تاربيە ەكىجۇزدى قانجار تەكتەس

كۇللى جاندى نارسەنىڭ ءنار الار تامىرى بار دەسەك، ادام بالاسى ءۇشىن كوز بەن قۇلاق – سول تامىر. سانانى تاربيەلەيتىن نارسە اقپارات بولسا، ول كوزگە كورىنىپ، قۇلاققا ەستىلەدى. سول ارقىلى ميعا ءسىڭىپ، ويدا قورىتىلادى. ال ءوز بەتىنشە سارالانىپ، قورىتىلعان نارسە داعدىعا اينالادى. داعدى – ادەت. ادەت مىنەزدى قالىپتاستىرادى. ال قالىپتاسقان مىنەزدىڭ وزگەرە قويۋى قيىن. «سۇتپەن بىتكەن مىنەز – سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن قازاق ماقالى وسىنى تۇسىندىرەدى. ال ءبىز وسىعان قۇلاق اسىپ ءجۇرمىز بە؟

بۇگىندە ۇرپاق تاربيەسى دەگەن ءسوز ۇعىم رەتىندە ءمانىن جويا قويماعانىمەن، ونى كوپشىلىگىمىز بىرتە-بىرتە جايىنا قالدىرىپ بارا جاتقان سياقتىمىز. قالاي؟ ەڭ الدىمەن مەكتەپ جاسىنداعى بالاڭىزعا سمارتفون اپەردىڭىز بە، سونىڭ ءوزى تاربيەدەگى ءبىرىنشى شەگىنىس. نەگە؟ سەبەبى ءسىز سمارتفون ۇستاعان بالانى تولىق باقىلاي المايسىز. ول ءسىزدىڭ كوزىڭىزدەن تاسا جەردە سمارتفوننان ويىن ويناي ما، بەينەسيۋجەت كورە مە، الەۋمەتتىك جەلىگە كىرىپ، دوستارىمەن حات جازىسا ما، بىلمەيسىز. ياعني، قولىنا قۇرال ۇستاتقاسىن بالاڭىزدى شەكتەي المايسىز. ارينە، شەكتەۋ دەگەن قيىندىقتان قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى ەمەس، بىراق كەز كەلگەن نارسەنى كەرەگىنشە پايدالانۋ ارتىق بولمايدى. جالپى شەكتەۋدى ايتامىز، بۇگىنگى جاس اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى بالاسىن تۋعاننان تەلەفونمەن تۋىس قىلىپ قويادى. جىلاسا مۋزىكا قويىپ بەرەدى، مۋلتفيلم قويىپ بەرەدى، ويىن ويناتادى ت.س.س. دەمەك، جاس باسىنان اقپاراتتار تاسقىنىنان زارداپ شەككەن بالانىڭ ساناسى قاجەتسىز اقپاراتتارعا تولىپ قالادى دا، ميدىڭ جۇمىسى باياۋلايدى. بالا ءوز بەتىنشە اقپاراتتاردى سارالاپ، كەرەكتى-كەرەكسىزىن ايىرۋعا قابىلەتسىزدەۋ بولادى.

جاسىراتىن تۇگى جوق، عالامتور بۇگىندە عالامدىق تۇيتكىلدەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ادام ءۇشىن سانانى زالالدى اقپاراتتان ساقتاۋ جىل سايىن قيىنداپ بارادى. كۇللى الەمدى الاقانداي اسپاپتىڭ ىشىنە جيىپ بەرگەن عالامتور ەكىجۇزدى قانجار سەكىلدى. ونى پايدالانا وتىرىپ، سانسىز مالىمەتتەردىڭ ىشىنەن وزىڭە كەرەكتىسىن عانا ەمەس، كەرەكسىزىن دە مولىنان تاباسىڭ. كەرەكتىسىن عىلىم-بىلىممەن سۋسىنداۋدى قاجەت ەتەتىندەر پايدالانسا، كەرەكسىزى – كەز كەلگەننىڭ الدىنان شىعىپ، كوزىن اربايدى. ەڭ وكىنىشتىسى، ول مالىمەتتەر ءالى اقىلى تولىسىپ، كوزقاراسى قالىپتاسپاعان جاستاردىڭ نازارىن اۋدارىپ، ساناسىن ۋلاي باستايدى. جاس بالانى دۇرىس ءبىلىم الىپ، دۇنيە سىرىنا ءۇڭىلىپ، ساناسىن گۋمانيستىك قالىپتا، رۋحاني ادامدىق يدەيالار نەگىزىندە قالىپتاستىراتىن كەزىندە ۋاقىتىن ۇرلاپ، پايداسىز قۇبىلىستارعا ەلىكتىرەدى. ال الاكوڭىل بالا ەشتەڭەنى تىندىرىپ جارىتپايدى. ءوزىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن جەڭىل جولمەن قاناعاتتاندىرعان بالا كىسىنىڭ جەتەگىنە ەرگىش قالىپقا ءتۇسىپ، جەكە تۇلعا رەتىندە تۋرا جولدان اداسادى. ءوزىن قوعامعا قاجەت تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرا الماعان ادام ءوزىنىڭ قايسىبىر ۇلتتىڭ وكىلى نە بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىڭ ازاماتى، ءبىر وتباسىنىڭ لايىقتى مۇشەسى رەتىندە سەزىنە الماعاسىن ومىردەن تۇڭىلۋگە دەيىن بارىپ، ءتۇرلى جاعدايلارعا ۇشىراپ جاتادى. دەمەك، بالانى ازعىن اقپاراتتاردان ساقتاۋ – ونىڭ رۋحاني جاعىنان تولىققاندى ازامات بولىپ جەتىلۋىنە جاسالعان كومەك دەگەن ءسوز.

بۇگىندە بالالاردىڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىگە ەركىن كىرىپ، جاسىنا ساي ەمەس (+16، +18، +21 دارەجەسىندەگى) ءتۇرلى اقپاراتتارعا قول جەتكىزۋى – كوپتەگەن جاستاردىڭ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ ءجۇر. مىسالى، وتكەن جىلى قىرىق مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق مەكتەپ وقۋشىلارى ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پورنوسايتتارعا تىركەلگەندىگى جايىندا مالىمەت شىقتى. ول، ارينە، ءىزسىز كەتىپ جاتقان جوق. كامەلەت جاسىنا تولماعان كوپتەگەن جاس قىزداردىڭ اياعى اۋىرلاپ قالىپ جاتقانى سونىڭ ناقتى دالەلى. سول سەكىلدى، وتكەن جىلى رەسەيلىك «ۆكونتاكتە» جەلىسىندە پايدا بولعان «سيني كيت» اتتى توپ وزىنە تىركەلگەن بالالاردى بوپسالاپ، بىرنەشە ەلدە جاس بالالاردى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەنى بەلگىلى بولعان ەدى.

ۇلكەندەرگە قاراعاندا جاس بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى ايىرماشىلىعى – ولاردا قايسىبىر نارسە تۋرالى دۇرىس تۇسىنىك بولماعانى سەبەپتى كورگەندەرىنە ەلىكتەيدى، ەستىگەندەرىن جاساپ كورۋگە بەيىم تۇرادى. ال ونىڭ ارتى ءتۇرلى قيىن جاعدايلارعا سوقتىرۋى مۇمكىن.

دەمەك، بۇگىنگى وركەنيەتتى ومىرىمىزدە بالالاردى كەرەكسىز، جاسىنا ساي ەمەس ازعىن اقپاراتتاردان ساقتاندىرۋ ەسىمىزدەن شىقپاۋعا ءتيىس ءىستىڭ باستىسى.

تاربيە بەرۋ ءىسى سان-سالالى. جوعارىداعى ايتىلىپ وتكەن ساقتاندىرۋ، شەكتەۋ شارالارى تاربيە بەرۋ مەن داعدى قالىپتاستىرۋ ىسىندەگى ەستە ساقتاۋعا ءتيىس ءىستىڭ ءبىرى بولسا، تاعى ءبىرى ونەگە دەپ اتالاتىن ۇعىم.

تاربيە بالاعا جاقسى نارسەلەردى ۇيرەتۋمەن، اقىل ايتۋمەن، قاتەلىگىن تۇسىندىرۋمەن بەرىلەتىن بولسا، ونەگە – كورسەتۋمەن بەرىلەتىن تاربيە. ەگەر تاربيە بەرۋشى تاربيەلەنۋشىگە جاقسى بولۋ كەرەكتىگى جونىندە اقىل ايتىپ، جاقسى نارسەلەردى ناسيحاتتاپ، بىراق سونى ءوزى جاساماسا – ونىڭ اسەرى بولمايدى دەگەن ءسوز. بالاعا قۇلاعىنا قۇيىلعان اقىلدان گورى كوزىمەن كورگەن نارسە اسەرلى. بۇل جايىندا قازاق حالقى «ۇيادا نە كورسەڭ – ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەپ ماقالدايدى. دەمەك، بالا تاربيەسىندە ونەگە – باستى ۇستانىم بولۋى ءتيىس.

ونەگە – بالانىڭ بولاشاقتا كاسىپ تاڭداۋىنا، ءومىر جولىن ايقىنداۋىنا دا ساباق بولادى. كوپتەگەن بالانىڭ اكەسىنىڭ كاسىبىن جالعاستىرۋشى بولۋى نە اكەسىنىڭ ونەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىنى سول وتباسىندا كورگەن-بىلگەنىنىڭ اسەرىنەن. «اكە كورگەن – وق جونار» دەگەن قازاق بىردەڭەنى ءبىلىپ ايتقان.

ارينە، كوزبەن كورىپ بويعا سىڭەتىن ونەگەنىڭ ءبارى دۇرىس دەۋگە كەلمەيدى. كەيدە بالاعا دۇرىس تاربيە بەرەمىز دەپ، قوعام داستۇرىنە وعاش، مەملەكەتتىڭ زاڭىنا قايشى ارەكەتتەرگە باراتىن اتا-انالار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – كەيىنگى كەزدە مەكتەپ جاسىنداعى بالاسىن ءوز قالاۋىمىزشا تاربيەلەيمىز دەگەن اتا-انالاردىڭ ۇستانىمدارىن بالالارىنا دا تاڭىپ، ءالى نەنىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن بۇلدىرشىندەردى تۇمشالاپ قويۋى بولىپ وتىر.

جىل سايىن قىركۇيەكتە، جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا مەكتەپ باسشىلارى مەن اتا-انالار اراسىندا وقۋشىلاردىڭ كيىمىنە وراي داۋ تۋىپ، كەلىسپەۋشىلىكتەر بولىپ جاتادى. كەيبىر اتا-انالار بالالارىنا ءدىني سەنىمگە بايلانىستى كيىمدەر كيگىزىپ قويعىسى كەلەدى، ال مەكتەپ باسشىلىعى مەكتەپ فورماسىن تالاپ ەتەدى. ارينە، اتا-انا بالا تاربيەسىنە جاۋاپ بەرەتىن نەگىزگى تۇلعا، بىراق ولار ءوز بالالارى وقيتىن مەكەمەنىڭ تالابىنا مويىنسۇنۋى ءتيىس. ويتكەنى مەملەكەت مەكتەپتەرگە ارناۋلى كيىم ۇلگىسىن بەكىتىپ قويعان. بۇل ورىندى ءىس. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرى كيىنۋ ماسەلەسىندە ەشبىر وقۋشىنىڭ  ۇلتىنا، ءدىني سەنىمىنە قاراي كيىنۋىنە جول بەرمەيدى.

ەگەر بۇزاقىلىق زاڭدى مويىنداماي، قىلمىستىڭ جازاسى بارىن ەسكەرمەيتىندەردەن شىعادى دەسەك، مەكتەپتىڭ تالابىن تىڭداعىسى كەلمەيتىن اتا-انالاردىڭ ارەكەتى – بالالارىنىڭ بولاشاقتا قوعامدىق تارتىپكە باعىنباي، زاڭدى بۇزۋعا بەيىم بولاتىنىن ۇقپايدى دەگەن ءسوز. بۇل ونەگەنىڭ ورەسىز، ءورىسسىز ءتۇرى.

جالپى، ءتارتىبى ناشار، مىنەزى بۇزاقىلىققا بەيىم بالالاردىڭ پسيحولوگياسىن زەرتتەگەن پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ بولمىسىنىڭ سولاي قالىپتاسۋىنا وتباسىلىق جانجالدار مەن اكە-شەشەنىڭ تەرىس ونەگەسىنىڭ اسەرى تيگەن دەپ ەسەپتەيدى. دەمەك، بالالارىنىڭ دۇرىس ادام بولىپ قالىپتاسۋىنا قام جەيتىن اتا-انالار الدىمەن ءوزىن جوندەپ، بالاسىنا دۇرىس ونەگە كورسەتۋى كەرەك ەكەنىن جادىنان شىعارماۋى ءتيىس.

جاس ۇرپاقتىڭ ءتان ساۋلىعى دا باستى نازاردا ۇستايتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى ۇرپاعى ساۋ ۇلت قانا قالىپتى دامي الادى.

«ءتانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ». فيزيكالىق جاقتان دۇرىس دامىعان بالانىڭ اقىل-ەسى دە دۇرىس داميتىنى، وعان مىنەز بەن داعدى قالىپتاستىرۋدىڭ دا جەڭىل بولاتىنى تالايدان ايتىلىپ كەلە جاتقان اڭگىمە. تاربيە ماسەلەسىندە «بالانى قاي كەزدەن باستاپ تاربيەلەگەن ءجون؟» دەگەن ساۋالدىڭ ءوزى ساۋاتسىزدىق دەيدى بۇل سالانىڭ ماماندارى. مىناداي ءبىر اڭگىمە بار: ەرلى-زايىپتى كىسىلەر دانىشپانعا سالەم بەرە بارىپتى. سوندا ولار «بالانى قاي كەزدەن باستاپ تاربيەلەۋگە كەڭەس بەرەسىز؟» – سۇراسا، دانىشپان ولارعا: «بالالارىڭىز نەشە جاستا؟» – دەپ قارسى سۇراق قويىپتى. ەرلى-زايىپتىلار بالانىڭ ءالى قۇرساقتا ەكەنىن، وعان ەندى عانا التى اي تولعانىن ايتسا، دانىشپان: «بالانىڭ تاربيەسىنەن التى ايعا كەشىكتىرىپسىزدەر» دەگەن ەكەن. دەمەك، بالا تاربيەسىندە ۋاقىتتان ۇتىلماۋ كەرەك. الايدا بالانىڭ دۇرىس ءوسىپ-جەتىلۋىنە كەيبىر مەديتسينا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەر مەن اتا-انالاردىڭ بالالارىنىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا، دۇرىس كيىنۋىنە كوڭىل بولمەۋىنەن بولاتىن قاتەلىكتەر دە تەرىس اسەرىن تيگىزەتىنى جاسىرىن ەمەس.

از ايتىپ، كوپ ايتقاندا، ءسوزدىڭ توق­ەتەرى – بۇگىندە بالانىڭ وي-ساناسىنا زيانىن تيگىزەتىن نارسە كوپ-اق. سولاردىڭ اربىرىنەن ۇرپاقتى ساقتاندىرىپ وتىرماساق، سوڭىنان ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىنارىمىز حاق. سوندىقتان اتى الەمگە ايگىلى جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ ايتپاقشى، «جاھاندانۋ داۋىرىندە ءار ادام ءوز وتباسىن اگرەسسيادان قورعاۋى كەرەك».

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button