«Өскенде блогер боламын»: Балалар контенті неге маңызды?

Кейінгі онжылдықта әлеуметтік желілер балалар мен жасөспірімдердің өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Смартфон мен интернетке қолжетімділік артқан сайын жаңа буын тек ақпарат тұтынушысы емес, сонымен бірге цифрлық кеңістіктің белсенді қатысушысы болып, контент жасаушыға да айналып отыр. Бұл үрдіс біздің елімізде де айқын байқалады. Алайда әлемнің көптеген елінде балалардың интернеттегі белсенділігі тек мүмкіндік емес, сонымен бірге жауапкершілік пен қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырылады.

Иә, елімізде балалар мен жасөспірім­дер­дің әлеуметтік желілердегі белсенділігі жыл сайын артып келеді. Халықаралық зерт­теу­лерге сүйенсек, Қазақстандағы балалардың едәуір бөлігі интернет кеңістігіне өте ерте ара­ласа бастайды. UNICEF пен Қазақстан Рес­публикасы Оқу-ағарту министрлігінің бір­лесіп жүргізген Kids Online Kazakhstan зерт­теуіне сәйкес, 9-10 жастағы балалардың ша­мамен 60 пайызының әлеуметтік желілер­де жеке аккаунттары бар. Ал 11-12 жастағы жа­сөспірімдердің үштен екісі өз парақша­ларын белсенді түрде жүргізеді. Бұл бала­лар­дың интернет кеңістігіндегі қатысуы кез­дей­соқ емес, жүйелі үрдіске айналғанын көр­се­тіп отыр. Қазіргі оқушылар үшін әлеуметтік же­лі – тек байланыс құралы ғана емес, өзін көр­сету, пікір білдіру және қоғаммен қарым-қа­тынас орнату алаңы.
Медиа білім беру саласының сарап­шы­сы Жанар Жақанова бұл құбы­лыс­ты жаңа буынның цифрлық мәде­ние­тінің қалыптасуымен байланыстырады. Бү­гін­де Қазақстандағы интернет ауди­то­рия­сы­ның басым бөлігі бірнеше ірі платформаны қол­данады. Мысалы, TikTok платформасын елде 15 миллионнан астам адам пайда­ла­на­ды. Ал Instagram әлеуметтік желісінің ау­ди­то­риясы 12 миллионнан асады. Сарап­шы­лар­дың айтуынша, мұндай ауқымды ау­ди­то­рия балалардың да белсенді қатысуына ық­пал етеді. 
Жанар Жақанованың пікірінше, қатар­лас­тары жасаған жарияланымдар жасөс­пірім­дерге ерекше әсер етеді. «Жасөспірімдер кө­біне өз құрдастарының контентін шы­найы әрі сенімді қабылдайды. Сондықтан жас блогерлер түрлі трендтер мен мінез-құ­лық үлгілерінің таралуына ықпал ететін маңыз­ды әлеуметтік топқа айналып отыр», – дейді сарапшы.
Дегенмен, әлеуметтік желідегі белсенділік тек бүгінгі көңіл көтеру немесе танымалдық мә­селесі ғана емес. Интернетте жарияланған кез келген ақпарат уақыт өте келе цифрлық із (digital footprint) ретінде сақталып қалады. Бұл – адамның интернеттегі әрекеттері, жаз­балары, фотосуреттері мен пікірлері кейін де қолжетімді болуы мүмкін дегенді білдіреді. Сарап­шылардың айтуынша, жасөспірімдік кезеңде жарияланған материалдар кейін адам­ның кәсіби немесе қоғамдық беделіне әсер етуі ықтимал.

Әлемде балалар блогингі қалай реттеледі?

Кейбір елдерде балалардың әлеуметтік желілердегі қызметі заңнамалық дең­­­гейде талқылана бастады. Мысалы, Фран­ция балалар-инфлюенсерлердің жұмысын рет­тейтін арнайы заң қабылдады. Бұл құжат ба­лалардың табысы, еңбек құқығы және қауіп­сіздігі мәселелерін қарастырады. Бұл ел­де ата-аналар балалардың блогинг арқылы тап­қан табысын арнайы есепшотта сақтауға мін­детті, ал түсірілім кестесі балалардың де­ма­лысы мен оқуына зиян келтірмеуі тиіс. Сарап­шылардың пікірінше, мұндай шаралар балалардың еңбек құқықтарын қорғауға жә­не олардың психологиялық жүктемесін азай­туға бағытталған.
Ал Оңтүстік Корея мен Жапонияда ба­ла­лар блогингі тұтас индустрияға айналып отыр. Көптеген әлеуметтік желі парақшасы мен YouTube-арнасын миллиондаған адам қа­райды. Бұл елдерде балалардың қаты­суы­мен жасалатын контент ойын-сауық ин­дус­трия­сының маңызды бөлігіне айналған. Алай­да мұндай танымалдық балалардың пси­хологиялық жағдайы, оқу жүктемесі жә­не еңбек құқығы туралы қоғамда қызу пі­кірталас тудырып отыр.
АҚШ тәжірибесі интернеттегі жария­ла­нымдардың болашаққа қалай әсер ететінін ай­қын көрсетеді. Көптеген университет та­лап­керлердің әлеуметтік желідегі парақ­ша­ла­рын тексереді. Зерттеулерге сәйкес, жо­ғары оқу орындарының 25-35 пайызы аби­ту­риенттердің интернеттегі беделіне назар аударады. Ал жұмыс берушілердің 54 пайызы үміткерлерді олардың әлеуметтік желідегі кон­тентіне байланысты жұмысқа қабыл­дау­дан бас тартқан жағдайлар бар екенін ай­та­ды. Бұл интернетте қалдырылған әрбір жаз­ба немесе пікір адамның кәсіби бола­ша­ғы­на әсер етуі мүмкін екенін дәлелдейді.

Интернетте қалған із

Қазақстан да жаһандық цифрлық кеңіс­тік­тің бір бөлігі. Алайда сарапшылардың пі­­­кірінше, елде жасөспірімдердің цифрлық беделі туралы қоғамдық талқылау енді ғана қа­­­­лыптасып келеді.
Жанар Жақанова бұл мәселені шешуде бі­лім беру жүйесінің рөлі маңызды екенін атап өтеді. «Мектептерде медиасауаттылықты да­мыту қажет. Балалар ақпаратты дұрыс тал­дауды ғана емес, өз цифрлық беделін бас­қаруды да үйренуге тиіс. Интернетте жа­рия­ланатын материалдарға жауапкер­ші­лік­пен қарау және өзара құрмет мәдениетін қа­лыптастыру да маңызды», – дейді сарапшы.
Сарапшының пікірінше, әлеуметтік же­лілердегі белсенділік тек қауіп емес, мүмкіндік те. Егер дұрыс бағыт берілсе, жас авторлар қоғам үшін пайдалы контент жа­сай алады.
Мәселен, Қазақстанның мәдениеті, тари­хы және әлеуметтік бастамалары туралы кон­тент әзірлейтін жобаларды қолдау – жас­тардың шығармашылық әлеуетін дамытуға жол ашады. Өйткені бүгінгі жасөспірімдер тек интернет қолданушылары ғана емес. Олар болашақ цифрлық мәдениеттің автор­лары. Олардың идеялары мен жарияланым­дары уақыт өте келе қоғамның ортақ цифр­лық кеңістігін қалыптастырады. Ал бұл кеңіс­тік қандай болатыны – бүгінгі бала­лар­дың интернетте қалдырған іздеріне де бай­ланысты.

Табысты блогер балалар

Жоғарыда атап өткеніміздей, балалар өз блогтарын жүргізіп, табыс тауып, цифрлық әлемнің бар мүмкіншілігін барынша пайдалануда. Мәселен, әлемдегі ең та­нымал балалар блогерлерінің бірі – Райан. Ол өзінің Ryan's World атты арнасында бала­лар­ға ойыншықтарды таныстырып, көңілді кон­тент ұсынады. Арнасы миллиондаған жа­зылушы жинаған. Райан әлемдегі ең та­бысты бала блогерлердің қатарына кіреді. Анас­тасия есімді Ресейде туған, кейін АҚШ-та танымал болған Настя да Like Nastya ар­на­сы арқылы әлемге танылды. Оның ви­део­лары көбіне ойын, саяхат және отбасы ту­ра­лы. Видеолар бірнеше тілде дубляждалып, әлемнің көптеген елінде қаралады. Арнасы ба­лаларға арналған ең ірі YouTube жоба­сы­ның біріне жатады. 
Сол секілді елімізде де  әлеуметтік желі­лер­де танымал болып жүрген жас блогерлер бар. Соның бірі Амина Қайратқызы есімді бүл­діршін блогер. Амина – балаларға ар­нал­ған ойын-сауық контент жасайды. Оның ви­деоларында ойыншықтарға шолу, чел­лендждер, күнделікті өмір туралы бейнелер кез­деседі.  Aружан есімді жас блогердің де кон­тенттері еліміздегі ең көп қаралым жи­наған арна қатарында. Ол, әсіресе, TikTok пен YouTube-та танымал. Оның бейнелері кө­біне би, ойын-сауық, балаларға арналған қыс­қа видеолардан тұрады.

Түйін: 

Әлемде де, елімізде де жас блогерлер өздерінің шығармашылығын көрсетіп, көптеген көрермен жинап жүр. Дұрыс бағыт пен ата-ананың қолдауымен балалар блог жүргізу арқылы жаңа білім алып, болашақта медиа саласында табысты болуы мүмкін. Сондықтан балалардың әлеуметтік желідегі белсенділігіне тек қауіп ретінде қарау жеткіліксіз. Ең бастысы – оларды саналы, жауапты және медиасауатты интернет қолданушысы ретінде тәрбиелеу. Өйткені бүгін қалдырылған цифрлық із – ертеңгі қоғамның да айнасы болмақ.

Наурызбек САРША