Тәуелділік тұзағындағы отбасылар

Біз көбінесе ажырасудың артында мінез-құлықтың сәйкес келмеуі немесе тұрмыстық ұсақ-түйек жанжалдар тұр деп ойлаймыз. Алайда әлеуметтанулық зерттеулердің соңғы деректері шаңырақтардың шайқалуының мүлдем басқа қатерлі себебін ашты. Ол – тәуелділік. 

Елімізде ажырасқан отбасылардың жартысынан астамы (61,7 пайыз) мас­күнемдік пен нашақорлық кесірінен екіге кеткен. Екінші орында тұрмыстық зор­лық-зомбылық – 51,1 пайыз, үшінші орын­да лудомания – 38,4 пайыз. Қарап отыр­сақ, шаңырақтың шайқалуына ке­сі­рін тигізетін үш себеп те тәуелділік екен. 
Қазақстандық қоғамдық даму инсти­ту­ты жүргізген «Ажырасу және оның сал­дары» атты зерттеу нәтижелері бойын­ша талдамалық есепте сауалнамаға қа­тыс­қандардың көбі ажырасуға мас­кү­нем­дік, нашақорлық пен қол көтеру фак­тілері се­беп болғанын айтқан. 
Жұбайының бір нәрсеге тәуелділігі то­лық отбасылық өмірге мүмкіндік бер­мей­ді. Тәуелді адам мәселені шешуге ара­­­­ласпайды, балаларды тәрбиелеуге ат­салыспайды әрі отбасы бюджеттін өз қа­жеттіліліктеріне жұмсайды. Екі рес­пон­дент бұрынғы жұбайының компью­тер­лік ойындарға тәуелділігі кесірінен ажы­­расқанын айтқан. Әрине, мұндай жағ­дайда ажырасудың бастамашысы әйел болатыны анық. Жылдар бойы ше­шілмеген қаржылық, әлеуметтік мәселе қор­даланып шегіне жеткенде отанасы­ның үміті үзіліп, шыдамы таусылатыны да заңдылық.
Зерттеуге қатысқан ер адамдарға өзі­нің ажырасу себебін санамағанда, ажы­ра­судың басқа да себептерін анықтап айту қиынға соққан. Кейбіреулер бұл сұрақ­қа жауап беруден бас тартқан. Тек ин­тервьюер сұрақтарды нақтылағаннан кейін қол көтеру, маскүнемдік және опа­сыздықты атаған және оны ер адамдар үшін «норма» екенін жеткізген. 

Ғылым не дейді?

Тәуелділікті ғылым тілінде аддик­тив­ті бұзылыс деп атайды. Мұн­дай бұзылыстардың  отбасы жүйесін қи­­­­ратуы бір сәтте болатын құбылыс емес, ол белгілі бір психологиялық және әлеу­меттік механизмдер арқылы бір­тін­деп жүретін, өте күрделі әрі деструктивті процесс. Тәуелділік тұлғаның тек мінез-құл­қын емес, сол шаңырақтағы отбасы мү­шелері арасындағы қарым-қатынасты да толық өзгертіп, оның іргетасын та­мы­ры­мен қопарып тастайды. Аддикт өз іс-әрекетінің дұрыс еместігін іштей сез­генімен, тәуелді затын немесе құмар­лы­ғын қорғау үшін саналы әрі бейсаналы түр­де өтірік айтуға мәжбүр болады. Тәуел­ді адам жиі өтірік айтатындықтан жа­қындарының оған деген сенімі де азаяды. Олар шындықты білген сайын, отбасындағы татулық пен тұрақтылық жо­ғалады. Отбасы мүшелері ертеңгі күн­ге, берілген уәдеге мүлдем сене алмайтын күйге түседі.
Медициналық, клиникалық және әлеуметтік-психологиялық тұр­ғыдан терең талдасақ, аддиктивті бұзы­лыс­тар – бұл белгілі бір химиялық затты тұ­тынуға немесе белгілі бір мінез-құлық­тық әрекетті қайталауға деген патология­лық, яғни адам еркінен тыс туындайтын аурушаң құштарлықпен сипатталатын, соның салдарынан тұлғаның әлеуметтік, кәсіби, экономикалық және тұлғааралық функцияларының толық бұзылуына әке­летін созылмалы, рецидивті психи­ка­лық жағдай. Заманауи халықаралық зерт­теулерде, соның ішінде ДСҰ-ның «Аурулардың халықаралық жіктемесінде» және Америкалық психиатриялық қауымдастықтың DSM-5 нұсқаулық­тарын­да аддикциялар екі үлкен негізгі топқа бөліп қарастырылады. 
Оның біріншісі химиялық тәуелділік, бұған дәстүрлі маскүнемдік, токси­ко­ма­ния және кейінгі уақытта жастардың өмі­рін улап жатқан синтетикалық есірт­кі жатады. Екіншісі химиялық емес, яғни  мінез-құлықтық тәуелділік, оның аясына лудомания, интернет пен гаджеттерге жіпсіз байлану, шопоголизм, порногра­фия­ға және жұмысқа шектен тыс тәуел­ді­лік секілді заманауи дерттер кіреді. Бұл қауіп­ті құбылыстың қалыптасу тарихы мен адамның миындағы эволюциялық тұр­ғыдан қалыптасқан дофамин, серо­то­нин, эндорфин секілді нейромедиа­тор­лардың алмасуымен тығыз байла­ныс­ты дейді мамандар.  
Адам бұл дерт түрлеріне бірден шал­дық­пайды. Алғашында күнделікті күй­бең тіршіліктің стресінен арылу, әлеу­мет­тік қысымнан құтылу, уақытша ләз­зат алу, өмірдің ащы шындығынан қашу үшін ішеді, шегеді, ойын ойнайды. Алай­да уақыт өте келе миының ішкі ней­рондық құрылымы өзгеріске ұшырап, мі­нез-құлықты бақылайтын, шешім қа­былдайтын және салдарын саралайтын басқару қызметі біртіндеп әлсірейді де, бақылау толықтай лимбикалық жүйеге көшеді. Натижесінде, адам өз ерік-жігерінің бақылауынан мүлдем шығып кетіп, еріксіз қайталанатын, ұзақ уақыт кешенді емдеуді қажет ететін созылмалы психикалық ауруға ұшырайды.
Қазіргі заманауи әлеуметтік психоло­гия, жүйелі отбасылық терапия және психиатрия ғылымы аддиктивті бұзы­лыс­тарды тек қана бір адамның жеке басының қателігі, оның моральдық әлсіздігі немесе дерті емес, тұтас бір от­басының ортақ қасіреті, терең жүйелі мә­­селесі деп қарайды. Бұл ғылыми ба­ғыт­­­тың негізделуі бірнеше іргелі тұ­жы­рым­дарға сүйенеді. 
Біріншісі  – Мюррей Боуэн негізін қалаған «Жүйелілік теориясы». Бұл теория бойынша отбасы дегеніміз – әрбір мүшесі бір-бірімен тығыз эмоциялық, экономикалық және әлеуметтік жіптермен байланысқан біртұтас тірі ағза, өте сезімтал жүйе. Егер осы тұтас жүйенің бір ғана элементі істен шығып, аддиктің күйін кешсе, бүкіл отбасылық жүйенің ішкі тепе-теңдігі бұзылады. Шаңырақтың басқа мүшелері тәуелді адамның құбылмалы, болжаусыз мінез-құлық үлгісіне амалсыз бейімделуге, оның мәселелерін шешуге мәжбүр болады. Бұл олардың дәстүрлі рөлдерін, эмоциялық күйін және күнделікті тіршілік ағынын түбегейлі өзгертіп, деструктивті арнаға бұрады.
Екінші маңызды ғылыми негіз ретінде ортақ тәуелділік (созависимость) феноменін атауға болады. Мелоди Битти мен Эрна Райт аддиктің қасында үнемі бірге жүретін жақын адамдарының, яғни жарының, ата-анасының немесе бала­лары­ның бойында уақыт өте келе өзіндік ерекше психологиялық патология қа­лып­тасатынын дәлелдеген. Ортақ тәуелді күй­ге түскен адам өзінің бүкіл саналы өмі­рін, ішкі сезімдері мен жеке қажет­тілік­терін толық ұмытып, бар күшін, уақы­тын және қаржысын тәуелді адамды ба­қылауға, оның іс-әрекетін тексеруге жә­не оны сыртқы қауіптен аман-есен «құт­қаруға» арнайды. Ақыр соңында, психологиялық тұрғыдан тәуелді адам секілді ауыр деструктивті күйге тү­седі, оның көңіл-күйі тек аддиктің бү­гін ішкен-ішпегеніне немесе бәс тік­кен-тікпегеніне тікелей байланысты болады. Тіпті, кейде бұл ортақ тәуелділік аддик­тің өз емін жалғастырып, айығып кетуіне бейсаналы түрде кедергі келтіруі мүм­кін, өйткені құтқарушы рөлі оның өмірінің мәні мен мағынасына айналып кетеді. Ал аддиктің сауығуы оның бұл рө­лін жойып, іші бос кеңістік болып қал­ғандай сезім тудырады.
Үшіншіден, мұндай тәуелділіктер мін­детті түрде отбасылық рөлдердің ауы­­суына әкеледі. Балалар психологиясы мен отбасылық дисфункцияларды зерт­теген Дональд Вегшайдер шаңырақта аддикция дерті пайда болған сәтте, балалар мен ересектер үйдегі эмоциялық вакуумды толтыру және тірі қалу үшін еріксіз түрде түрлі дисфункционалды рөл­дерді қабылдайды деп тұжырым жа­сайды. Мәселен, қорғансыз балалар үй­дегі жағдайды «реттеу», ата-анасының міндетін атқару үшін «құтқарушы» не­месе «батыр» рөліне кіреді, барлық жауап­кершілікті ерте мойнына алады. Ал кейбір балалар үйдегі жанжалдардан қа­шып, ешкімге көрінбей, тасада қалуды жөн көріп «жоғалған бала» рөлін таңдай­ды да, аутизмге ұшырайды. Кейбірі үйдегі ауыр күйзелісті күлкімен, қал­жыңмен жапқысы келіп, атмос­фера­ны жеңілдету үшін «сайқымазақ» немесе «маска» рөліне ауысса, енді бірі ата-ана­сы­ның назарын өзіне аудартудың басқа жо­лы қалмағандықтан, сыртқа агрессия көр­сетіп, мектепте бұзақылық жасап, «жа­ман бала» немесе «кінәлі» кейпіне ене­ді. Осылайша, жастық шақтан қалып­тас­қан деструктивті рөлдер тұлғаның бо­лашақта есейгенде сау, толыққанды, тең құқылы қарым-қатынас құру қабі­ле­тін тамырымен бұзып, олардың тағ­ды­рын тәлкекке салады.
Ең қауіптісі, бұл тәуелділіктердің тұ­қым қуалайтыны. Дисфункционалды от­басында өскен бала бәрін көзбен кө­ріп, санаға сіңіргендіктен, болашақта ту­ра сол ата-анасының жолын қайта­лай­ды немесе өздеріне өмірлік серік етіп тәуел­ді адамды таңдайды. Өйткені олар­дың психикасы басқа сау қарым-қатынас үл­гі­сін білмейді, сезінбейді. Осылайша, тәуел­ділік мәселесі бір жұптың ғана тағ­дырымен шектелмей, балаларына жал­ғасып,  ұлттық гендік қорды әлсірететін қа­сіретке ұласады. 
Тәуелділіктің салдары әлеуметтік жә­не экономикалық тұрғыдан да ауыр. Әдетте, жұбайлардың бірі мас­кү­нем, нашақор, лудоман болса, бүкіл қар­жылық ресурс сарқылып, отбасы әлеу­метте оқшауланғанымен қоймай, қоғамның талқысына ұшырайды. Әлеу­мет­танушы, психолог мамандар мұндай отбасы мүшелері ұят пен кінә сезімін бас­тан кешіп, көршілер мен туыстардың айыптауынан туындаған үрейден уақыт өте келе жақындарымен, адал достары­мен арадағы байланыс толық үзіліп, отбасы өз проблемасымен оңаша қалады, бұл ішкі агрессия мен дағдарысты одан сайын ушықтыра түседі дейді.

Сандар сөйлейді

Денсаулық сақтау министрлігінің 2024 жыл­ғы есебі бойынша елімізде 90 981 адам алкогольге тәуелділікпен есепте тұр. Оның 109-ы – кәмелетке толмаған­дар, ал қалған 90 872-сі – ересектер.  Алай­да ДСҰ-ның жан басына шаққан­да­ғы таза спиртті тұтыну рейтингінде Қа­­­­зақстанның Орталық Азия елдері ара­сында ең жоғары көрсеткішке ие болуы шынайы жағдайдың ресми мә­ліметтерден әлдеқайда күрделі және қор­қынышты екенін аңғартады. Со­ны­мен қатар кейінгі уақытта алкоголизмнің айтарлықтай «жасаруы» және әйелдердің ішімдікке шектен тыс әуестігі анық байқалуда. Бұл ана мен бала денсаулы­ғы­на, отбасы институтына тікелей соқ­қы болып тиіп жатыр.
Есірткі нарығындағы жағдай одан да сорақы. Баяғы «дәстүрлі» ге­роин мен апиын өнімдерінің орнын қа­зір синтетикалық есірткілер басты. Көр­сеткіштер көңілге кірбің ұялатады. Ел ішінде синтетикалық есірткі тұты­ну­шылар геометриялық прогрессиямен өсіп жатыр. Егер бұрын есірткіге тәуел­ді­лердің орташа жасы 30-40 жас шама­сын­да болса, қазір синтетикалық заттар­ға тәуелділік негізінен 14-25 жас аралы­ғын­дағы жастар мен жасөспірімдер ара­сын­да жиі кездеседі. Ал синтетикалық зат­тарға тәуелділіктің ең қорқынышты тұ­сы – ол адам миының нейрондық жүйе­сін бірнеше аптаның ішінде зақым­дап, өте тез арада шизофрения тәрізді ауыр психоздар мен тұлғалық дегра­дация­ға алып келетінінде. Бұл емі жоқ ауыр психикалық мүгедектікпен бетпе-бет қалудың өзі үлкен қасірет. 
Осы химиялық қатермен қатар, құ­мар ойындары мен лудомания мәселесі – ең қауіпті әлеуметтік індеттердің бірі. Он­лайн букмекерлік платформалардың шек­тен тыс экспансиясы ұлттық қасі­рет­ке ұласуда. Ресми деректер елде 350 мың­нан астам лудоман бар дейді. Ал олар­дың нақты саны одан әлдеқайда көп еке­нін ішіміз сезеді. Ең өкініштісі, олар­дың басым бөлігі – 18-35 жас аралы­ғын­дағы еңбекке қабілетті, елдің демог­ра­фия­лық әрі экономикалық тірегі санала­тын жас ер-азаматтар. Букмекерлік плат­формалар мен казинолардың агрес­сивті жарнамасы жер жарады. Олардың толықтай цифрлық форматқа көшуі жағ­дайды ауыздықтауға мұрша бермейді. 
Ойын бизнесінің жылдық айналымы трил­лиондаған теңгемен өлшенеді. Мем­лекет лотереялық терминалдарды шек­теу, букмекерлік кеңселердің жар­на­ма­сына қатаң тыйым салу және мемлекеттік қыз­меткерлер мен әскерилерге ойын ой­науға заң бойынша шектеу енгізу ша­ра­л­арын қабылданғанымен, көлеңкелі жә­не халықаралық онлайн-плат­фор­ма­лар нарықты толық бақылауға алуды қиын­­датып отыр. Осылайша, қазақ от­ба­­сы­ларының жаппай несие алып қа­рыз­ға батуына, ажырасулардың күрт кө­беюіне және жастардың суицидке баруы­на тіке­лей себепші болуда.
Бұған интернет және жасөс­пірім­дер­дегі цифрлық тәуелділік мә­се­лесі тағы қосылады. Гаджеттерге, әлеу­мет­тік желілерге, қысқа видео кон­тент­терге және түрлі онлайн ойындарға жіп­сіз байлану жасөспірімдер арасында жап­пай сипат алды. Отандық әлеу­мет­тану зерттеулеріне сүйенсек, қазақ­стан­дық балалар мен жасөспірімдердің 75 пайыздан астамы күніне 4 сағаттан көп уақытын тек смартфон қарауға арнайды екен. Бұл тәуелділіктің жасырын қауіп­ті­лігі – баланың ішкі эмоциялық ин­тел­­лек­тінің мүлдем дамымай қалуы­на, «клип­тік ойлаудың» қа­лыптасуына, до­фаминдік жүйенің ерте жастан бұ­зылуы­на және шынайы әлеу­меттік қарым-қа­ты­настан қашып, оқшау­лануына әкеледі. Жа­сөс­пірімдер арасын­да­ғы бұл цифрлық тәуел­ділік терең депрес­сия, созыл­малы ма­засыз­дық синд­ро­мы және ұй­қының бұ­зылуына ті­келей байла­нысты еке­ні ғы­лыми дәлелденген.
Бұл зерттеудегі ең маңыз­ды анали­ти­ка­лық ас­пект – ресми де­ректер мен шы­найы жағ­дайдың, яғни ла­тент­тілік деңгейінің ара­сындағы үлкен алшақтық. Мәселен, химиялық тәуел­ділік бойынша Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығының ресми есебінде тұрған нашақорлар саны тек арнайы клиникаларға өз еркімен түс­кен немесе құқық қорғау органдары ұстаған­дарды ғана қамтиды. Ал бейрес­ми ха­лық­аралық сарапшылардың, атап айт­қанда БҰҰ-ның Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы UNODC пен отан­дық құқық қорғау органдарының жа­на­ма есептеулері бойынша, шынайы көр­сет­кіш ресми деректен кем дегенде 5-7 есе жоғары. Себебі синтетикалық есірткі тұтынатындар ресми наркологиялық дис­пансерлерге есепке тұрудан өлердей қорқады. Оларды қоғамдық айыптау, заң­ды құқықтардан айырылу, болашақта лайықты жұмысқа тұра алмау қатты алаңдатады. Сондықтан олар жекемен­шік, жасырын токсикологиялық орта­лық­тарда емделуді жөн көреді. Лудо­ма­ния бойынша да жағдай дәл осындай. Ресми түрде медициналық мекемелерде «құмар ойындарға тәуелділік» диагно­зы­мен есепте тұрғандардың саны ел бойын­ша бірнеше жүз адамнан аспайды. Ал іс жүзінде букмекерлік кеңселерде ве­ри­фикациядан өткен белсенді ак­каунт­тардың саны және халықтың несие берешектерінің өсу қарқыны бұл мәсе­ле­нің жүз мыңдаған адамды қамтып отыр­­ғанын нақты дәлелдейді. Қазақ­стан­­да лудоманияны ауыр психикалық ауру ретінде мойындап, арнайы дәрігерге жүгіну мәдениеті әлі қалыптаспаған, бұл ауру отбасы ішінде «моральдық кемші­лік» немесе «уақытша қателік» ретінде сырт көзден барынша жасырылады.

P.S:

Қорыта айтқанда, тәуелділіктің ау­қымы – ресми тіркеуде тұрғандардың са­н­ымен емес, ломбардтарға өткен соң­ғы мүлікпен, МҚҰ-ның құрсауындағы мил­лиондаған несиемен және ерте есей­ген балалардың көз жасымен өлшенуге тиіс. Жасөспірімдердің гаджетке таңы­лып оқшаулануынан басталып, жастарды суицид пен қылмысқа итермелеген лу­до­мания мен «синтетика» торына дейінгі кезең – ұлттық қауіпсіздігімізге төнген тікелей соққы. Біз «ел не айтады» деп от­басы ішіндегі қасіретті жасырған сайын, дерттің латентті деңгейін одан сайын ушықтырып, болашақ ұрпақтың бойына дәл осы деструктивті өмір үлгісін бейсаналы түрде егіп жатырмыз. Шаңы­рақ­ты шайқалтқан бұл дертті моральдық әлсіз­дік немесе уақытша қателік деп ақтауды тоқтатып, онымен жүйелі түрде күреспесек, ертең адами капиталынан айы­рылған маргиналды қоғамға ай­налуы­мыз әбден мүмкін...