جاۋراعاندار كومىرسىز جىلىنا الماس

قازاقستاننىڭ قويناۋىندا 150-160 ميلليارد توننالى كومىر قورى بار. بۇل شامامەن 300 جىلعا جەتەدى دەيدى ماماندار. ەلىمىزدە پايدالانىلاتىن وتىننىڭ ەكىدەن ءبىرى كومىردىڭ ۇلەسىندە بولعاندىقتان، قارا وتىندى ءوندىرۋ جونىنەن دە اسىعىمىز تۇگەل: الەمدەگى ۇزدىك وندىقتامىز. وتكەن جىلى 98 ملن توننا كومىر ءوندىرىلدى. بيىلعى ءوندىرىس بۇرىنعىدان دا قارقىندى. الايدا باسقا وڭىرلەردى ايتپاعاندا، قارا وتىننىڭ ءدال ۇستىندە وتىرعان قاراعاندى حالقىنىڭ ءوزى كومىر تاپپاي، سۋىق ۇيدە بۇرسەڭ قاعىپ وتىر. قويماعا كەلگەن كومىر جاۋراعان ەلگە جۇعىن دا بولمايتىنىن كورە تۇرا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر وتىن تاپشىلىعى جوق دەۋدەن تانار ەمەس.

كومىر تاپشىلىعىن قاتتى سەزىپ وتىرعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى – قوستاناي وبلىسى. وبلىس ورتالىعىنداعى قابىلداۋ ورىندارىنداعى قور تاۋسىلعان. قوستانايدا كومىر قابىلدايتىن جەتى قويما بولسا، قازىر سونىڭ بىرەۋىندە عانا قارا وتىن ساتىلۋدا. سوندىقتان ونىڭ الدىندا ۇزىن-سونار كەزەك. شالعايدان كەلگەن تاسىمالداۋشىلار ساعاتتاپ ەمەس، تاۋلىكتەپ كۇتۋگە ءماجبۇر. كومىر وندىرۋشىلەرمەن الدىن-الا كەلىسىم بولعانىمەن، ولار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سۇرانىسىن دەر كەزىندە قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. سەبەبى قارا وتىندى جەتكىزەتىن ۆاگوندار جەتىسپەيدى. جەرگىلىكتى قويما يەلەرى قولدا بار كومىردىڭ باسىم بولىگىن بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە دەپ ساقتاپ وتىرعان كورىنەدى. جەكە تۇرعىندارعا بەرەرىمىز تاۋسىلدى دەيدى ولار. ال ايماق باسشىلىعى  كومىر قورى جەتكىلىكتى ەكەنىن العا تارتادى.

ورتالىققا اۋدان، اۋىلداردان كەلگەن كولىكتەر  قاقپادان كەيىن قايتۋعا ءماجبۇر. «تەلەفونمەن الدىن-الا حابارلاسىپ، ۆاگون تۇندە كەلەتىنىن ەستىگەنبىز. كەلسەك، قويما بوس. تاعى دا بوس قايتاتىن ءتۇرىمىز بار. ەكى قابىلداۋ ورنىندا بولدىق، ەكەۋىندە دە كومىر جوق. قاراسۋ اۋدانىنان كەلىپ تۇرمىز. جول شىعىنى قالتانى جۇقارتاتىن بولدى»،  – دەيدى جۇرگىزۋشى ۆيتالي كۋزوۆلەۆ.

سارسەن الىمباەۆ، ەسىمدى جۇرگىزۋشىنىڭ دە ايتارى وسى. «شۇباركولدىڭ كومىرىن الا الماي سەندەلدىك.  تورعايدان، ناۋرىزىمنان كەلىپ، اپتالاپ كۇتەمىز. جالداپ كەلگەن «كاماز»-داردىڭ اقىسى كۇن سايىن وسە بەرەدى. بۇل تاپشىلىق قاشانعا دەيىن سوزىلارىن بىلمەيمىز»، – دەپ قامىعادى ول.

جەرگىلىكتى تۇتىنۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، شۇباركول كومىرىنىڭ تونناسى باستاپقىدا 14500 تەڭگەدەن ساۋدالانسا،  ءبىر اپتادان كەيىن 15 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلگەن. باعانىڭ بىلاي قۇبىلۋىنا اراداعى الىپساتارلاردىڭ دا ىقپالى بار. ال وبلىستىق اكىمدىكتەگىلەر تاپشىلىق تا، قىمباتشىلىق تا جوق دەپ وتىر.

«قازىر بىزدە جەتكىلىكتى قور، 200 مىڭ توننادان استام كومىر بار. «قازاقستان تەمىرجولىمەن» جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىندا  قوسىمشا ۆاگوندار ءبولۋ جونىندە كەلىسىم جاسالدى. ولار ۋادە بەردى، سوندىقتان بۇل ماسەلە تولىق شەشىلدى دەسە بولادى»، – دەيدى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تكش باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۋمبات يمانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا، قويمالار الدىنداعى ۇزىن-سونار كەزەكتەردىڭ تۋىنداۋىنا ادامداردىڭ قىس دايىندىعىنا كەش كىرىسەتىندىگى جانە جاپپاي ساپالىسىن الۋعا ۇمتىلاتىندىعى سەبەپ ەكەن.

تاپشىلىقتى تۋدىرعان – الىپساتارلار

قازاقستاندىقتار اراسىندا شۇباركولدىڭ كومىرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. قارا وتىنعا باي بۇل كەن ورنىندا كومىر وسىدان 30 جىل بۇرىن وندىرىلە باستاعان ەدى. گەولوگ ماماندار كەزدەيسوق اشقان بۇل كەنىشتىڭ داڭقى جىلدار وتە كەلە بۇكىل الەمگە تارالادى دەپ ەشكىم ويلاماعان. ورتالىق «قارا مارجانىنا» اينالعان شۇباركول كومىرىن وزىمىزدەن بولەك، فينليانديا، ۇلىبريتانيا، يتاليا، رۋمىنيا، گەرمانيا، پولشا، دانيا، سەربيا، ۋكراينا، ليتۆا، ەستونيا، ۆەنگريا، بولگاريا جانە جاپونيا تۇتىنىپ وتىر. وتىننان بولەك، فەرروقورىتۋ، گلينوزەم، اليۋميني، تسەمەنت، ءتۇستى مەتالدار مەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ وندىرىسىندە كەڭىنەن پايدالانىلادى.

شۇباركول كومىرىنىڭ قىزۋى جاقسى ءارى كۇل از قالاتىنىن بىلەتىن جۇرت باعاسى شارىقتاپ كەتسە دە، وسى وتىندى الۋعا تىرىسادى. الايدا قازىر ونى وڭىرلەردەگى قويمالاردان تابۋ مۇڭ. تۇتىنۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، الىپساتارلار كومىردىڭ تاپشىلىعى مەن نارىقتاعى شيەلەنىستى قولدان جاساپ وتىر.

قازاقستاننىڭ ءار ايماعىنا كومىر ساتۋمەن اينالىساتىن كومپانيا وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، وتىندى جەتكىزۋشىلەر «شۇباركول كومىر» اق-مەن تىكەلەي جۇمىس ىستەي الماعاندىقتان دا ۇلكەن تۇيتكىل تۋىپ وتىر. «شۇباركول كومىردىڭ»  ارنايى 3-4 ديلەرى بار. باسقالارعا اتالعان كومپانيامەن تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالىنعان. ولار ءبارىن ايماق بويىنشا ءبولىپ العان. ال ءبىز تەك ديلەرلەردەن الىپ، ساتا الامىز. بىزدە تاڭداۋ جوق، وسىلاي جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇرمىز»، – دەيدى كومىر جەتكىزۋشى.

باسقا ايماقتارداعى سەكىلدى الماتىداعى كومىر قويمالارىندا دا قىس باستالماي جەل قىدىرىپ ءجۇر. قالا ماڭىنداعى ەلدى-مەكەندەر مەن وبلىس حالقى قويمالاردى اڭدۋمەن كۇن وتكىزۋدە. كومىر جەتكىزىلسە، كەزەككە تۇرادى. ۇلگەرگەندەر الىپ، ۇلگەرمەي قالعاندار كەلەسى ۆاگوندى كۇتۋگە ءماجبۇر. اۋەلدە وتىننىڭ 15 مىڭ تەڭگەگە شارىقتاعانىنا شاعىمدانعاندار ەندى قولى جەتكەنىنە قۋانىشتى.  ماسەلەن، انگارسكايا كوشەسىندەگى قويمانىڭ الدىنا تاڭعى ساعات 6-دان باستاپ كەزەككە تۇرعاندار تۇسكە دەيىن 400 توننانى تالاپ اكەتكەن.

«تاڭەرتەڭ 9-دا كەلگەنبىز. 70-ءشى بولىپ جازىلعانمىن. ءالى 55 ماشينا بار. كومىر جەتە مە، جەتپەي مە بىلمەيمىن. قىستاپ شىعۋىما جوق دەگەندە 5 توننا كەرەك. الايدا قازىر  قولىمدا 4 تونناعا عانا جەتەتىن اقشا بار. ودان بولەك، كومىردى ۇيگە جەتكىزىپ بەرەتىن كولىكتىڭ اقىسىن بەرۋىم كەرەك.  قازىر بەنزين قىمبات. جۇك كولىكتەرى جەتكىزىپ بەرگەنى ءۇشىن جوق دەگەندە 12-15 مىڭ سۇرايدى. ءبىر تانىسىما ءوتىنىش جاساپ، 10 مىڭ تەڭگەگە كەلىستىك»، – دەيدى  الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ءجۇنىسحان ءمۇتالىپوۆ.

قويمالار كومىردىڭ ءبارىن تاراتىپ جىبەردىك، كەنىشتەردەن جەتكىلىكتى كومىر جەتكىزۋگە ۆاگوندار جەتىسپەي جاتىر دەپ سىلتاۋراتسا، «قازاقستان تەمىرجولى – جۇك تاسىمالى» اق وكىلدەرى جەرگىلىكتى قويمالاردا قارا وتىن جەتكىلىكتى ەكەنىن، تاپشىلىق قولدان جاسالىپ وتىر دەيدى.

«قازاقستان تەمىرجولى – جۇك تاسىمالى» اق مالىمەتىنە سايكەس، 2017 جىلعى قازان ايىنىڭ العاشقى ون كۇنىندە ەل ايماقتارىنا 2،9 ميلليون توننا كومىر جەتكىزگەن. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 6 پايىز جوعارى بولىپ وتىر. «قاراجىرا لدت» جشس، «بوگاتىر كومىر» جشس سياقتى ءىرى جۇك جونەلتۋشىلەر وزدەرىنە ءتيىستى جوسپاردى 100 پايىز ورىنداپ شىقسا، «بوگاتىر كومىر» جشس ارتىلعان كومىردىڭ كولەمىن بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا كوپ ورىنداعان.

«كومىردىڭ ۇستىندە وتىرىپ، وتىنعا جارىمايمىز»

ەلىمىزدەگى كومىردىڭ وتانى، شاحتەرلەر وبلىسى – قاراعاندىدا دا وتىن ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءدال كومىردىڭ ۇستىندە وتىرىپ قارا وتىندى قىمباتقا ساتىپ الاتىندارىنا نارازى.

80 جاستاعى گالينا وسيپوۆا شاحانداعى كوپپاتەرلى ءۇيدىڭ ءتورتىنشى قاباتىندا ورنالاسقان پاتەرىنە كۇن سايىن شەلەكپەن كومىر تاسيدى. زەينەتكەردىڭ سوزىنشە، قازىر ىرگەدەگى شاحتينسك قالاسىنان اكەلىنگەن كومىردىڭ ءبىر تونناسى سەگىز مىڭ تەڭگەدەن ساتىلۋدا. ال جۇرت كوپ سۇرايتىن قاراعاندى كومىرىنىڭ ءبىر تونناسىن شاحاندىقتار جەكەمەنشىك كومىر تاسۋشىلاردان 12 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الادى. بۇل – كومىردىڭ ءوز باعاسى، ال ونى قاراعاندى قالاسىنان شاحان كەنتىنە جەتكىزگەنى ءۇشىن جۇك كولىگىنە تاعى 10 مىڭ تەڭگە تولەۋ كەرەك.

– كومىر ەكى ەسەدەي قىمباتتاپ كەتتى. بۇل دەگەن سۇمدىق قوي. كەنتىمىزدىڭ اينالاسى تولعان شاحتا، ال ءبىز تونناسىنا 12 مىڭ تەڭگەدەن تولەپ جاتىرمىز. بۇعان قوسا، كومىردى جەتكىزىپ بەرگەنى ءۇشىن بىرنەشە مىڭ تەڭگەدەن تاعى تولەيمىز. ءبىر كۇن زەينەتكەر سياقتى ءومىر ءسۇرىپ كورسە، قانداي كۇي كەشىپ جاتقانىمىزدى تۇسىنەر ەدى. زەينەتاقىمدى جىرىمداپ، باسقانى الماسام دا، وتىن الۋىم كەرەك. قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلە جاتىر، ءۇي جىلى بولماسا، بەرەكەڭ قايدان بولادى؟ –  دەيدى اشىنعان زەينەتكەر گالينا وسيپوۆا.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ كەنتتەرىندەگى كوپقاباتتى پاتەرلەردىڭ كوبىنىڭ تۇرعىندارى ۇيلەرىن بۇرىننان كومىرمەن جىلىتادى. «بۋرجۋيكا» دەپ اتالىپ كەتكەن تەمىر پەشپەن جىلىناتىن پاتەر تۇرعىندارى كومىردى سىرتتا، وزدەرى سالىپ العان شاعىن قورالاردا ساقتايدى. وتىندى الىستان تاسۋدى قيىنسىناتىندار پاتەردىڭ ىشىنە تاسىپ، جۋىناتىن بولمەگە، اس ۇيدە نەمەسە بالكونعا كىرگىزىپ قويادى. الايدا بيىل قاراعاندىلىقتار ءۇشىن كومىرگە قول جەتكىزۋ مۇڭ بولىپ وتىر. «وتىندى شەلەكتەپ تاسۋعا دا، تاڭنان قارا كەشكە دەيىن پەش جاعۋعا دا كونەمىز، تەك كومىر جەتكىزىپ الساق بولدى» دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.

– اۋىلعا كومىر اكەپ ساتاتىنداردىڭ ۋادە ەتكەنىنە ءبىر اي بولدى، وتىندى ءالى جەتكىزگەن جوق. بىرەسە كەزەك كوپ، بىرەسە كومىر ناشار دەيدى، ايتەۋىر سىلتاۋلارى كوپ، – دەيدى كوكپەكتى اۋىلىندا تۇراتىن يۋليا فرانك.

نۇرالىقتاردىڭ دا باس اۋرۋى وسى. ايتۋلارىنشا، قىركۇيەكتە 15 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلعان كومىردىڭ باعاسى تاپشىلىققا بايلانىستى 16 مىڭ تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەن.

– ءبىر اي بۇرىن 15 مىڭ تەڭگەدەن بەس توننا الىپ، 75 مىڭ تەڭگە بەرگەنمىن. قازىر 16 مىڭ تەڭگە بولىپ كەتىپتى دەپ ەستىدىم. اكەلسە، جۇرت بىردەن تالاپ اكەتەدى. حابارلاندىرۋ بويىنشا فيرماعا تەلەفون سوقساق، كومىر ساتىلىپ كەتتى دەيدى. جاي كومىر ەمەس، التىن كومىر بولىپ تۇر، – دەپ قىنجىلادى نۇرا اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ليۋبوۆ بيتنەر.

قاراعاندى حالقىنىڭ جانايقايى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قۇلاعىنا جەتتى. باقىتجان ساعىنتاەۆ وبلىس قويمالارىنداعى ۇزىن-سونار كەزەكتىڭ جاعا ۇستاتارلىق جاعداي ەكەنىن ايتىپ، ۇكىمەت وتىرىسىندا ايماق باسشىسىن ورنىنان تۇرعىزدى.

– كومىر وندىرىلەتىن وبلىس، كومىردىڭ وتانى. ال ونىڭ كەزەگىندە كولىكتەر بىرنەشە شاقىرىمداعان جەردە قاڭتارىلىپ تۇر. جىلۋ ماۋسىمىنا دايىنبىز دەگەندەرىڭىز وسى ما؟ ەرلان جاقان ۇلى، مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟، – دەدى پرەمەر-مينيستر.

وبلىس اكىمى وڭىردە كومىر تاپشىلىعى جوق ەكەنىن، كەزەكتىڭ كوبەيۋى سۇرانىستىڭ كۇرت ارتۋىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتىپ اقتالدى. «كومىر جەتكىلىكتى ءوندىرىلىپ جاتىر، تولىقتاي جەتكىزىپ تە جاتىرمىز. وبلىستا كومىر تاپشىلىعى دەگەن ماسەلە جوق. وتكەن جىلى حالىق كومىردى قازان ايىنان باستاپ الا باستاعان. بيىل قىركۇيەكتەن باستالىپ كەتتى»، – دەدى ەرلان قوشانوۆ.

اكىمنىڭ جاۋابىنا قاناعاتتانباعان ۇكىمەت باسشىسى: «ەرلان جاقان ۇلى، سوندا حالىق كىنالى دەگىڭىز كەلىپ تۇر ما؟ بۇرىن قازاندا العان، قازىر قىركۇيەكتە الىپ جاتىر دەيسىز بە؟ بار ماسەلە وسىندا ما؟»، – دەپ ە.قوشانوۆتى تىعىرىققا تىرەدى.

وتكەن اپتادا قويمالارى كەزەكتە تۇرعانداردىڭ الاڭىنا اينالعان استانا قالاسىنىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ تە ارىپتەسىنىڭ ءسوزىن قوستادى. «باكىتجان ءابدىر ۇلى، جاعداي باقىلاۋدا. كومىر جوق ەمەس، بار. بىزدەگى تۇيتكىل –  شۇباركول كومىرى. 10 كۇننىڭ ىشىندە ءبىر ايدىڭ نورماسىنداعى كومىر ساتىلىپ كەتتى. سۇرانىس 3 ەسەگە ءوستى. ەرتەڭ 5 مىڭ توننا كومىر كەلەدى، ماسەلە شەشىلەدى. نەگىزىندە، سۇرانىس ادەتتەگىدەن ەرتە باستالىپ كەتتى، ءبىز مۇنى ەسەپكە المادىق، سوندىقتان بۇكىل گرافيكتى قايتا قاراۋ كەرەك بولدى، تاسىمال گرافيگىن دە قايتا تۇزدىك»، – دەدى ەلوردا باسشىسى.

پرەمەر-مينيستر ەكى اكىمنىڭ دە ءۋاجىن مىسە تۇتپادى. «وتكەندە نە دەدىڭدەر؟ جىلىتۋ ماۋسىمىنا ءبارى دايىن دەگەن جوقسىڭدار ما؟ وسى ما دايىندىقتارىڭ؟ كومىرلەرىڭ ءالى جوق. بۇل ارادا ءوز ىسىنە جاۋاپسىز ادامدار بار، باسقا تۇك تە ەمەس. بۇل ءسوزىمدى ەسكەرتۋ دەپ ەسەپتەڭدەر!»، – دەدى باقىتجان ساعىنتاەۆ قاتقىل ۇنمەن.

ەسكەرتۋدەن كەيىن استاناداعى جاعداي قالىپقا تۇسە باستادى. وتكەن اپتانىڭ سوڭىندا ەلورداعا 5 مىڭ توننادان استام كومىر جەتكىزىلىپ، وتىننان تارىققان تۇرعىنداردىڭ تىرلىگى وڭالدى.  قالالىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باسشىسى رىسگۇل قاۋعاباەۆانىڭ ايتۋىنشا، 1 قىركۇيەك پەن 11 قازان ارالىعىندا استاناعا 46 726 توننا كومىر جەتكىزىلگەن.  بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا ارتىق بولسا دا، تۇرعىنداردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المادى. قارا وتىنمەن ەلوردالىقتاردى تولىق قامتۋ ءۇشىن اكىمدىك قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن كۇنىنە 1،5 مىڭ توننا شۇباركول كومىرىن جەتكىزىپ وتىرماق. قازاننان كەيىن نە بولارى ازىرگە بەلگىسىز. عالىمداردىڭ «بيىل سوڭعى 100 جىلداعى ەڭ سۋىق قىس بولادى» دەگەن بولجامى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قۇلاعىنا جەتكەن بولار. الدىن-الا قامدانار. قاراشانى قىستان قىسىلتپاي الىپ شىقسا ەكەن.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button