ءنابيجان مۇحامەدحان ۇلى: ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ قازاقستاندا عانا بار

 

بەلگىلى عالىم، قىتايتانۋشى ءنابيجان مۇحامەدحان ۇلى – قازاقستان مەن قىتاي قارىم-قاتىناستارىن زەرتتەۋدە، قىتايتانۋ عىلىمىن دامىتۋدا زور قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ساناۋلى عالىمداردىڭ ءبىرى. بۇگىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى «قازىرگى زامان قىتايتانۋ ورتالىعىن» باسقاراتىن عالىم حالىقارالىق ساياساتقا اركەز سەرگەك قارايدى.

‒ ءنابيجان مۇحامەدحان ۇلى، قىتاي بيلىگى ورتا ازيا ەلدەرى مەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىگىن كۇشەيتە باستادى. Cوعان وراي قوعامدا ۇرەيلەنۋ، ابدىراۋ پايدا بولدى. قازاقستان قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناستا ءوز مۇددەسىن قانشالىقتى قورعاي الادى؟

– «قىتاي قاۋپى» تۋرالى وي-پىكىرلەرگە نازار اۋدارىپ ءجۇرمىن. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتە عانا ەمەس، قىرعىزستاندا دا، تاجىكستاندا دا، تۇركىمەنستاندا دا تۋىنداي  باستاعان جاعداي. تىپتەن، الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىتايمەن قارىم-قاتىناستىڭ ءتيىمسىز تۇستارىن باسا ايتاتىن وقىمىستىلار دا بار ەكەن. «قىتاي قاۋپى» دەگەن ءسوزدى قىتايمەن باسەكەلەس مەملەكەتتەر ءۇشىن ءتيىمدى دەپ بىلەمىن. مىسالى، قىتاي تەڭىز فلوتىنىڭ كۇشەيۋى تىنىق مۇحيتىنا قاۋىپ توندىرەدى دەيدى. ويتكەنى قىتاي بۇرىن مۇنداي دارەجەدە كۇشەيىپ كورمەگەن. ارينە، قىتاي ءوز تاريحىندا تاڭ يمپەرياسى، مين يمپەرياسى كەزىندە سان رەت الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ەدى. سونان كەيىن، مىنە، سانداعان بۇرالاڭ جولدارمەن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر. الايدا ول قاي تۇرعىدان قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن؟ قىتايدان اسكەري قاۋىپ جوق، اسكەري كۇشپەن ەشكىمدى باسىپ المايدى. ال دامۋشى ءبىز سياقتى ەلدەرگە نە كەرەك؟ ينۆەستيتسيا، تەحنولوگيا كەرەك. قىتايعا ءبىزدىڭ شيكىزاتىمىز قاجەت. ءوزارا الماسۋ بولعاندىقتان، ەكى تاراپقا دا ءتيىمدى. بىراق، قىتايدىڭ ەۋروپالىقتارعا ۇقسامايتىن جەرى – ورتا ازياداعى دامۋشى ەلدەرمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ، سول ەلدەردىڭ دە مۇددەسىن قورعاۋعا مۇددەلى. ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋ ءوزىمىزدىڭ ىشكى ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىمىزگە بايلانىستى. ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى تىعىز بولىپ كەلەدى. ال ىنتىماقتاسپاي، وقشاۋلانىپ  الىپ الەمدە دامۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە، قازاق­ستان سياقتى ەلگە تىپتەن قيىن. سوندىقتان بىزگە كوپ سالالى ساياسات قاجەت. رەسەيمەن ەكونوميكالىق، اسكەري، ساياسي قارىم-قاتىناستى وتە ءتيىمدى ءارى بەرىك ۇستاپ تۇرمىز. قىتايمەن دە عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ساۋدا-ساتتىقتا ورتاق مۇددەمىز بار. جالپى، دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق تاجىريبەسى بىزگە وتە كەرەك. باتىس ەلدەرى ادامزات وركەنيەتىندە الدىڭعى قاتاردا كەلە جاتىر. ەڭ باستىسى، الەمنىڭ الىپ ەلدەرى ەلىمىزدى مويىنداپ، تاۋەلسىزدىگىمىزگە قۇرمەت ەتۋدە. بۇل قازاقستاننىڭ ساياساتتاعى ۇستانىمىنىڭ وتە ءتيىمدى جانە تابىستى بولۋىنان دەپ بىلەمىن. ال قىتايمەن قارىم-قاتىناس قازاقستانىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا وڭ اسەرىن بەرەتىن بولسا، ونى ءتيىمدى دەپ باعالاۋعا بولادى. قوعامداعى «قىتاي قاۋپى ءتونىپ تۇر»، «قىتايلار بالقاشقا دەيىنگى جەرىن قايتارىپ الماق» دەگەن الىپقاشپا اڭگىمەلەردىڭ ەشقانداي نەگىزى جوق.

ارينە، كەيبىر قىتايلىقتىڭ اسىرە ۇلتشىلدىعى بەتىنە شاۋىپ تۇر. ىرگەدەگى رەسەيدە دە ونداي سىڭار ەزۋ، جۇيەسىز ءسوز ايتاتىندار جەتىپ ارتىلادى. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ارقاشاندا ساقتانۋ ساياساتى بولۋى قاجەت. ءبىزدىڭ ۇلتتىق، مەملەكەتتىك مۇددەمىز بارىنەن جوعارى تۇرۋى ءتيىس. ەشقانداي سىرت ەل سۇعىنا المايتىن، ارالاسا  المايتىن، دەربەس ىشكى ساياساتىمىزدى ورنىقتىرۋىمىز قاجەت. قىتايدىڭ تابىستى سىرتىقى ساياساتىنىڭ ءبىرى «ءبىز ءار ەلدىڭ تاڭداۋىنا قۇرمەت ەتەمىز» دەيدى.

جاسىراتىنى جوق، سوڭعى جىلدارى شىڭجاڭداعى وڭىرلىك ىشكى ساياساتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى،  ءبىراز پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ كوبى قازاقتار كوپ قونىستانعان شىڭجاڭ جەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. شىڭجاڭ قىتايدىڭ تۇتاس ءبىر بولىگى. دەگەنمەن بۇل ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي وزگەشەلىكتەرى، ءتۇرلى قايشىلىقتارى بار. شىڭجاڭداعى لاڭكەستىك جانە ەكسترەميستىك توپتاردىڭ ارانداتۋىنان ساقتانۋعا، قورعانۋعا ارنالعان، كۇشەيتىلگەن ەرەجەلەرىنىڭ ونداعى  قازاقتاردىڭ اتاجۇرتقا ەمىن-ەركىن كەلىپ-كەتۋىنە، قارىم-قاتىناسىنا ءتيىمسىز تۇستارىنىڭ بولىپ جاتقانى راس. بۇل جاعدايدى ورتالىق بەيجىڭنىڭ ءوزى دە ءبىلىپ وتىر. جاقىندا قورعاس بەكەتىنەن قىتايعا ءوتتىم. باياعىداي اپتالاپ، ايلاپ كەزەك كۇتىپ تۇراتىن جۇك كەرۋەنى، ءيىن تىرەسە بەكەتتەن ءوتىپ، ارى-بەرى سەڭدەي سوعىلىسىپ جۇرگەن ادامدار جوق. ءبىرتۇرلى سالقىندىق بار. قىتايدىڭ قيىر شىعىسىنداعى ءۇش مەملەكەتتىڭ اۋماعىن شيىرلاپ اعاتىن امۋر وزەنىنە باردىق. ساياحاتشىلار اعىلىپ ءجۇر، بازارى گۇلدەنگەن، ءبىر ءتۇرلى جايلىلىق سەزىلەدى. ەشقانداي دا قاتاڭ تەكسەرۋ، قۋدالاۋ جوق. كەمەگە مىنگەن ەدىك، امۋردى بويلاي ءجۇزىپ، رەسەيدىڭ اۋماعىنا دەيىن بارىپ قايتتىق. رەسەيلىك كەمەلەر دە قىتاي تارابىنا كەلىپ-كەتىپ جاتىر. مامىراجاي تىرشىلىك. بىراق، رەسەي سول اۋماققا «شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋعا بولمايدى» دەگەن زاڭ شىعارىپ قويعان. ماسەلەن، رەسەي ءوزىنىڭ شيكى مۇنايىن امۋر وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قىتايلار سالعان زاۋىتتاردا وڭدەپ بولعاسىن عانا قىتايعا وتكىزەدى ەكەن. رەسەيدىڭ ەسەبى تۇگەل. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ۇيرەنەتىن تاجىريبە.

‒ قازاقستانعا 2018 جىلدان باستاپ قىتايدىڭ 51 كاسىپورنى كوشىرىلىپ اكەلىنبەك. مۇنىڭ دا قوعامدى الاڭداتار تۇسى كوپ. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟  

‒ ءبىزدىڭ ماقسات ‒ يندۋستريالدى مەملەكەت قۇرۋ. شيكىزاتتان بىرتىندەپ ايىعۋ. سول ءۇشىن ءىرى كاسىپورىندار كەرەك. ال قىتاي يندۋسترياسى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىقتى. ولار قازاقستاندىق شيكىزاتتى ەلىمىزدە وڭدەپ، ەكسپورتتاماقشى. مىسالى، سولاردىڭ قاتارىندا اينەك وڭدەيتىن كاسىپورىن بار ەكەن. بىزدە وڭدەلگەن اينەكتىڭ ەكسپورتقا شىعاتىن باعاسى جوعارى، ىشكى نارىقتاعى قۇنى حالىققا قولايلى بولۋى شارت. ەكىنشىدەن، قىتاي كاسىپورىندارى كەلۋىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعىن دا قاراستىرۋ قاجەت. قىتايلىق يندۋستريانىڭ كەلۋى قىتاي قاپتادى دەگەن ءسوز ەمەس. كەلسە، قىتايدىڭ تەحنولوگيا ينجەنەرلەرى كەلەدى، جۇمىس مەرزىمىن اياقتاعان سوڭ كەتەدى. ءبىز ءبىر ەلدىڭ ۇلكەن كاسىپورنىن الا تۇرىپ ونىڭ نەگىزگى كۇشى – ينجەنەرلەرىن كەلتىرمەسەك، قالاي يگەرەمىز؟ قازاقتا بىلىكتى ماماندار دا جوق دەۋگە بولماس، بىراق بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەيتىنى انىق. سوندىقتان قىتايتانۋشى عالىم رەتىندە قازاقستانعا كوشىرىلەتىن قىتايدىڭ 51 كاسىپورنىنان ۇرەيلەنۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايمىن. كەرىسىنشە، ءبىز تاجىريبە جيناقتاپ، ءوزىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتىلىككە دايىنداۋىمىز كەرەك. بەس ميلليون حالقى بار يزرايل مەملەكەتى سوڭعى تەحنولوگيانى ەندىرۋدەن الەمدەگى كوشباسشى. قازاقتىڭ دا قارىم-قابىلەتى، ينتەللەكتۋالدىعى جەتەدى. تەك قانا عىلىم مەن تەحنيكانى يگەرگەن قازاق جاستارىن كوپتەپ دايىنداۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ماماندار تەك تەوريالىق تۇرعىدان كوپ وقىتىلادى، ال پراكتيكانى سونداي اۋقىمدى ءوندىرىس ورىندارىندا كورۋ كەرەك. يندۋستريا – ادامنىڭ كوزقاراسىن، بولمىسىن  وزگەرتەتىن قۇبىلىس. جالپى، ادامنىڭ ءوزى دامۋ پروتسەسى دە بولادى.  ماسەلە سونى قالاي اشۋدا، يگەرۋدە بولىپ وتىر. قىتاي يندۋسترياسىنىڭ كەلۋىنىڭ قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى تۇستارى كوپ. البەتتە، قىتاي ميگرانتتارىنىڭ كوبەيىپ كەتۋ قاۋپىن جوققا شىعارمايمىن. مۇنى ەلىمىزدىڭ ىشكى ساياساتى ارقىلى رەتتەۋگە بولادى.

‒ قىتايداعى قازاقتاردىڭ ءبىلىم الۋى، ساياسي جانە الەۋمەتتىك ءوسۋ دەڭگەيى تۋرالى ايتا الاسىز با؟

‒ قىتايداعى قازاقتار دەپ تاريحي اتاقونىسىندا وتىرعان التاي، ىلە، تارباعاتاي ايماقتارىنداعى قازاقتاردى ايتامىز. شىڭجاڭداعى قازاقتار سانى جاعىنان دا، الەۋمەتتىك، ساياسي ىقپالى جاعىنان دا ءۇشىنشى ورىندا. قىتاي، ۇيعىر، ونان كەيىن قازاقتار. جەرگىلىكتى باسقارۋ داعدىسى بويىنشا ءۇشتىڭ ءبىرى قازاق بولۋى شارت. بۇل بۇرىننان قالىپتاسقان جاعداي. ونداعى قازاقتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى، عىلىمي، رۋحاني ورتاسى قالىپتاسقان. جاسىراتىنى جوق، بۇرىندارى ۇيعىر مەكتەبى، قازاق مەكتەبى بولەك-بولەك بولاتىن. قازىر ءبارى بىرىكتىرىلىپ، قىتاي ءتىلدى مەكتەپكە اينالدى. قازاق بالالارىنا انا ءتىلى عانا قازاقشا وقىتىلادى دا، قالعان پاندەردىڭ بارلىعى قىتايدىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە وقىتىلادى. ونى زاڭدىق تۇرعىدان تەرىستەي المايسىڭ. ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ – قازاقستاندا عانا بار. باسقا ءپاننىڭ ءبارىن قىتايشا وقىپ، اپتاسىنا ءبىر رەت وقىتىلاتىن قازاق ءتىلى پانىمەن ۇلتتى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن بە؟ ياعني، قازاقتاردىڭ قىتايمەن اسسيميلياتسياعا ۇشىراۋ پروتسەسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ءتىلدىڭ وزگەرۋى، قوعامدىق ورتانىڭ وزگەرۋى ادامنىڭ ۇعىمىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلىپ سوعادى. شىركىن، قازاقستان نەگە قىتايدىڭ وسى ساياساتىن قولدانبايدى دەپ ويلايمىن. ءبىز سانى از ۇلتتارعا دا مەكتەپ اشىپ بەرەمىز. ءتىپتى، ۇلت اتاۋىمەن اۋدان قۇرامىز. بىراق، قازاق بيلىگى وسىنداي جاعداي جاساعانىمەن، كەيبىرەۋلەرىنىڭ مەملەكەتتىك سانادان گورى، ۇلتتىق وقشاۋلانۋى الاڭداتادى. ءبىز قىتايدىڭ ۇلتتىق ساياساتىنان ۇلگى الۋعا ءتيىسپىز. مەملەكەتتىك تىلدە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنيكالىق ۇلت وكىلدەرى سويلەمەسە، ءبىز وندا قايتىپ ءبىرتۇتاس جانە ماڭگىلىك مەملەكەت قۇرامىز؟! ارينە، ءوز انا تىلدەرىندە سويلەۋىنە شەكتەۋ قويۋ، ادامدىق تۇرعىدان دا، زاڭدىق جاعىنان دا ىڭعايسىز. بىراق، قۇندىلىعىمىز، كوقاراسىمىز ءبىرتۇتاس بولماسا، مەملەكەتتىك سانامىز ءبىرتۇتاس بولماسا، ەل ىشىندەگى تۇتاستىق قايدان كەلمەك؟!. سوندىقتان دياسپورالاردىڭ وكىلدەرى ويلانۋى قاجەت. قازاقستان ازاماتى بولساڭىز، بولاشاعىڭىزدى قازاق حالقىمەن بايلانىستىرساڭىز، مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن يگەرۋىڭىز كەرەك. امەريكالىقتار دا قىرىق تەمىردىڭ قىلاۋىنان قۇرالعان، بىراق امەريكالىق سانا كۇشتى. ول – اعىلشىن ءتىلى ارقىلى جۇرگىزىلگەن ۇلتتىق يدەولوگيا مەن ءبىرتۇتاس تاربيەدەن تۋىنداعان. مىسالعا، جاقىندا ەلىمىزدەگى دۇڭعاندار قازاقستانعا كەلگەندىگىنىڭ 140 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. بايقاساڭىز، قازاقستاندىق دۇڭعانداردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايلارى جاقسارعان، الەۋەتى كوتەرىلگەن، اۋلەتتەرى وسكەن. ولار ەندى وزدەرىنىڭ عۇرىپتارىن، مادەنيەتتەرىن ىزدەپ، ۇرپاق تاربيەسىنە نازار اۋدارا باستاعان. ال، ءبىز 70 جىل وتارلاندىق دەيمىز دە، قازاق بولۋدان بەزىپ كەتكەنبىز. سالىستىرىپ كورسەڭىز، ۇيالاتىن تۇستارىمىز كوپ. ءبىز قازاقتىقتان قاشقاندا باسقا بىرەۋ قابىلداپ الا ما؟ ءاربىر ازاماتتا ۇلتتىق نامىس، مەملەكەتتىك نامىس بولۋى كەرەك. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ نەگىزىگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋ ەكەندىگىن اتاپ وتكەن.

‒ كوشى-قون ماسەلەسى قازىرگى تاڭدا جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلىپ جاتىر عوي…

‒ كوشى-قون ساياساتىن قولدايمىن. ءبىز بۇل باستاماعا مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراۋىمىز كەرەك. قازاقستان ءوزىنىڭ اۋماعىن، تۇتاستىعىن ءبىرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ كۇشىمەن عانا قورعاي الادى. بۇل تاريحي شىندىق. ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ساياساتى نەگىزىندە سولتۇستىك وبلىستارعا قازاقتاردى كوپتەپ قونىستاندىرۋدى قولعا الىپ جاتىر. تاماشا، باستاما! ول وڭىرلەر ءبىزدىڭ بايىرعى جانە ماڭگىلىك قازاقتىڭ مەكەنى، ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعى ماڭىزدى  بولعاندىقتان شەتەلدەگى قازاق تا، وڭتۇستىكتەگى قازاقتار دا كوشىپ بارۋعا ءتيىستى. ءبىلىم سالاسىنداعى شەتەلدەگى قازاقتارعا ارنالعان كۆوتالاردى دا سولتۇستىك وبلىستارعا باعىتتاۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. كەمى 20 جىلدا، ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇرىلىمىمىزدىڭ دا سيپاتى وزگەرىپ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز ارتا تۇسەدى. قازاقتىڭ ديپلوماتياسى بۇگىن ءۇشىن ەمەس، بولاشاق ءۇشىن دە قىزمەت ىستەۋى قاجەت.

ارينە، شەتەلدە دە قازاق بولىپ، ەڭبەك كۇشى رەتىندە ءومىر سۇرە بەرەسىڭ. مەملەكەتتىڭ يەسى، تاۋەلسىز ۇلت بولىپ ءوسۋدىڭ جالعىز جولى – قازاقستاندا ءومىر ءسۇرۋ.

‒ بۇگىندە ون مىڭنان استام قازاقستاندىق قىتايدا ءبىلىم الىپ ءجۇر ەكەن. بۇنىڭ ەل بولاشاعىنا پايداسى بار ما؟

‒ ءبىزدىڭ ەسەبىمىزشە 13 مىڭنان استام قازاقستاندىق وقيدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنان بولەك، باستاۋىش مەكتەپتەرگە دە بارىپ ءبىلىم الىپ جاتقاندارى  بار. ديپلوماتيادا «جۇمساق كۇش» دەگەن ۇعىم بار. قىتاي دۇنيەجۇزىنە ءوز ساياساتىن وسى تاسىلمەن جۇرگىزۋدى كوزدەيدى. ول دەگەنىڭىز، مادەنيەت، ءتىل ارقىلى قىتايدى دارىپتەۋ، قىتاي مادەنيەتىن قابىلداتۋ، مەنتاليتەتىن ءسىڭىرۋ. قىتايدىڭ الەمدەگى كونفۋتسي ينستيتۋتتارى وسىنداي مادەني-رۋحاني قىزمەت ارقىلى « ۇلى قىتاي ارمانىن» جۇزەگە اسىرۋدا.  قىتاي توراعاسى قايبىر جىلى قازاقستانعا كەلگەندە: «جىبەك جولىنداعى ەلدەردىڭ جاستارىن قىتايدا وقىتۋعا 30 مىڭ گرانت بەرىلەدى»، – دەپ ايتقان ەدى. بۇل وقۋدىڭ ەكى جاعى بار. ءبىرىنشى، وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، قىتاي ءتىلىن ۇيرەنىپ، قىتايدى تانۋىنا جانە ساياساتىن تۇسىنۋىنە جول اشىلادى. ەكىنشىدەن، قىتايلىقتار كەز كەلگەن ءبىلىم الۋشىعا ءوز كوزقاراستارىن، قۇندىلىقتارىن، ولشەمدەرىن قابىلداتىپ جىبەردى. ەكىنشىسىنەن ساقتانۋ قاجەت. جاپونيانىڭ ءبىر جازىلماعان زاڭى بار. شەتەلدەن جوعارى وقۋ ورىندارىن وقىپ كەلگەندەردى ساياسي قىزمەتتەرگە تاعايىندامايدى. ولار وندىرىستە، عىلىمدا، ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا قىزمەت اتقارادى. قىتايدا دا ازداپ كورىنىستەرى بار. ءبىر بايقاعانىم، قازىرگى قىتاي بيلىگىندەگى جاس ساياسي بۋىن باتىس تىلدەرىن وتە جەتىك مەڭگەرىپ الىپتى. بىراق ولار قىتايلىق قۇندىلىقتاردى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. قىتاي ءتىلىن بىلگەن ادام ولاردىڭ مادەنيەتىنىڭ قۋاتى دا، ساۋاتى دا كۇشتى ەكەنىن بىردەن اڭعارادى. قىتايعا تيگەن قىز دا، وعان ۇيلەنگەن جىگىت تە – قىتايلانادى. الەمدە باسقا ۇلتقا وزگەرىپ كەتكىسى كەلىپ تۇراتىن بىردەن ءبىر ۇلت – قازاق ەكەنى شىندىق. تاڭعالامىن!

– ءبىزدىڭ  ەلىمىزدە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن جىگىتتەردى ساياسي بيلىككە تاعايىنداۋ ءۇردىسى قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇنى دۇرىس دەۋگە دە، بۇرىس دەۋگە دە بولادى…

– ءبىزدىڭ زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمىزعا شەتەلدەن وقىپ كەلگەن جاستاردىڭ كەلگىسى كەلمەيدى. بىرىنشىدەن، باتىستا وقىعان جاستاردىڭ كوبى قالتالى ازاماتتاردىڭ بالالارى، بيلىككە نەمەسە تابىسى جوعارى ورىنداردا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. «بولاشاقپەن» وقىپ كەلىپ، قازاق عىلىمىن كوتەرىپ جاتقاندار بار شىعار. بىراق، ونداي ازاماتتاردى ءوز باسىم ازىرگە كەزىكتىرە العام جوق. قىتايدا ماگيستراتۋرا وقىپ كەلگەن جىگىتتەردى ورتالىعىمىزعا شاقىردىم. ولار ءبىز ۇسىنعان سەكسەن مىڭ تەڭگە ايلىعىمىزعا كەلمەيدى. ءبارىمىز كورىپ وتىرمىز، «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن جاستاردى ۇكىمەت بيلىككە تارتتى. ولار بىردەن تاجىريبەسىز ەكەنىن اڭعارتىپ، قاتەلىكتەر جاساي باستادى. سوندىقتان بيلىككە بارۋ ءۇشىن ونىڭ ەڭ تومەنگى ساتىلارىنان ءوتۋ قاجەت. قىتايدىڭ كادرلىق ساياساتىنان ۇيرەنەتىن جەرىمىز – قىتايدا كەز كەلگەن ادام مينيسترلىككە، باسقا دا ساياسي قىزمەتكە بىردەن كەلە المايدى. تەك ەڭ تومەنگى ساتىدان باستاپ ۇزدىكسىز قىزمەت اتقارعان، تاجىريبەلى ماماندار عانا تاعايىندالادى. قوعامدى باسقارۋ، ادامدى باسقارۋ – وتە قيىن. وعان تالانتتى ماتەماتيك، حيميك بولۋدىڭ قاجەتى جوق.

قىتايدا رەسەيدى جانە ورتالىق ازيانى  زەرتتەپ جاتقان جيىرمادان اسا ورتالىقتارى بار. قازىرگى قىتاي ءبىزدى وزىمىزدەن دە جاقسى بىلەدى. ءبىزدىڭ ەلدە  مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قىتايدى زەرتتەيتىن ورتالىقتار جوق. وتكەن جىلى قازاقستانداعى قىتايتانۋشىلار بىرلەستىگىن قۇرعانبىز. قىتاي ءتىلىن وقىتاتىن وقىتۋشىلار، زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىن قوسىپ، ورتاق ماسەلەلەرىمىزدى شەشەيىك، تاجىريبە الماسايىق دەگەن نيەت بولدى. ءبىر بايقاعانىمىز، قازاقستاندا دا قىتايتانۋ عىلىمى قالىپتاسىپ كەلە جاتىر. بىراق، بۇعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قامقورلىق، قولداۋ، ناقتىلى ساياسات بولۋى قاجەت. قىتايداعى ينستيتۋتتار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جانە ارنايى گرانتتارمەن قارجىلاندىرىلادى. ال بىزدە تەك گرانتتىق جۇيە. ۇتىپ العان قارجىمىز وتە ماردىمسىز. ماگيسترانتتارعا 10-15 مىڭ، قىزمەتكەرلەرگە 40-50 مىڭ تەڭگەدەن عانا تولەنەدى. بۇنداي قارجىمەن نەنى زەرتتەي الاسىڭ؟ ال ونىڭ  ەسەبىن وتكىزۋ تىپتەن قيىن.

دەگەنمەن قارجىلىق قيىندىقتارعا  قاراماستان قىتايدى زەرتتەۋ بىرتىندەپ جىلجىپ كەلەدى. قازىرگە دەيىن ورتالىقتان 7-8 كىتاپ شىعاردىق. ولاردىڭ باسىم كوبى قازىرگى زامانعى قىتايدىڭ مادەنيەتى، ەكونوميكاسى، ءتىلى سىندى تاقىرىپتارعا ارنالعان كەشەندى زەرتتەۋلەر. بىراق بارلىق ەڭبەكتى جەكەلەي دەمەۋشىلەر تابۋ ارقىلى شىعارىپ وتىرمىز.

– ءوزىڭىز باسقاراتىن «قازىرگى زامانعى قىتايتانۋ ينستيتۋتىنىڭ» جۇمىسى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟ قانداي قىزمەتتەر اتقارىلۋدا؟

‒ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شىعىستانۋ ماماندىعى تۇڭعىش رەت 1989 جىلى اشىلعان. العاشىندا قىتاي ءتىلى ادەبيەتى جانە قىتاي تاريحى بويىنشا ءبىلىم بەرىلگەن. قازىرگى كەزەڭدە بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا قىتايتانۋ ماماندىعىن دايىندايتىن بىردەن-ءبىر جوعارعى وقۋ ورنى وسى ۋنيۆەرسيتەت. ءبىزدىڭ كافەدرامىز قازىر باكالاۆريات، ماگيسترانت، دوكتورانتتاردى وقىتىپ، عىلىمي اتاق بەرە الادى.  سوڭعى كەزدە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ باعىتى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراي اۋىستى. سوندىقتان قىتايتانۋ كافەدراسىنىڭ باعىتى دا تەك قانا بۇرىنعى سينولوگيا ۇعىمىنداعى قىتايتانۋ ادەبيەتىن ەمەس، قىتاي ءتىلى ادەبيەتىن مەڭگەرگەن، قىتايدىڭ تاريحي مادەنيەتى، سىرتقى ساياساتى، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىتى نەگىزىندە تولىققاندى قىتايتانۋدى زەرتتەۋدە. وسى باعىتتا رەسپۋبليكا بويىنشا 130-عا جۋىق بىلىمگەرلەر ءبىلىم الۋدا. بىزدەن بىتىرگەن ماماندار ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اتقارىپ ءجۇر. قىتايداعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى  ەلشىسى دە ءبىزدىڭ تۇلەك. بۇل ءبىر ۇلكەن بۇرىلىس. سونىمەن قاتار، وقۋ وردامىز دۇنيەجۇزىندەگى الدىڭعى قاتارلى 800 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە 236 ورىنعا كوتەرىلدى. دەمەك، قازۇۋ-دىڭ دامۋىنا بايلانىستى قىتايتانۋ كافەدراسىنىڭ ينستيتۋتى دا العا ىلگەرىلەپ كەلەدى. بۇرىندارى وقىتۋشىلار قۇرامى جەتىسپەيتىن، ال قازىر وقىتۋشى قۇرامى تولىق، 20-دان اسا وقىتۋشى پروفەسسورلار بار. قازىرگى تاڭدا قىتايدىڭ 20-دان اسا ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەلىسىمشارتتارىمىز بار. ءار جىل سايىن بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارىن شاقىرىپ، بىلىكتىلىگىمىزدى ارتتىرىپ، ءوزارا تاجىريبە الماسىپ وتىرامىز. «جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ نەمەسە ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ستراتەگيالىق ساياساتى بويىنشا ءبىز قىتايداعى جوعارعى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ كونفەرەنتسيالار وتكىزدىك. مىسالى، 2016 جىلى وسىندا قىتايدىڭ 5 ۋنيۆەرسيتەتىن ماكاو، گونكونگ جانە اقش پەن رەسەيدەن كەلگەن ماماندار «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ساياساتى نەگىزىندە عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. بيىل نيانكين پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ «جىبەك جولىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى جانە بولاشاعى» اتتى كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. وعان 5 مەملەكەتتەن عالىمدار قاتىستى. قىتايدان بولەك، الەمدە 10 مىڭنان اسا قىتايتانۋشى عالىمدار بار. ونىڭ 5 مىڭدايى اقش-تا، 1 مىڭنان استامى رەسەيدە. قىتايدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا، حالىقارالىق ساياسي ىقپالىنا بايلانىستى قىتايدى زەرتتەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق دۇنيەجۇزىندە ارتىپ وتىر. اسىرەسە، ول ەلگە باسەكەلەس مەملەكەتتەر تەرەڭ زەرتتەۋدە. وتكەندە «قىتايتانۋ جانە قازىرگى زامانعى قىتاي» تاقىرىبىنا ارنالعان  دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ بىلىكتى قىتايتانۋشى ەكسپەرتتەر قاتىسقان كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ قايتتىم. وندا قىتايدىڭ «ىنتىماقتاسىپ، ورتاق جەڭىسكە جەتەيىك» دەگەن كونتسەپتسياسى نەگىزىندە «قازاقستان-قىتاي قاتىناستارىنىڭ جاڭا كەزەڭى» دەگەن بايانداما جاسادىم. قىتايلار جاقسى باعاسىن بەردى. كونفەرەنتسياعا ەۋروپادان كەلگەن قىتايتانۋشى ماماندار ءبىزدىڭ باياندامامىزدى تىڭداپ، ورتاق ويلارىنىڭ بار ەكەندىگىن ايتىپ، الداعى كونفەرەنتسيالارىنا شاقىراتىندىقتارىن ايتتى. جالپى، ءبىر مەملەكەتتى زەرتتەۋ دەڭگەيى مەملەكەتتىك ەمەس، جەكە تۇلعالاردىڭ زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە ولشەنەدى. ءبىزدىڭ قازىرگى قىتايدى زەرتتەۋىمىز الەمدىك دەڭگەيدەن تومەن ەمەس. ارينە، قىتايتانۋ عىلىمىمىز جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. بۇل 2015 جىلى 31 تامىز كۇنى ەلباسىنىڭ قىتايعا جاسالعان ءىس-ساپارىندا قىتاي توراعاسى سي تسزينپينمەن بىرلەسە قابىلداعان دەكلاراتسيادا «قازاقستان-قىتاي ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ جاڭا كەزەڭى» دەپ كورسەتىلگەن ەدى. 2013 جىلى سي تسزينپيننىڭ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساعان بايانداماسىندا «جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن ورتاق قۇرايىق» دەگەندى ۇسىنىس بولاتىن. سول جىلى قازان ايىندا يندونەزياعا بارعاندا «تەڭىز جىبەك جولى ورتاق قۇرىلىسى» كونتسەپتسياسىن جاسادى. «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» – قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى جاڭا كونتسەپتسياسى، باستى ۇستانىمى. قازىر الەمدە عالامدانۋ ءجۇرىپ جاتىر. الايدا الەمدىك ورتاق ءتارتىپ بار. الەمدىك ورتاق ءتارتىپ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاستىرعان ءتارتىبى. دامۋشى ەلدەر دامىعان ەلدىڭ تارتىبىنە ۇيلەسۋى كەرەك. ۇيلەسپەسەڭىز ورىن جوق. تەك قانا سوعان سايكەستىك تۇرعىسىنان، مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق مۇددەڭىزدى ساقتاي وتىرىپ ۇيلەسەسىز. قىتاي دا الەمگە جەتەكشىلىك ەتكىسى كەلەدى. سوندىقتان ول الەمگە جاڭا ءبىر كونتسەپتسيا ۇسىنۋى كەرەك. قىتاي ايتادى: «ءبىز قالىپتاسقان الەمدىك ءتارتىپتى وزگەرتۋشى ەمەسپىز، كەرىسىنشە تولىقتىرۋشىمىز» دەيدى. قىتاي كونتسەپتسياسى ديپلوماتيالىق، ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇدەرىستەردى نەگىز ەتەدى. دەمەك، قازىرگى عالامدانۋدا قانداي كونتسەپتسيا جەڭەدى دەگەن ماسەلە الىپ دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا بەيبىت تۇردە ءجۇرىپ جاتقان باسەكە.

قىتايدىڭ قازىرگى ۇستانىمى الەمدىك سايكەستىككە ىقپال ەتە مە؟ بۇعان باتىس قالاي قارايدى؟ باتىس قىتايدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن مويىندايدى. كوپتەگەن كلاسسيكالىق تەوريا قىتاي ۇعىمىنا ساي كەلمەيدى. سوندىقتان جاڭا ءبىر تەوريا كەرەك بولدى. باتىستىڭ كلاسسيكالىق تەوريالارىندا، توتاليتارلىق مەملەكەتتە ەكونوميكانىڭ ەركىن دامۋى مۇمكىن ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. بىراق، ءىس جۇزىندە قىتاي ەكونوميكاسى، ۇزدىكسىز دامىپ جاتىر. ءبىزدى ءبىر ساپاردا قىتايلار سينحاي پروۆينتسياسىنداعى اۋىلدارعا دەيىن اپاردى. قىتاي اۋىلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكاسى دامىپ كەتكەن. حالىقتىڭ تۇرمىسى كوتەرىلىپ، ينفرا قۇرىلىمدارى جەتىلگەنىن بايقادىم. دەمەك، ءدال وسى تۇستاعى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» الەمدىك، ياعني باتىستىق تارتىپكە ساي كەلەدى. بۇل اقش تۇرعىسىنان العاندا ءارى ساقتانۋعا تۇراتىن، ءارى ناعىز باسەكە ەكەنى انىق. بىراق، قىتايدىڭ دامۋى الەمدىك ەكونوميكاعا، الەمدىك داعدارىستان شىعۋعا، جاڭا ءبىر دامۋعا ءتيىمدى ەكەنىن مويىنداتتى. بۇعان الەم مۇددەلى. شىندىعىندا، قىتايسىز الەم بولمايدى. 2014 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جاريالادى. بۇل قىتايدىڭ ينيتسياتيۆاسىمەن سايكەس كەلەدى. ءبىزدىڭ قازىرگى حالىقارالىق جاعدايىمىز قالاي؟ ەڭ جاقىن ارىپتەسىمىز رەسەي سانكتسياعا ۇشىراپ ۇلگەردى. ونىڭ ۇشقىنى بىزگە دە ءتيىپ جاتىر. قىتاي باعىتىندا جۇمىس جاساۋ بىزگە وتە ءتيىمدى. ەكىنشىدەن، قازاق-قىتاي ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىندا ءوزارا تولىقتىرۋ فاكتورلارى بار. قىتايدىڭ ۆاليۋتا قورى دا، تەحنيكالىق پوتەنتسيالى دا، وندىرىستىك ونىمدەرى دە سۇرانىسقا يە. ءبىزدىڭ تابىس كوزىمىز – شيكىزات. وندا دا ەنەرگەتيكالىق شيكىزات بولعاندىقتان، ءبىز ونى ەكسپورتتاۋعا مۇددەلىمىز. قىتاي كەرىسىنشە ەنەرگەتيكاعا مۇقتاج. مىنە، وسى تۇستا ەلباسىنىڭ ساياساتىنىڭ ءتيىمدى تۇستارى وتە كوپ. مەنىڭ باياندامامنىڭ تۇجىرىمى: ەلباسىنىڭ «نۇرلى جولى» ارقىلى «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» ساياساتىنداعى ساياسي ۇستانىمدارى ءوزارا سايكەستىگى – قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناستارىن جاڭا كەزەڭگە كوتەردى. ونىڭ ناقتىلى ساندى كورسەتكىشتەرى دە بار. قىتاي ءۇشىن قازاقستان ورتالىق ازيادا وتە ماڭىزدى ءرول وينايدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button