Криптоэкономика: тыйымнан – тәртіпке

Еліміз цифрлық актив саласын дамытудың жаңа кезеңіне қадам басты. Мемлекет басшысы осы айдың басында цифрлық активтер индустриясын ынталандыру және дамыту туралы Жарлыққа қол қойған болатын. Құжаттың негізгі мақсаты криптовалюталардың айналымын бақылау, оған қоса цифрлық активтерді елдің қаржы жүйесіне, төлем инфрақұрылымына және инвестициялық нарығына біртіндеп енгізу болып отыр.

Бұл шешімді цифрлық активтерге берілген кезекті рұқсат немесе криптобир­жа көбейтуге бағытталған бастама деп қана түсінген жаңсақтық болар еді. Жар­лық­­та капиталды ел ішінде ұстап қалу, шет­­­елдегі реттелмейтін алаңдарда жүрген цифрлық активтерді отандық құқықтық ортаға көшіру, жаңа инвестициялық құ­ралдар шығару және қауіпсіз есеп айырысу инфрақұрылымын қалыптастыру мін­дет­тері қатар қамтылған. Яғни, мемлекет крип­тоиндустрияны көлеңкеде немесе шет­те қалған нарық емес, қатаң талаппен жұ­мыс істейтін қаржы саласының бір бө­лігіне айналдыруды көздеп отыр.

Алдымен – заң, ізінше – инфрақұрылым

Елімізде цифрлық актив саласын реттейтін заңнама негізі осыдан бір-екі жыл бұрын ғана қаланды. Ал биылғы 1 мамырдан бастап күшіне енген өзгерістер Ұлттық Банктің құзыретін кеңейтіп, цифрлық қаржы активтерінің платформаларын, сауда алаңдарын және қамтамасыз етілмеген цифрлық активтерді айырбастайтын операторларды ұлттық юрисдикция аясында реттеуге мүмкіндік берді. Осы құзырет аясында Ұлттық Банк ұйымдарды тіркеп, лицензия беріп, реттейді.
Жаңа Жарлық осы құқықтық негізді нәтижелі жұмыс істейтін нарыққа айналдыруды көздейді. Ұлттық Банк, Үкімет, қаржы нарығын реттеуші органдар, Қаржы мо­ниторингі агенттігі, «Астана» халықаралық қаржы орталығы мен Alatau City Authority ор­тақ жоспар құрып, бірлесіп әрекет етуге тиіс. Қазір нақты қандай жұмыстар атқары­ла­тын, мерзімдері және жауаптылар бекіті­ле­тін криптоиндустрияны дамытудың орта мер­зімдегі жоспары әзірленіп жатыр. Бұл жос­пар 2026 жылғы 30 қыркүйекке дейін қа­былдануы керек. Қарашаға дейін орта­лық­тандырылмаған қаржы платформаларын реттеу тәсілдері талданады. Желтоқсанға дейін АХҚО құқығы бойынша шығарылған цифр­лық активтер мен токенделген бағалы қағаздарды Қазақстан аумағында қолдану­дың тәртібі айқындалмақ.

Демек, Жарлық бұл саладағы ойын ере­же­лерін нақтылайтын алғышарт болмақ. Ізін­ше лицензиялау, салық салу, активтерді сақ­тау, төлем жасау, клиентті қорғау және қар­жылық бақылау тәртібін белгілейтін нақ­ты ережелер қабылданбақ.

Стейблкоин экспорт-импорт құралына айналуы мүмкін

Трансшекаралық есеп айырысуда стей­бл­коин қолдану мүмкіндігін қарастыру – құ­жаттағы маңызды бағыттың бірі. Стей­бл­коин дегеніміз құны белгілі бір дәстүрлі валю­таға, мысалы долларға, еуроға немесе юа­ньға байланған цифрлық актив. 
Еліміз стейблкоиндерді экспорттық жә­не импорттық операциялар бойынша қо­сым­ша есеп айырысу арнасы ретінде пай­да­лану­ды көздеп отыр. Бұл банк жүйесін то­лы­ғымен алмастыру деген сөз емес. Кері­сін­ше, лицензияланған провайдерлер мен рет­­­­телетін цифрлық инфрақұрылым арқы­лы төлем жасауды жеделдету, делдал санын азайту және халықаралық мәмілелердің шы­ғынын төмендету мүмкін болмақ.
Әйтсе де, бұл біз үшін тың бағыт емес. «Ас­тана» халықаралық қаржы орталығында стейблкоиндерді реттеу тәртібі 2024 жылдан бері қолданылып келеді. 2025 жылы АХҚО-ның қаржылық реттеушісі фиат валютаға бай­ланған стейблкоин шығаруға рұқсат ете­тін алғашқы лицензия берген болатын.
Ендігі мәселе осы тәжірибені ұлттық тө­лем жүйесімен байланыстыру болып отыр. Дегенмен асығуға да болмайды. Стейблкоинді қанша тұрақты десек те, оның сенімділігі нақты резервке, эмитенттің ашықтығына және иесінің активін уақытында ақшаға айыр­бастай алуына тәуелді. Сондықтан мұн­дай құралдарды жаппай енгізудің ал­дында резервтерді тексеру, клиент ақ­шасын бөлек сақтау және күмәнді операцияларға тосқауыл қою тетіктері толық жасалуы қажет.

Токенделген облигация нені өзгертеді?

Жарлықта токенделген мемлекеттік облигация шығару жобаларын іске асыра бас­тау туралы да айтылады. Басқаша айтқан­да, токендеу дегеніміз –белгілі бір мүлік не­месе қаржы құралын иелену құқығын цифр­лық платформада тіркеу.
Мемлекеттік облигация токенделген кезде мемлекеттің қарыз міндет­те­ме­сінің экономикалық мәні өзгермейді. Өз­геретін нәрсе оны шығару, есепке алу, сату жә­не есеп айырысу тәсілі болуы мүмкін. Цифрлық платформа мәмілені жеделдетуге, ак­тив қозғалысын бақылауға және инвес­ти­ция­лық құралдарды шағын бөліктерге бөлу ар­қылы халық пен кәсіпкерге бірдей қол­же­тім­ді етуге мүмкіндік береді. Ұлттық Банк то­кенделген мемлекеттік облигацияларды цифр­лық активтер нарығының жаңа жо­баларының бірі ретінде атап отыр.
Бұл тетік нақты экономикаға қаржы тар­тудың балама жолдарын да аша алады. Бо­лашақта ғимарат, өндіріс нысаны, логис­ти­калық орталық, ауыл шаруашылығы өнімі не­месе басқа мүлік цифрлық құқық ретінде рә­сімделіп, инвесторларға ұсынылуы ық­ти­мал. Алайда бұл нарықты дамыту үшін то­кен­нің артында тұрған мүліктің жалған емес еке­нін, меншік құқығын және инвестор ал­дын­дағы міндетті заңмен нақты бекіту қа­жет.

Шетелдегі активтерді елге қайтару көзделіп отыр

Цифрлық активтердің едәуір бөлігі шетелдік платформаларда немесе мем­лекет реттемейтін электрондық әмиян­дар­да сақталуы мүмкін. Мұндай жағдайда та­бысты есепке алу, алаяқтықтан зардап шек­кен азаматтың құқығын қорғау және қара­жаттың қайдан келгенін анықтау қиын­ға түседі.
Осыған байланысты Жарлықта бұрын са­тып алынған немесе жасалған цифрлық ак­тивтерді ерікті түрде жария етуге жағдай жа­сау көзделген. Негізгі талап активтерді Қа­зақстанда реттелетін инфрақұрылымға кө­шіру болмақ. Сонымен бірге шетелдік плат­формалардағы цифрлық активтерін қа­зақстандық провайдерлерге ауыстыратын жеке тұлғаларға салықтық ынталандыру беру мәселесі пысықталады.
Реттелетін отандық инфрақұрылым ар­қы­лы жасалған операциялардан алынған табысты жеке табыс салығынан уақытша бо­сату туралы ұсыныс та бар. Алайда бұл жеңілдік әзірге күшіне енген дайын норма емес. Оны заңнамаға енгізу үшін жеке заң жо­басы қабылдануы қажет. Қолданыстағы жос­пар бойынша мұндай жеңілдікті 2026 жыл­ғы 1 қаңтардан 2028 жылғы 31 желтоқ­санға дейінгі операцияларға қолдану мәсе­лесі қарастырылмақ.
Мұндағы мемлекеттің есебі түсінікті. Қатаң тыйым арқылы емес, қолайлы салық тәртібі мен сенімді қызмет көрсету арқылы кө­леңкелі нарыққа тосқауыл қою көзделіп отыр. Соның нәтижесінде цифрлық актив­тердің айналымы ашық болып, капитал ел ішінде қалады, ал пайдаланушы заңмен қор­ғалатын ортада қызмет алады.

Шот бұғаттау мәселесі шешілмек

Криптоиндустрия нарығының өкіл­дері­не банкпен жұмыс істеуде бірқа­тар мәселе туындап жатады. Кей жағдайда бір клиенттің операциясына байланысты кү­мән туындаса, цифрлық активтер провай­дерінің бүкіл банк шоты бұғатталуы мүмкін. Бұл компанияның басқа клиенттер алдын­дағы міндетін орындауына және қалыпты жұмыс істеуіне кедергі келтіреді.
Жарлық аясында заңды негіз болған кезде бүкіл провайдердің банк шотын емес, күмән туғызған нақты клиент­тің жеке шотын шектеу тетігін жасау тапсы­рыл­ды. Бұл бір жағынан қаржылық бақы­лау­ды сақтаса, екінші жағынан заңды бизнестің жұмысын негізсіз тоқтатпауға мүмкіндік береді.
Бұл өзгеріс техникалық өзгеріс болып кө­рінгенімен, нарық үшін өте өзекті мәселе. Банктер мен цифрлық активтер провай­дер­лері арасында тұрақты байланыс қалыптас­пайынша, криптоактивтерді ресми қаржы жүйесіне енгізу қиын. Ал банк шоттарының не­гізсіз бұғатталуы инвесторға да, кәсіпкерге де қауіп тудырады.

Майнингке электрді қайдан аламыз?

Еліміз бірнеше жыл бұрын цифр­лық май­нинг саласында әлем назарын ау­дарған еді, бірақ электр энергиясының тап­шылығы мен заңсыз өндіріс мәселесі қа­тар туындады. Сондықтан жаңа кезеңдегі бас­ты талаптардың бірі майнингті елдің ор­тақ энергожүйесіне артық сал­мақ түсір­мей дамыту бо­лып отыр.
Жарлықта кен орын­дарын­дағы ілеспе мұнай газын немесе табиғи газды пайда­ла­нып, электр энергия­сын дербес өндіру мүм­кіндігін қарастыру тапсырылған. Мұн­дай электр стансалары оқ­шау­лан­ған режимде жұ­мыс істеп, өн­дірген қуатын цифрлық май­нингке бағыттай алады. Бұл ретте мем­ле­кеттік және тұрмыстық қажеттілікке арнал­ған энер­гияға басымдық беріледі.
Бұл тәсіл бір уақытта екі мәселені шешуі мүм­кін. Біріншіден, елдің жалпы электр же­лісіне түсетін жүктеме азаяды. Екіншіден, кен орындарында толық пайдаланылмайтын газ­ды экономикалық айналымға тартуға мүмкіндік туады. Алайда экологиялық талап, қан­ша қалдық шығатынын есептеу және энер­гияның нақты қайда жұмсалғанын ба­қы­лау мәселесі назардан тыс қалмауы керек.

Кімнің неге жауапты екені нақты белгіленуі керек

Цифрлық активтер нарығы осы уақытқа дейін екі құқықтық кеңістікте дамып келді. Бір жағында – еліміздің жалпы заңнамасы, екін­ші жағында «Астана» халықаралық қар­жы орталығының жеке юрисдикциясы бар. АХҚО цифрлық активтер, криптобиржалар, стейблкоиндер мен инвестициялық қор­ларды реттеу бойынша тәжірибе жинады. 2025 жылы мұнда стейблкоин бойынша ал­ғашқы лицензия беріліп, цифрлық актив­терге бағытталған қорлар мен биржалық өнімдер көбейген.
Жаңа Жарлық осы екі кеңістіктің ара­сын­дағы байланысты күшейтуді көздейді. АХҚО құқығымен шығарылған цифрлық ак­тивтер мен токенделген бағалы қағаз­дар­ды Қазақстан аумағында тану инвесторға бір нарықтан екіншісіне еркінірек өтуге мүм­кін­дік беруі мүмкін. Сонымен қатар эмитент­тер үшін қайталанатын рәсімдер мен құқық­тық белгісіздік азаяды.
Дегенмен бұл жерде реттеушілердің жауап­кершілік шекарасы нақты белгіленуі қажет. Клиенттің ақшасын кім қорғайды, дау­ды қай сот қарайды, провайдер банкрот бол­ғанда актив қалай қайтарылады, кибер­ша­буылдан келген шығынды кім өтейді деген сұрақтарға жауап берілуі керек.
Цифрлық активтер индустриясы елге ин­вестиция, жаңа технология және жоғары білікті мамандар тартуы мүмкін. Қазақстан­ның Еуропа мен Азия арасындағы орны, са­лыс­тырмалы түрде дамыған қаржы инфра­құрылымы, АХҚО тәжірибесі және цифр­лық теңге жобасы елдің өңірлік орталыққа айналуына белгілі бір негіз қалыптастырып отыр. Мемлекет басшысы бұған дейін цифр­лық активтердің толық-қанды экожүйесін құруды және цифрлық теңгені мемлекеттік қаржыда кеңірек қолдануды тапсырған.
Сонымен қатар бұл саладағы мүм­кіндік­тер жоғары тәуекелмен, тұрақсыздық, алаяқ­тық, кибершабуыл және қаражатты заңсыз шығарумен қатар жүреді. Сондықтан басты мақсат цифрлық активтердің айналымын қалай да көбейту емес, заңды, ашық және ба­қыланатын айналымды қалыптастыру болуы керек. Жарлықта тұтынушылар мен ин­весторлардың құқығын қорғау, заңсыз опе­рацияларға қарсы іс-қимыл және қаржы тұ­рақтылығын сақтау негізгі қағидалар ре­тінде көрсетілген.
Бұл қадамның барлығы еліміздің крип­тоиндустрияға деген көзқарасы өзгере бас­тағанын айғақтайды. Бұрын бар назар тыйым салу, майнингті есепке алу жә­не жекелеген алаңдарды лицензиялауға ау­ған болса, енді цифрлық активтерді төлем, инвестиция, сауда және нақты экономиканы қаржылан­дыру құралдарына айналдыруды көздеп отыр­мыз. Дегенмен бастамалардың нәтижесі енді қабылданатын заңдар мен ережелердің сапасына байланысты болады. Рет­теушілер инновацияны тежемейтін, сон­дай-ақ азамат­тың қаражатын қорғайтын те­пе-теңдік табуы қажет. Ал кәсіпкерлер цифр­­лық активті тез пайда табу құралы емес, заң талаптары, ашық есеп және нақты эко­­номикалық құны бар қаржы өнімі ре­тін­де қабылдауға тиіс.