Смартфон мен планшетті ұзақ пайдалану балаға тек зиян деген түсінікке күмән келтіретін зерттеу жарияланды. Финляндиялық ғалымдар экран алдында көбірек уақыт өткізген балалардың жасөспірім шағында ақпаратты өңдеу жылдамдығы мен жалпы танымдық көрсеткіштері жоғары болғанын анықтады. Алайда бұл гаджетті шектеусіз қолдану пайдалы дегенді білдірмейді, деп хабарлайды turkystan.kz journals.humankinetics.com-ға сілтеме жасап.
Зерттеу Финляндияда жүзеге асырылған PANIC жобасының деректеріне негізделген. Ғалымдар 260 баланың өмір салтын шамамен сегіз жыл бойы бақылаған. Қатысушылар зерттеу соңында 15–17 жас аралығында болған.
Балалардың дене белсенділігі мен қозғалыссыз өткізген уақыты арнайы құрылғы арқылы өлшенген. Сонымен қатар ата-аналар мен балалар сауалнама толтырып, теледидар көруге, компьютер, смартфон және ойын құрылғыларын пайдалануға қанша уақыт жұмсайтынын көрсеткен. Бұл мәліметтер зерттеудің басында, екі жылдан кейін және сегіз жылдық бақылаудың соңында жиналды.
Жасөспірімдердің зейіні, есте сақтау қабілеті, реакция жылдамдығы және ақпаратты өңдеу мүмкіндігі CogState тесттері арқылы бағаланған. Нәтижесінде бала кезінен экран алдында көбірек уақыт өткізген қатысушылар жұмыс жадына арналған тапсырмаларды жылдамырақ орындап, жалпы танымдық көрсеткіш бойынша жоғары нәтиже көрсеткен. Ғалымдардың болжамынша, экран алдында қанша уақыт өткізілгенінен бөлек, баланың сол уақытта немен айналысатыны маңызды.
Мысалы, білім алуға, шығармашылыққа, ақпарат іздеуге, есеп шығаруға немесе түрлі мәселенің шешімін табуға арналған цифрлық әрекеттер ойлауды жаттықтыруы мүмкін. Ал әлеуметтік желіні мақсатсыз парақтау немесе бейнелерді үздіксіз көрудің әсері мүлде басқа болуы ықтимал.
«Балаларды құрылғыларды белсенді ойлауға, мәселе шешуге, шығармашылық пен білім алуға көмектесетіндей пайдалануға ынталандыру қажет», - дейді Ювяскюля университетінің докторанты Петри Яланко.
Дегенмен зерттеу барысында балалар қараған контенттің мазмұны жеке-жеке талданбаған. Сондықтан пайдалы байланыстың нақты қандай цифрлық әрекеттен пайда болғаны әзірге белгісіз. Бұл — зерттеу авторлары ұсынған ықтимал түсіндірмелердің бірі ғана.
Дене белсенділігіне қатысты нәтижелер күрделірек болып шықты. Қыздар арасында бала кезінен жеңіл қарқындағы қимыл-қозғалысқа көбірек уақыт бөлгендердің жұмыс жады жақсырақ болған. Ұлдарда ұйымдастырылған спортпен және жетекшінің бақылауындағы жаттығулармен айналысу есте сақтау көрсеткіштерімен оң байланыс көрсеткен. Ал жүрек соғысы мен қозғалысты тіркейтін құрылғы арқылы өлшенген жалпы дене белсенділігі жасөспірімдердің танымдық нәтижелерімен тікелей байланысты болмаған.
Зерттеушілер мұны құрылғы адамның қозғалғанын анықтағанымен, оның нақты немен айналысқанын көрсете алмайтынымен түсіндіреді. Мысалы, серуендеу, достармен араласу және жаттығу жасау кезінде қозғалыс мөлшері ұқсас болғанымен, олардың миға ықпалы әртүрлі болуы мүмкін.
Зерттеу экран уақытының жақсы танымдық қабілетке себеп болғанын дәлелдемейді. Толық танымдық тестілер қатысушыларға бақылау кезеңінің соңында ғана жүргізілген. Сондықтан бастапқыда ойлау қабілеті жоғары балалардың цифрлық құрылғыларды жиі пайдаланған болуы да мүмкін. Сондай-ақ жұмыста экранның ұйқыға, психикалық денсаулыққа, көру қабілетіне немесе әлеуметтік қарым-қатынасқа ықпалы бағаланбаған.
Ғалымдардың негізгі қорытындысы - гаджетті толықтай пайдалы немесе зиян деп бағалау дұрыс емес. Ата-аналар экран алдында өткізілген уақытпен қатар, баланың құрылғыны не үшін пайдаланып отырғанына да назар аударуы керек. Ең тиімді жол - қозғалыс, ұйқы, тірі қарым-қатынас және ойлауды қажет ететін сапалы цифрлық әрекеттер арасында тепе-теңдік сақтау.
Зерттеу нәтижелері Pediatric Exercise Science журналында жарияланды. Жұмысқа 136 ұл мен 124 қыз қатысқаны және бақылаудың сегіз жылға созылғаны зерттеудің толық сипаттамасында көрсетілген.
