Ұлыбританиядағы ең беделді оқу орындарының бірі Кембридж университетінде профессор Джейсон Ардейге қатысты дау өршіп тұр. Ғалымға плагиат жасады деген айып тағылып, оның академиялық біліктілігі мен бұған дейін атқарған кейбір қызметтері жөніндегі мәліметтерге күмән келтірілгеннен кейін университет арнайы тексеру бастады. Артынша Ардей қызметінен кететінін мәлімдеді, деп хабарлайды turkystan.kz euronews.com-ға сілтеме жасап.
Джейсон Ардей 2023 жылы 37 жасында Кембридж университетінің тарихындағы профессор қызметіне тағайындалған ең жас қара нәсілді ғалым атанды. Ол білім социологиясы, нәсілдік теңсіздік және жоғары білім саласындағы мәселелерді зерттеген. Оның тағайындалуы кезінде университет Ардейдің ерекше өмір жолына да назар аударған: ресми өмірбаянда оның бала кезінде аутизм диагнозын алғаны, 11 жасқа дейін сөйлей алмағаны және 18 жасқа дейін оқып-жаза алмағаны айтылған.
Алайда соңғы айларда ғалымның академиялық жұмыстары мен өмірбаянына қатысты бірқатар сұрақ туындады. Дау негізінен Ардейдің 2015 жылы Liverpool John Moores University-де қорғаған докторлық диссертациясына қатысты туындаған. 2026 жылғы шілдеде оның диссертациясында бұған дейін басқа зерттеушінің жұмысында жарияланған мәтіндерге қатты ұқсайтын көптеген үзінді бар деген айыптаулар жарияланды. Retraction Watch мәліметінше, күмән тек диссертациямен шектелмей, Ардейдің кейінгі бірнеше ғылыми мақаласына да байланысты туындаған.
Алайда бұл жерде маңызды жайт бар. Ардейге PhD дәрежесін берген Liverpool John Moores University бұған дейін мәселені тексеріп, плагиат немесе академиялық теріс әрекет болғанын растаған жоқ. Кейбір сәйкестіктер «адал әрі түсінікті қателіктермен» байланысты болуы мүмкін деген қорытынды жасалған. Ардейдің өзі де плагиат туралы барлық айыптауды жоққа шығарып келеді. Соған қарамастан жаңа материалдар шыққаннан кейін мәселе қайта көтерілді.
Тексеру тек ғылыми жұмыстармен шектелмеді. Өмірбаянындағы мәліметтерге де сұрақ туды. Британдық БАҚ Ардейдің бұрын жарияланған өмірбаяндарындағы бірқатар академиялық қызметке қатысты мәліметтердің дұрыстығын тексеруге кірісті. Мысалы, оның бұрынғы ресми Кембридж парақшасында АҚШ-тағы Ohio State University-де шақырылған профессор болғаны көрсетілген еді. Кейін бұл мәліметке күмән туып, басқа да университеттердегі шақырылған немесе құрметті қызметтері жөніндегі ақпарат тексеріле бастады. Осыдан кейін Кембридж университеті Ардейдің академиялық біліктілігі мен құрметті қызметтері туралы жаңа ақпаратқа байланысты ресми тексеру бастағанын мәлімдеді. Сонымен қатар оның ғылыми жұмыстарына қатысты бірнеше шағым университеттің зерттеу этикасы тәртібімен бөлек қаралатыны айтылды.
The Guardian жүргізген зерттеуде Ардейдің академиялық өмірбаянынан бөлек, бұрын өзі айтқан бірқатар ерекше жетістігі де тексерілген. Ол әр жылдары қайырымдылық мақсатында 35 күнде 30 марафон жүгіргенін, алты күнде 600 миль қашықтықты еңсергенін және қайырымдылық ұйымдары үшін шамамен 5 млн фунт жинауға атсалысқанын айтқан. Кейін 5 млн фунт туралы түсініктеме бергенде, бұл қаражатты жалғыз өзі емес, жиырма жыл ішінде көптеген қайырымдылық топтарымен бірлесіп жинағанын нақтылаған.
Оның нәсілшілдік сипаттағы қауіп-қатерге тап болғаны жөніндегі кейбір мәлімдемелері де БАҚ назарын аударды. The Guardian бірқатар эпизодты растайтын тәуелсіз дәлел табылмағанын жазды. Сонымен бірге Ардейдің шын мәнінде нәсілшілдік сипаттағы қорлау мен қоқан-лоқыға тап болған жағдайлары да болғанын басылым атап өтеді.Ардей өзіне «өтірікші» немесе «қиялға берілген адам» деген сипаттама беруді қабылдамайтынын айтып, өзінің өмірі мен академиялық қызметіне қатысты айыптауларды жоққа шығарды.
5 тамызда университет тексеру жүргізетінін жариялағаннан кейін Ардей Кембридждегі профессорлық қызметінен және Jesus College-дегі мүшелігінен дереу кететінін мәлімдеді. Ол шешімін соңғы жылдардағы үздіксіз қоғамдық бақылау, айыптаулар мен пікірталастардың өзіне және отбасына ауыр әсер етуімен түсіндірді. Сонымен бірге қызметтен кетуін өзіне тағылған айыптауларды мойындау деп қабылдамауды сұрады.
7 тамызда Кембридж университеті оның қызметтен кеткеніне қарамастан, оны жұмысқа қабылдау және университеттегі қызметі қандай жағдайда жүзеге асқанын тексеруді жалғастыратынын мәлімдеді. Нәтижелер жоғары лауазымды академиялық қызметкерлерді іріктеу тәртібін қайта қарау кезінде пайдаланылмақ.
Одан бөлек, Кембридждің жүзге жуық аға ғалымы университет басшылығына хат жолдап, тек ішкі тексерумен шектелмей, тәуелсіз әрі ашық тергеу жүргізуге шақырды. Олар Ардейдің тағайындалу процесін, академиялық шағымдардың қалай қаралғанын және университеттің бұл дағдарысқа реакциясын зерттеуді талап еткен. Сонымен бірге ғалымдар дау төңірегіндегі нәсілшіл сипаттағы пікірлерді де сынға алған. Ардей бұған дейін профессор болған Глазго университеті де оның сол оқу орнына қалай тағайындалғанын қайта қарайтынын мәлімдеді.
Джейсон Ардейге қатысты істің түпкілікті нәтижесі әзірге шыққан жоқ. Сондықтан плагиат, жалған академиялық қызметтер немесе өмірбаянды әдейі бұрмалау жөніндегі айыптаулардың бәрін дәлелденген факт деп қабылдауға болмайды. Алайда дау қазір бір профессордың жеке тарихынан әлдеқайда ауқымды мәселеге айналды. Кембридждің өзінде ғалымдар университеттің беделді академиялық қызметтерге үміткерлерді қалай тексеретіні, академиялық адалдық туралы шағымдарды қалай қарайтыны және мұндай дағдарыстар кезінде жауапкершілікті кім көтеретіні жөнінде ашық сұрақтар қойып отыр.
