دەرەكتەرى نەگىزىندە وبەكتىگە بارماي، ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت كوميتەتى جانە ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى كامەرالدىق باقىلاۋ جۇرگىزۋدە. وسى جۇمىستىڭ ارقاسىندا 2017 جىلدىڭ 9 ايىندا 1 اۋديتورعا شاققاندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ 935 راسىمدەرى تەكسەرىلدى. بۇعان دەيىن وسى باعىتتا 1 اۋديتور تەك 12 تەكسەرۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىن»، – دەيدى باقىت سۇلتانوۆ. وسى ورايدا 2017 جىلى 597 ميلليارد تەڭگەنىڭ، ال ەكى جىل ىشىندە 1 تريلليون تەڭگەدەن ارتىق سومانىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتارى الدىن الا انىقتالىپتى. «بۇل زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى ءوز ەركىمەن جويعاندارى ءۇشىن شامامەن 30 مىڭ لاۋازىمدى تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلدى»، – دەدى قارجى ءمينيسترى. «كامەرالدىق باقىلاۋ زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ەلەمەنتى رەتىندە ەندىرىلگەن بولاتىن. ول باقىلاۋ وبەكتىسىنە بارماي-اق جۇزەگە اسىرىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى باقىلاۋ وبەكتىسى جويسا، جازالاۋدان بوساتىلادى. سوندىقتان بۇل تەتىك ءوزىن جاقسى جاعىنان كورسەتىپ وتىر. كامەرالدىق باقىلاۋ ارقاسىندا ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ىشكى اۋديت بويىنشا بۇرىنعى جوسپارلى تەكسەرۋلەرى قيسىندى تۇردە قىسقارۋعا ءتيىس ەدى. الايدا ءبىز ونى كورىپ وتىرعان جوقپىز. بيىلعى جىلى بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ ەكى ەسە ارتتى»، – دەدى تۇسىنىكتەمە بەرگەن ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلجان قاراعۇسوۆا. ال باس قارجىگەر باقىلاۋ-قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ «دەرتى اسقىنعان» جەرىن ايتا كەلە: «شىنىندا، كوررۋپتسيا ماسەلەسى تۇتاستاي العاندا، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ دە، سونداي-اق باقىلاۋشى ورگانداردىڭ دا «اسا دەرتتى تۇسى» بولىپ تابىلادى. تەكسەرۋشى ورگانداردا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى زور. ويتكەنى ءالى كۇنگە دەيىن ولار باقىلاۋ وبەكتىلەرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا، بايلانىستا بولادى. بۇل رەتتە ونداي فاكتىلەر انىقتالسا، دەرەۋ دەن قويۋعا تىرىسامىز. بيىلعى 9 اي قورىتىندىسى بويىنشا شارالار قابىلدانىپ، ءبىزدىڭ جۇيەدەگى قىزمەتتىڭ ابىرويىن توككەن 6 لاۋازىمدى تۇلعاعا «قىزمەتكە تولىق سايكەس ەمەستىگى تۋرالى ەسكەرتۋ» جاسالدى، 3 لاۋازىمدى تۇلعاعا سوگىس جاريالاندى. وتكەن جىلى ءبىز ءتىپتى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارىن دا جۇمىستان قۋدىق»، – دەدى باقىت تۇرلىحان­ ۇلى. قارجى ءمينيسترى وسى تۇرعىدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا رەيتينگ ءتۇرىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن قولدادى: «مەملەكەتتىك اۋديتورلار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى رەيتينگىن ەنگىزۋ – بىزدە دە قولدانۋعا بولاتىن شارالاردىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. بىراق بۇل – رەيتينگى تومەندەردى جازالاۋ ءۇشىن ەمەس، ءبىزدىڭ اۋديتورلاردىڭ قىزمەت ساپاسى مەن ءرولىن ارتتىرۋ، ولاردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ ءۇشىن قاجەت»، – دەپ ءتۇسىندىردى باقىت سۇلتانوۆ. ال دەپۋتات ومارحان وكسىكباەۆ بولسا، رەۆيزورلارعا ارا ءتۇستى. «قازىرگى كەزدە بىزدە ەكى مىڭنان استام تەكسەرۋشى بار. ەسەپ كوميتەتىندە – 130-ى، 500-گە جۋىعى – ىشكى قارجى ءاۋديتى قۇرىلىمىندا، 600-دەن استامى تەكسەرۋ كوميسسيالارىندا جۇمىس جاساۋدا. مىنە، وسىلاردىڭ جۇمىسىن ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىنداي ەتپەي، ارقايسىسىنىڭ جولىن ناقتىلاپ بەرۋ كەرەك. ايتپەسە، ءبىز وسى سالانىڭ تيىمدىلىكتەن الىس جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. مۇنى ەسەپ كوميتەتى ءوز قولىنا الۋى كەرەك»، – دەيدى دەپۋتات.

ءوز كەزەگىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ، ياعني ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جانە مينيسترلىكتەر جانىنان قۇرىلعان كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن باقىلاۋمەن قامتي الىپ وتىرعاندارىن اڭگىمەلەدى. «كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەردى اۋديت ارقىلى تەكسەرۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ زاڭ جۇزىندە شەشىلۋى ارقاسىندا بىلتىرعى جىلدىڭ ۇقساس مەرزىمىندە جالپى العاندا، 3 تريلليون 267 ميلليارد تەڭگەنى تەكسەرسەك، بيىلعى جىلعى 9 اي ىشىندە 22 تريلليون 808 ميلليارد تەڭگەنى باقىلاۋعا الدىق. مۇنىڭ كوبىسى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا تيەسىلى. كوردىڭىزدەر مە، ۇكىمەتتىك اكتيۆتەر مەن قاراجاتتاردى تەكسەرۋمەن قامتۋ 7 ەسە ءوسىپ وتىر. بۇل مۇمكىندىك 2015 جىلى كۇشىنە ەنگەن زاڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. ناتيجەسىندە، ءبىز بۇل سەكتوردى تەكسەرۋگە كىرىستىك»، – دەدى ول. ۇكىمەت ساعاتىن قورىتىندىلاعان ۆيتسە-سپيكەر گ.يسيمباەۆا دەپۋتاتتار تاراپىنان ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەر ۇكىمەتكە جىبەرىلەتىن ۇسىنىمدار تۇرىندە قابىلدانعانىن جەتكىزدى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button