Британ жазушысы М. Джон Харрисон 2026 жылғы Букер сыйлығының лауреаты атанды. Оның адамзат өркениеті күйрегеннен кейінгі өмірді суреттейтін The End of Everything ("Бәрінің ақыры") романы жылдың үздік шығармасы деп танылды. 81 жастағы Харрисон осылайша Букер сыйлығын алған ең қарт жазушы ретінде тарихқа еніп отыр. Бір қызығы, әдебиетке алпыс жыл өмірін арнаған қаламгер бұл марапатқа алғаш рет ұсынылған, деп хабарлайды turkystan.kz. Материал Букер сыйлығы қоры 2026 жылғы 9 қарашада жолдаған ресми баспасөз хабарламасы негізінде жазылды.
Жеңімпаздың есімі 9 қарашада Лондондағы Old Billingsgate ғимаратында өткен салтанатты рәсімде белгілі болды. Харрисонға 50 мың фунт стерлинг көлеміндегі сыйақы мен арнайы мүсінше табысталды. Марапатты оған былтырғы Букер сыйлығының иегері Дэвид Салай тапсырды.
Биыл қазылар алқасы 163 шығарманың арасынан 6 романды финалға шығарды. Жеңімпазды анықтау үшін қазылар бір күн бойы талқылап, ақырында Харрисонның романына бірауыздан дауыс берген. Қазылар алқасының төрайымы, белгілі тарихшы әрі жазушы Мэри Берд "Бәрінің ақыры" романын бүгінгі қоғамды болашақ арқылы түсіндіретін шығарма деп бағалады.
Бұл кітап санаңды төңкеріп тастайды, еріксіз езу тартқызады және ең таңғаларлығы – осындай ауыр тақырыпты қозғай отырып, оқырманға үміт сыйлайды, – деді ол.
Әлем ақырына таянғанда адам қалай өмір сүреді?
198 беттік "Бәрінің ақыры" – биылғы Букер сыйлығының финалына өткен ең қысқа роман. Бірақ оның көтеретін мәселесі ауқымды: егер адамзат өзі өмір сүріп жатқан әлемді түсіндіру қабілетінен айырылса, не болады? Оқиға болашақта емес, бірнеше онжылдықтан кейінгі Англияның оңтүстік-шығыс жағалауында өрбиді. Әлемде әлдебір апат болған. Мемлекеттік құрылымдар әлсіреп, бұрынғы қоғамдық тәртіп күйреген. Оның үстіне адамдардың өміріне iGhetti деп аталатын табиғаты белгісіз, пішінін өзгерте алатын тіршілік иелері араласа бастаған.
Романның басты кейіпкері Филипп Теннент теңіз жағасынан түрлі заттарды жинап күнелтеді. Ол деменцияға шалдыққан егде жастағы Марни тәтесімен бірге тұрады. Бір күні Филипп жағалаудан ерекше зат тауып алады. Алғашында түсініксіз қоймалжың массаға ұқсайтын әлгі нәрсе біртіндеп өсіп, сөйлей бастайды. Көп ұзамай ол адамдарға бұйрық беретін тіршілік иесіне айналады. Алайда романның басты ерекшелігі – әлемді күйреткен апаттың нақты себебі түсіндірілмейді. Харрисон оқырманға не болғанын тәптіштеп айтып берудің орнына, белгісіздік жағдайында өмір сүруге мәжбүр болған адамдардың күйін көрсетеді. Айналада тәртіп бұзылып, қауіп көбейгенімен, кейіпкерлер күнделікті тіршілігін жалғастыра береді. Балалардың туған күні тойланады, адамдар теңіз жағасындағы дәмханаларда таңғы кофесін ішеді. Дүние өзгергенімен, өмір тоқтамайды.
Қазылар алқасының пікірінше, романның айтары да – осы. Адамзатқа үлкен апат тап келсе, ол оны міндетті түсіне алмауы мүмкін. Ал бұрынғы түсініктер мен ережелер жаңа әлемде жарамсыз болып қалады.
«Біз әлемді түсіндіре алмаған кезде не істейміз?»
Харрисон романның жазылуына 2008 жылғы әлемдік қаржы дағдарысы түрткі болғанын айтады. Ол сол кезеңде қоғамның өзі сеніп келген экономикалық және саяси түсініктерінің қаншалықты осал екенін байқаған. Кейінгі жылдардағы саяси тұрақсыздық, экологиялық дағдарыстар, интернет пен технологиялардың дамуы жазушының осы тақырыпқа қайта оралуына әсер еткен.
Біздің әлем туралы қалыптасқан түсінігіміз бен үмітіміз күлге айналғанда не болады? Соған қарамастан өмір сүруіміз керек қой, – дейді Харрисон.
Жазушының пікірінше, нағыз апат тек қалалардың қирауы немесе өркениеттің күйреуі емес. Ең қорқыныштысы – адамның өзі өмір сүріп жатқан дүниенің қалай жұмыс істейтінін түсінуден қалуы.
Осы тұрғыдан алғанда, "Бәрінің ақыры" ғылыми-фантастикалық шығарма болғанымен, бүгінгі қоғам туралы роман ретінде де оқылады. Кітапта кездесетін жасанды интеллект пен цифрлық технологияларға қатысты ишаралар да кездейсоқ емес. Харрисон болашақ туралы жаза отырып, қазіргі адамзаттың технологияға, ақпаратқа және өз ақыл-ойының мүмкіндіктеріне деген сеніміне күмән келтіреді.
Сонымен қатар Марнидің деменциясы романда ерекше мағынаға ие. Оның есте сақтау қабілетінің әлсіреуі айналасындағы әлемнің де бұрынғы қалпын жоғалтуымен астасады. Бір жағынан, кейіпкер өз жадынан айырылып бара жатса, екінші жағынан, бүкіл қоғам шындықты түсіндіретін ортақ түсініктерінен айырылған.
Шекараға бағынбайтын жазушы
М. Джон Харрисонның жеңісі Букер сыйлығының тарихындағы елеулі оқиға саналады. Өйткені ол шығармашылық жолын ғылыми фантастикадан бастаған және осы жанрдың мүмкіндіктерін кеңейтуге ондаған жылын арнаған алғашқы Букер лауреаты атанды.
Букер сыйлығы қорының атқарушы директоры Габи Вудтың айтуынша, Харрисон – әдеби жанрлар арасындағы шекараға бағынбайтын жазушы.
Оның шығармаларында ғылыми фантастика, детектив, психологиялық проза, сатира және философиялық толғаныс қатар жүреді. "Бәрінің ақыры" да бір ғана жанрға сыймайды: оны антиутопия, жұмбақ оқиға, жол романы немесе бүгінгі қоғамның сатиралық бейнесі ретінде қабылдауға болады.
Харрисонның өзі де ғылыми фантастиканың көркем әдебиеттен төмен бағалануына ұзақ жылдар бойы қарсы шығып келеді.
Неліктен жақсы жазылған ғылыми фантастика нағыз әдеби проза ретінде қабылданбауы керек – деген ол BBC Radio 4 радиосына берген сұхбатында.
Жазушының айтуынша, ол соңғы қырық-елу жыл бойы әдебиеттегі осы көзқарасты өзгертуге ұмтылған.
Харрисонның шығармашылық жолы 1960 жылдары басталған. Осы уақыт ішінде ол 13 роман, бес әңгімелер жинағын және дәстүрлі естелік жанрына бағынбайтын «Wish I Was Here» кітабын жариялаған. Оның «Nova Swing» романы Артур Кларк сыйлығын, ал «The Sunken Land Begins to Rise Again» шығармасы әдеби жаңашылдықты бағалайтын Голдсмитс сыйлығын алған.
Бұған дейін Букер сыйлығының ең егде лауреаты атағы канадалық жазушы Маргарет Этвудқа тиесілі еді. Ол 2019 жылы 79 жасында «The Testaments» романымен жеңімпаз атанған.
Харрисонның жеңісі оның шығармасын жариялаған Serpent's Tail баспасы үшін де тарихи оқиға болды. Тәуелсіз баспа өз тарихында алғаш рет Букер сыйлығына ие болды.
"Өзіңнің қаншалықты алысқа бара алатыныңды білу үшін жазасың"
81 жасында алғаш рет Букер сыйлығын алған Харрисон үшін бұл жеңістің мәні ерекше. Ол бұған дейінгі сұхбаттарының бірінде қартайған шақтағы шығармашылықтың адамға өзгеше еркіндік беретінін айтқан.
Өміріңнің кейінгі кезеңінде өзіңнің қаншалықты алысқа бара алатыныңды білу үшін жазасың. Өйткені бұл сенің соңғы мүмкіндігің болуы мүмкін. Бәлкім, жазып отырғаның соңғы кітабың шығар, – деген ол The Telegraph басылымына.
Дегенмен "Бәрінің ақыры" түңілуден ғана тұратын шығарма емес. Қираған дүниеде өмір сүруден мән іздеген адамдар арқылы Харрисон адам бойындағы төзімділікті, белгісіздікке бейімделу қабілетін және үмітті сақтап қалу қажет екенін көрсетеді. Романның өзі әлемнің ақыры туралы болғанымен, оның өзегінде тіршіліктің жалғаса беретіні туралы ой жатыр. Бәлкім, биылғы Букер сыйлығының қазылары да осы қарама-қайшылықты жоғары бағалаған болар. Өйткені Харрисон адамзаттың болашағын анық әрі түсінікті етіп суреттеуге тырыспайды. Керісінше, дүниені толық түсінбей-ақ өмір сүруге болатынын көрсетеді. Ал жазушының алпыс жылдық шығармашылық жолын түйіндеген бұл жеңіс әдебиетте жаңа белеске жетуге ешқашан кеш емес екенін тағы бір мәрте дәлелдегендей.
