2026 жылғы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын америкалық нейробиолог Карл Дейссерот пен Германиядан Петер Хегеман және Георг Нагель алды. Ғалымдар жүйке жасушаларының жұмысын жарық арқылы басқаруға мүмкіндік беретін жаңалықтары үшін марапатталды, деп хабарлайды turkystan.kz.
Нобель ассамблеясының шешіміне сәйкес, үш ғалым сыйлыққа «жарықпен басқарылатын иондық арналар мен оптогенетикаға қатысты жаңалықтары үшін» ие болды.
Бұл жаңалық нейроғылымдағы маңызды технологиялардың біріне, оптогенетикаға негіз болды. Оның көмегімен зерттеушілер жүйке жасушаларының белсенділігін жарықтың көмегімен өте дәл басқаруға мүмкіндік алды.
Оптогенетиканың негізінде жарыққа сезімтал арнайы ақуыздар жатыр. Олардың бірі – каналродопсин. Петер Хегеман мен Георг Нагель бұл ақуызды біржасушалы балдырлардың жасушаларынан зерттеген. Ақуызға жарық түскен кезде жасуша мембранасындағы иондар өтетін арна ашылып, жасушаның электрлік белсенділігі өзгереді.
Кейін бұл механизмді жүйке жасушаларына қолдану мүмкін болды. Карл Дейссерот бастаған зерттеулер оптогенетиканың нейрондардың жұмысын зерттеуге арналған қуатты құралға айналуына жол ашты.
Әдістің ерекшелігі – ғалымдар белгілі бір жүйке жасушаларының белсенділігін жарықпен қосып немесе бәсеңдетіп, олардың нақты қызметін бақылауға мүмкіндік алады. Осылайша мидағы белгілі бір нейрондық тізбектердің есте сақтау, эмоция және мінез-құлыққа қалай қатысатынын зерттеуге болады. Нобель комитеті бұл жаңалықтар нейроғылымда жаңа зерттеу дәуірінің негізін қалағанын атап өтті.
Оптогенетика бүгінде негізінен ғылыми зерттеулерде қолданылады. Оның көмегімен ғалымдар мидың жекелеген бөліктерінің қызметін зерттеп, нейрондардың бір-бірімен қалай байланысатынын түсінуге тырысады.
Карл Дейссерот – АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің ғалымы. Петер Хегеман – Германиядағы Гумбольдт университетінің профессоры, ал Георг Нагель Вюрцбург университетінде жұмыс істейді.
2026 жылғы Нобель сыйлығының ақшалай көлемі 12 миллион швед кронын құрайды. Сыйлық үш лауреат арасында бөлінеді.
Нобель сыйлығын тапсыру рәсімі дәстүр бойынша 10 желтоқсанда, Альфред Нобель қайтыс болған күні Стокгольмде өтеді. Ал медицина саласындағы сыйлықтың лауреаттары Нобель апталығының алғашқы күнінде жарияланды.
2026 жылғы Нобель апталығының келесі күндерінде физика, химия, әдебиет және бейбітшілік салаларындағы лауреаттар жарияланады. Экономика саласындағы сыйлықтың лауреаты да кейінірек белгілі болады.
