Президенттік институт – мемлекеттілік тірегі

Сондай-ақ!

Сәкен Майғазиев Қайрат Түнтековке елден кетуге кеңес берді

Сәкен Майғазиев "Егіз лебіз" бағдарламасында қазылық етіп отырып, Қайрат Түнтековтың өнеріне баға берді. "Қайрат, мені білесің ғой. Баяғы 2016 жылы Димаш Құдайбергенге үлкен концертте "шетелге...

Исламбек Салжанов: Қайырымдылық және еріктілікпен айналысатын мекемелер құруымыз қажет

Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде «Қайырымдылық және еріктілер – ұлттық мәдениетінің бір бөлігі» тақырыбында баспасөз конференциясы өтті. Баспасөз конференциясында «Altyn Qyran Foundation» қоғамдық қорының қамқоршылар...

Ертісбаев оппозицияны сынға алды

Биыл ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев парламенттік оппозиция мәртебесін заң жүзінде бекітті. Атап айтқанда, билеуші партия өкілі саналмайтын, оппозициядан сайланған депутаттарды парламенттік тыңдауларда да, бірлескен...

Еліміздің қанша мұнай қоры бар?

Мұнай қоры бойынша әлем елдері рейтингінде Қазақстан 11-орында тұр. 10 айдың қорытындысы бойынша мұнай өндіру көлемі 6% - ға қысқарып, 61 млн тоннаны құрады. 2020 жылға...

1990 жылғы 24 сәуірде Қазақстанда тұң­ғыш рет президенттік инс­титут құры­лып, сол кезде өткен Жоғарғы Кеңес отырысында Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Қазақ КСР Президенті бо­лып сайланды. Бұл ай­тулы оқи­ға Қазақстанның мем­лекеттілігі мен еге­мендігінің нығаюында, сондай-ақ елі­міздің та­бысты дамуында  маңызды рөл атқарған пре­­зиденттік институттың қалыптасуының бас­тамасы бол­ды.

***

Басқарудың заманауи жүйе­сін қалыптастыру, оның содан кейін­гі жаңғыртылуы, әлеум­ет­тік жә­­не экономикалық даму­дың түр­­лі кезеңінде мемлекет ал­­д­ын­­да тұрған міндеттер спектрі­­нің өз­герістеріне бейім­делуі – Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың зор еңбегінің нә­­тижесі. Бұл үдерістің өзіндік ерек­­шелігі – оның кеңестік сая­си жүйенің өзінде басталып, кейін­нен тәуелсіз Қазақстан жағ­­­дайында әбден пісіп-жетілуі.

Тарих көрсеткендей, мем­ле­­­кеттік билік қызметінің Кеңес Ода­ғында және со­циа­­­лис­­­тік жүйе елдерінде қол­да­нылған пар­тиялық-мем­ле­кеттік тетігі жаһан­дық эко­­­­номикалық, әлеу­мет­тік жә­не саяси міндеттерді ше­шуге қа­білетсіздігін байқатты әрі қо­ғамдық даму жолындағы ке­дер­гіге айналды.

Сөйтіп, 1990 жылдардың ба­сына қарай республика өмірінде Ко­мпартияның басқарушы рө­лінен айырылуы салдарынан би­лік жүйесінде вакуум пайда бол­ғаны айқындала түсті. Бұ­рынғы билік институттары мен құрылымдары, кеңестік әкім­ші­лік-командалық жүйенің сар­қын­шақтары қоғам құры­лы­мы­ның жаңа түрінің талабына сай бола алмады. Жоғары, атқарушы жә­не заң шығарушы биліктің фун­кцияларын бойына жи­нақ­таған, Жоғарғы Кеңес бастап тұр­ған депутаттар кеңесінің ар­хаикалық жүйесінің толыққанды бас­шылықты қамтамасыз етуге талпыныстары сәтсіз болып шық­ты. Әбден тығырыққа тіре­ліп, барынша тез және тиімді ше­шуді талап ететін түйткілдің көп­тігінен туындаған әлеуметтік ши­рығыс шегіне жеткенін көр­сеткен митингілер, ереуілдер, бас­қа да жаппай белсенді қар­сы­лық көріністері сол жыл­дар­дың шынайы сипатына айнал­ды.

Басқарудың ескі моделінің кем­шіліктері – төрешілдік, бі­лік­сіздік, органдар мен лауа­зым­ды адамдардың жеке жауап­кер­шілігінің жоқтығы айқын кө­рініп тұрды. Басқару жүйе­сі­нің бұрынғы құрылымын өзгер­ту ғана елге қажетті серпін бере ала­тынын түсінген Нұрсұлтан Назарбаев  билік тармақтарын айқын жіктеп, бөлісу қағидатын енгізу ісімен белсене айналысты. Сол күш-жігердің арқасында бір­тіндеп елде пәрменді пре­зи­денттік билік, екі палаталы кәсі­би парламент және тәуелсіз сот жүйесі түріндегі негізгі саяси инс­титуттар қалыптаса бастады.

1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Президенті лауазымының бел­­гіленуі республикадағы сая­си билік трансформациясының түп бастауы болды. Ол кезге дейін Нұрсұлтан Назарбаев кеңес­тік Қазақстанның жоғары пар­тиялық жә­не шаруашылық лауа­зым­да­рында табысты жұ­мыс тәжірибесі жет­кілікті, мойындалған көш­бас­шы­сына ай­налған-ды. Респуб­лика халқы ара­сында ол кеңінен та­ны­лып, биік беделге ие болған еді, сон­дық­тан оның Қазақ КСР Пре­­зиденті лауазымына бала­ма­сыз тағайындалуы дау тудырған жоқ. 

Бұл таңдау республиканың бас­қарушылық құрылымында қа­жеттігі объективті себептерден туын­даған жаңа мемлекеттік инс­титуттың пайда болғанын көр­сетіп берді. Ең алдымен ай­тар нәрсе, әлемдегі саяси үде­ріс­тер тәжірибесі қилы кезеңдерде биліктің шоғырлануын арттыру арқылы мемлекет өз рөлін ай­тар­лықтай күшейтетінін аң­да­тады. Кезектен тыс міндеттерді же­дел шешу үшін оның функ­ция­лары мен өкілеттіктері кеңейтіледі. Қазақстанға қа­тыс­ты алғанда әңгіме халықтың тұр­мыс деңгейі күрт төме­н­деуі­не, әлеуметтік  бағыттан ауыт­қу­ға және басқа да көптеген күр­делі түйткілге әкеліп соқ­тыр­ған жүйе дағдарысын бастан өт­керген қоғамды тұрақ­тан­ды­рып, нығайта алатын мемле­кет­тік құрылымның жаңа формасы жө­нінде еді.

Жұмылдырушы фактордан бас­қа да жайттар өте өзекті бол­ды. Атап айтқанда, нақты еге­мен­­дікті, стратегиялық жос­пар­лау ісін жүзеге асыру және көз­де­ліп отырған өзгерістерді жа­сау, тиімді сыртқы саясат қа­лып­тастыру қажеттігі туындаған еді. Бұ­дан бөлек, халықтың көп­ұлт­ты және көпконфессионалды құра­мы, республика аумағының ора­сан кеңдігі, Семей ядролық по­лигоны мен Арал төңірегі, тағы басқа да сондай ауқымды экологиялық апат аймақ­та­ры­ның болуы өте маңызды мәселе саналатын.

Қажетті билік өкілеттіктері бар президенттік институт қана бас­қарудың қалыптасу үстіндегі жаңа моделінің орнықтылығын, саяси және экономикалық тұ­рақ­тылықты қамтамасыз ете ала­тын. Экономикалық бейбе­ре­­­кеттік, түбегейлі саяси, әлеу­мет­тік, мәдени өзгерістер, құ­қық­тық нигилизм, пайда болып жатқан саяси партиялар инсти­туты­ның әлсіздігі жағдайында тран­зит кезеңіндегі Қазақстан үшін президенттік басқару фор­масының таңдалуы бірден-бір дұрыс шешім еді.

Тұтастай алғанда, прези­дент­­тік институт егемен Қазақ­стан­­ның бүкіл мемлекеттік бас­­қару құ­рылымының негізгі  ті­регіне ай­налды. Оның қалып­тасуы ха­лық депутаттары кеңес­терінің то­лық билігі қағидатына негіз­делген кеңестік республи­ка­дан билікті тармақтарға бөлуді қа­рас­тыратын президенттік рес­публикаға көшудің жалпы үде­рісі аясында өтті.

Аталған қағидат алғаш 1990 жыл­­ғы қазанда Нұрсұлтан Назарбаев­тың қажырлылығы­ның арқасында қабылданған «Қазақ КСР-інің мемлекеттік еге­мендігі туралы» декларацияда бе­кітілді. Оның ережелеріне сәй­кес, сол кездегі Жоғарғы Кеңес – биліктің заң шығарушы тар­мағының, Президент – бас­қарушылық-атқарушылық тар­мағының, ал Жоғарғы Сот – сот билігінің қызметін атқаратын.

Сайлау жүйесін реформалау да сол кезде басталды. Мәселен, 1991 жылғы 16 қазанда «Қазақ КСР Президентін сайлау тура­лы» заңның қабылдануы арқа­сын­да Мемлекет басшысын жаңа­ша – бүкіл халықтың дауыс беруі арқылы сайлау тәртібі бе­кі­тілді. 1991 жылғы 1 желто­қ­сан­да сайлаушылардың 88,2% қа­тысқан Қазақстандағы ал­ғаш­қы осындай бүкілхалықтық сай­­­­­­лауда Нұрсұлтан Назарбаев 98,8% дауыспен сайланды.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі 1990 жылы 20 қарашада қабыл­да­ған «Мемлекеттік билік пен Қа­зақ КСР-інің басқару құры­лы­мын жетілдіру,  Қазақ КСР Конс­титуциясына (Негізгі Заңы­на) өзгерістер мен толық­тыру­лар енгізу туралы» заң ая­сын­да Президент бір мезгілде рес­публика басшысы, биліктің ат­қарушы және басқарушы ор­ганының да басшысы болды.

Президенттік институтты одан әрі нығайту Қазақстанның еге­­мен мемлекет ретіндегі да­муы жағдайында іске асы­рыл­ды. Мәселен, Қазақстан Респуб­ли­касы Президентінің мәртебесі ал­­ғаш рет конституциялық  дең­гей­де белгіленді. Аталған ереже 1991 жылғы 16 желтоқсандағы «Қа­зақстан Республикасының мем­лекеттік тәуелсіздігі туралы» конс­титуциялық заң арқылы бе­кітілді.

1992-1993 жылдары жергілік­ті әкімшіліктер мен ескі жүйедегі кеңестік депутаттардың бір-бі­рі­нің қызметін қайталауын, бә­секелестігін жою қажеттігінен туындаған президенттік билік­тің қалыптасу үдерісі жүріп жат­ты. Бұрынғы атқару комитеттері жаңаша құрылды. 1993 жылғы 10 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының жергілікті басқару және атқару органдары туралы заңға сәйкес, жергілікті әкімшіліктер басшылары пайда болды. Жергілікті жаңа өкілді орган – мәслихат құрылды.

Алайда президенттік және пар­ламенттік басқару форма­сы­ның қайсысы дұрыс екені жө­нінде пікірталас, Жоғарғы Кеңес­­тің бірқатар бақылау функ­циясын Президентке бергісі келмеуі билік өкілеттіктерін бөлу мәселесінде айтарлықтай қиын­дық туындатты. Сөйтіп, Пар­ла­мент пен Президенттің өкілет­тігін нақты айқындау мәселесі айрықша маңызға ие болып, ке­зек күттірмес сипат алды.

Мәселен, 1993 жылғы Конс­ти­­­туция аясында Қазақстан Рес­публикасының Президенті Мемлекет басшысы ретінде ат­қару­шы биліктің біртұтас жүйе­сіне басшылық етті. Үкімет Ми­­­нистрлер кабинеті атынан Пре­зидент алдында да, Жоғарғы Кеңес алдында да жауапкершілік арқалады. Өз кезегінде бұл ор­ган өз бетінше Конституцияға өз­герістер мен толықтырулар қа­былдап, енгізу, референдум ту­ралы шешім қабылдау құқы­ғын иеленді, сондай-ақ рес­пуб­лика Президентінің  мемлекеттің Премьер-Министрі мен басқа да жоғары лауазымды тұлға­ла­рын тағайындауына келісім бе­ретін болды. Жоғарғы Кеңеске би­лік өкілеттігінің мұндай шек­тен тыс шоғырландырылуы би­лікті бөлу қағидатына қайшы келетін. 1993 жылғы Конс­титу­ция ережелерінің олқылығы, соның ішінде онда биліктің заң шы­ғарушы және атқарушы тар­мақтары арасындағы қақ­ты­ғыс­тың түйінін шешу тетіктерінің, Қа­зақстан қоғамын дамыту ба­сым­дықтары мен мақсаттары­ның болмауы саяси тұрақсыздық ахуа­лын тудырды. Іс жүзінде қос билік көрінісі шынайы жағдайға айналып, сол тұста қолданыс­та­ғы президенттік билік верти­ка­лымен қатар Кеңес құрылымы да сақталып қалды.

Мұндай қайшылықтар мен белгісіздіктер 1995 жылғы 30 та­мызда бүкіл ел халқының 90,6%-ы қатысқан жалпыұлттық ре­ферендумда мақұлданған жаңа Конституцияда түбегейлі жойылды. Референдумға қа­тысушылардың 90%-ы жаңа Конс­титуцияға дауыс берді. Оны алдын ала талқылау кең және ашық түрде өтті:  30 мың­дай ескертпе және  ұсыныс тү­сіп, Негізгі Заң мәтініне 1 100-ден астам  түзету енгізілді. Жаңа Ата заңға сәйкес, Қазақстан хал­қы – биліктің бірден-бір қай­нар көзі, ал қоғамдық келі­сім, саяси тұрақтылық, эконо­ми­калық даму, Қазақстан пат­риотизмі, мемлекет өмірінің ең маңызды мәселелерін демок­ра­тия­лық жолмен шешу үрдісі мем­лекеттіліктің негізгі қағи­даты болып жарияланды.

Аталған құжатқа сәйкес, Қа­зақстанда басқарудың пре­зи­денттік формасы орнығып, би­лік өкілеттіктерін бөлу тетігінің өз­геруіне жол ашты.

Президенттік институт саяси жүйе­нің орталық буынына ай­на­лып, биліктің өзге тармақтары үс­тіндегі саяси-құқықтық қон­дырма қызметіне  ие болды. Мұ­н­дай жоғары мәртебе олардың өзара тиімді іс-әрекетін қамта­-ма­сыз етіп, Мемлекет басшы­сы­на жо­­ғарғы арбитр, Конс­титу­ция­ның, адамның және аза­мат­тың құ­қығы мен бостандығының ке­пілі болуы­на мүмкіндік туғыз­ды.

Үкімет атқарушы органдар жүйесіне басшылық етіп, олар­дың қызметіне жетекшілік жа­са­ды және дербес басқару ше­шімдерін қабылдады. Пре­зи­денттің Үкіметті жасақтаудағы, оның қызметінің стратегиялық бағытын айқындаудағы басым артықшылығы да, сондай-ақ Үкіметтің Президент алдындағы есептілігі де сақталып қалды. Конституцияда демократиялық жаңғырудың бағдары айқын­далып, билікті бөлісу қағидаты бе­кітілді және шектеулер мен ара­салмақтар тетігі нақтыланды.

Бұл Конституция аясында бұ­рынғы Конституциялық Сот­ты алмастыратын жаңа мемле­кет­тік орган – Конституциялық Кеңестің мәртебесі бекітілді. Қа­зақстан Президенті Н.Назарбаев­тың пікірінше, «пре­­­зиденттік басқару формасы жағдайында Конституциялық Кеңес – Конституцияның заң­дылығын сақтайтын органның мейлінше оңтайлы моделі. Ол елде қолданылатын заңнамалық актілердің сапасына кепілдік беретін өзіндік бір қосалқы сүзгі қыз­метін атқаруы тиіс. Бұл ретте ол саяси дау-дамайдан сырт тұ­рады». Бұдан бөлек, жаңа  Конс­титуция арқылы жергілікті өзін-өзі басқару институты мойын­далды, ал бұл жергілікті деңгейде шешім қабылдауға мүмкіндік берді.

Негізгі Заң мемлекеттік би­лік­тің әр тармағының қызмет са­­­ласын нақты айқындап бер­ген­діктен, оның тиімділігін арт­тыруға септігін тигізді. Жаңа Конс­титуция Қазақстандағы сая­си үдерістің тұрақтану ке­зеңі­нің айқындалуына, оның әрі қа­рай сындарлы бағытта да­муына мүмкіндік туғызды. Бұл жайт Президенттің 1997 жылғы «Қазақстан–2030: Өркендеу, қауіп­сіздік және барша қа­зақ­стандықтардың әл-ауқатының жақсаруы» атты Жолдауында көрініс тапқан  ұзақмерзімді ст­ратегиялық жоспарлау жұ­мы­сын зерделеуге мүмкіндік берді. Бұл стратегиялық құжат Мем­ле­кет басшысының содан кейінгі бір­қатар Жарлығы арқылы тия­нақ­талып, оның әр жылғы Жол­дауы не­гізінде  нақтыланды және Үкі­меттің бағдарлама­сы­мен қам­тамасыз етілді. Қа­зақ­стан сол күрделі әлеуметтік-эко­но­ми­калық трансформация жағ­­дайының өзінде-ақ тек ағым­­дағы мәселелерді ғана шешумен шек­телмей, алдына мақ­сат қойып, болашақтағы даму ба­сым­дықтарын белгілеген пост­кеңестік кеңістіктегі елдер ара­­сын­дағы санаулы мемле­кет­тің бірі­не айналды.

Жалпы алғанда, пәрменді пре­зиденттік билік моделінің қа­лыптасуы арқасында ең басты көздеген мақсатқа – елді 1990 жылдардың ауыр дағдарысынан алып шығуға және оны жаң­ғыртудың жүйелі шараларын жү­зеге асыруға қол жетті. Мә­се­лен, Жоғарғы Кеңестің қыз­ме­ті тоқтағаннан кейін 1995 жылғы нау­рызда Қазақстан Президенті өз мойнына уақытша қосалқы өкілеттік жүктеді. Соншалық қиын кезеңде ел тағдыры үшін орасан зор тарихи жауапкершілік алған Нұрсұлтан Назарбаев тығыз мерзім ішінде қажетті заңнамалық базаның қалып­тасуына мүмкіндік туғыза оты­рып, өзінің бар күш-жігерін, бас­қарушылық тәжірибесі мен бі­лімін реформалар барысында же­делдетуге жұмсады.

Президенттің өкілеттігін ұзар­ту мәселесі бойынша 1995 жыл­ғы 29 сәуірде өткен рес­пуб­ли­калық референдум қоры­тын­дысы Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамалары мен саясатын қоғамның өте жоғары деңгейде қол­дап отырғанын көрсетіп бер­ді. Н.Назарбаевтың өкілеттігін ұзар­ту үшін 7 932 834 адам не­месе референдумға қатыс­қан­дардың 95,46%-ы дауыс берді. Қа­зақстандықтар ауқымды жаңа­рулар үдерісінде саяси тұ­рақ­тылықты сақтаудың маңыз­дылығын сезіне отырып, жүр­гізіліп жатқан рефор­малар­дың елеулі нәтижелеріне куә болды.

Бұдан кейінгі жылдары Тұң­ғыш Президенттің саяси бағы­тына халықтың көрсеткен қол­дауы тек нығая берді, елдегі Пре­зидент сайлауының бәрінің нә­тижесі соның жарқын дәле­ліне айналды.

Мысалы, 1999 жылғы 10 қаң­тар­да өткен сайлауда Н.Ә.Назарбаевқа 5 846 817 адам не­­месе сайлауға қатысу­шы­лар­дың 79,78%-ы дауыс берді. 2005 жыл­ғы 4 желтоқсандағы сай­лауда Н.Ә.Назарбаевқа өз дауы­сын 6 147 517 адам немесе дауыс бе­руге қатысқан сайлаушы­лар­дың 91,15%-ы берді. 8 279 227 адам қатысқан 2011 жылғы 3 сәуірдегі Президент сайлауының қорытындысы бойынша, сайлаушылардың 95,55%-ы Н.Ә.Назарбаевқа дауыс берген. 2015 жылғы 26 сәуірде өткен Н.Ә.Назарбаев қатысқан кейінгі Президент сайлауы оның мем­лекеттік қызметін қоғамның қол­дауының деңгейі жоғары еке­нінің көрнекті үлгісі болды. Сай­лауға қатысқан 9 090 920 адам­ның 97,75%-ы дауысын Н.Ә.Назарбаевқа берді.

Бүкіл халықтың осынша биік деңгейдегі сеніміне ие бола оты­рып, Нұрсұлтан Назарбаев тран­­­­зиттің күрделі мәселелерін де­мократиялы, сындарлы түрде ше­шу жолында өзі таңдап алған стратегиясын бекем ұстанды. Мұ­ның көрнекті мысалы – 1999 жыл­ғы 10 қаңтардағы сайлау нәтижесінде оның президенттік өкі­леттігі мерзімінің 1 жылға,  сон­дай-ақ 2011 жылғы 3 сәуір­дегі Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауы есебінен тағы 2 жылға жуық уақытқа қысқартылуы.

Осылайша, дағдарысты ең­серу және басқару жүйесінің қа­лыптасу кезеңіндегі билік өкі­леттіктерінің шоғыр­ланды­рылуы Қазақстандағы либерал­дық құндылықтарды бағдар ет­кен жаңа қоғам қалып­тасуы­ның күрделі мәселелерін шешудің қажетті шарты болды. Дамудың прогрессивтік векторын батыл жақтаушы ретінде Нұрсұлтан Назарбаев демократияландыру үдерісін ілгерілетуге бағытталған шараларды біртіндеп, жүйелі түр­де іске асырып отырды. Мә­се­лен, Қазақстан халқына арна­ған 1998 жылғы үндеуінде ол ел Конституциясына сайлау жүйе­сін жетілдіруге, адал және әді­лет­ті сайлау өткізуге, саяси пар­­­­тиялар рөлін арттыруға, Пар­ламент құзыретін кеңейтуге, аза­маттық қоғамды дамытуға, бас­пасөз бостандығын қамтама­сыз етуге, тәуелсіз сот жүйесін қа­­­лып­тастыруға, Үкімет  орган­да­рын­дағы әйелдер санын ұл­ғайтуға қатысты түзету енгізуді ұсынды.

 

Президенттік институт – мемлекеттілік тірегі

Қабылданған «Қазақстан Республикасының Консти­туция­сына өзгерістер мен то­лықтырулар енгізу туралы» заң ел­дің саяси институттарының одан әрі қарай дамуына серпін берді. Қазақстанның саяси тарихында бірінші рет сайлау жүйесіндегі пропорционалды өкілеттілік қағидаты енгізілді. Мәжіліс депутаттарының саны 77-ге дейін өсіп, олардың ара­сынан 10 депутат партиялық тізім бойынша сайланатын болды. Конституцияны өзгерту және Үкіметті бақылау мә­се­лелеріне қатысты Парламенттің құзыреті айтарлықтай кеңей­тілді. Соттың алқабилердің қа­тысуымен тағайындалуы тәуел­сіз сот жүйесінің маңызды теті­гіне айналды. Сонымен қатар Президент қайтыс болған не­месе доғарысқа кеткен жағдайда оның лауазымын уақытша ие­лене тұру тәртібі жөніндегі ере­же бекітіліп, мұның мынадай рет­тілік бойынша жүзеге асы­рылуы қарастырылды: Сенат Тө­рағасы – Мәжіліс Төрағасы – Премьер-Министр. Прези­дент өкілеттігінің мерзімі – 7 жыл­ға, Сенат депутатының мер­зімі – 6 жылға, ал Мәжіліс депу­татының мерзімі 5 жылға дейін ұлғайтылды.

Мемлекеттіліктің қалып­тасуының мейлінше жауапты ке­зеңінде Нұрсұлтан Назарбаев­тың басшылығымен қол жеткі­зілген, елде жүзеге асырылған ре­формалардың оң нәтижелері қо­ғамда кеңінен қолдау табуы­ның арқасында 2000 жылғы 20 шіл­деде ел Парламентінің «Қа­зақ­стан Республикасының Тұң­ғыш Президенті туралы» ҚР конс­титуциялық заңын қабыл­дауына алғышарт жасалды. Қа­зақ­станның ішкі және сыртқы сая­сатының негізгі бағыттары­ның сабақтастығын, елдегі бұ­дан арғы әлеуметтік-эконо­ми­ка­лық, демократиялық өзгеріс­тер­ді қамтамасыз ету мақсаты­мен депутаттар Тұңғыш Прези­дент­тің тәуелсіз жаңа мемле­кет­тің негізін салушы, Қазақстан халқының бірлігін, Конс­ти­туция­ның, адам және азаматтың құқығы мен бостандығының қор­ғалуын қамтамасыз еткен Ел­басы ретіндегі саяси-құқық­тық орнын айқындады. Тұңғыш Президентке оның бірегей тарихи миссиясына сай Қазақ­стан халқына және мемлекеттік ор­гандарға міндетті түрде қа­ралуы тиіс мәселелер бойынша бастамашылықпен үндеу арнау, Парламент алдында, Үкімет оты­рыстарында сөз сөйлеу, Қа­зақстан халқы Ассамблеясы мен Қауіпсіздік Кеңесін басқару, Конс­титуциялық Кеңестің құ­ра­мына кіру құқығы өмір бойы­на бекітіліп берілді.

Әлеуметтік-экономикалық да­мудың 2000 жылдар басында оң қарқын алуы қоғам тара­пынан жаңа сұраныстарды және ел­дің саяси жүйесіне деген та­лап­ты жандандыруға әсерін ти­гізді.

Дамудың қарқынды үдерісін жете сезінген Нұрсұлтан Назарбаев 2002 жылы қоғамды болашақта либералдандыру және саяси реформаларды іл­герілету туралы жалпыұлттық диалогке бастамашылық етті. Бірнеше жыл бойы бұл диалог кең ауқымдағы қоғамдық-саяси күштердің, азаматтық қоғам өкілдерінің, белгілі саяси қай­рат­керлер мен сарап­шылардың, сон­дай-ақ мемлекеттік құры­лымдар өкілдерінің қатысуымен республикалық деңгейдегі ко­мис­сия  форматында өтті. Осы жұ­мыстың нәтижесінде Пре­зи­дент Нұрсұлтан Назарбаев Не­гізгі Заңға тиісті өзгерістер топ­тамасын енгізді. Ел Парламенті 2007 жылғы 21 мамырда Мем­ле­кет басшысы бастамашылық еткен «ҚР Конституциясына өз­герістер мен толықтырулар ен­гізу туралы» заңды қабылдады. Ли­бералды саяси жаңарулар үде­рі­сімен үйлесім тапқан бұл конс­титуциялық  реформа ар­қы­лы президенттік-парламент­тік басқару формасына бағыт­тал­ған қозғалыс векторы айқын­дал­ды. Өзгерістерге сәйкес, би­лік өкілеттіктерін қайта бөлу жә­не Парламенттің рөлін арт­тыру жайы қарастырылды. Мә­жілістің Үкіметке де, әрбір ми­нистрге де сенімсіздік таныту үдерісі жеңілдетілді. Парламент Конституциялық Кеңестің, Ор­та­лық сайлау комиссиясының және Есеп комитетінің үштен екісін құрау құқығын иеленді. Пре­мьер-Министрді төменгі па­лата депутаттарының көп­шілігінің келісімімен Президент тағайындайтын болды. Сондай-ақ пропорционалды сайлау жүйе­сіне көшу конституциялық реформа арқылы белгіленді. Сенат пен Мәжіліс депутат­тары­ның саны 154 адамға дейін кө­бейді. Негізін мәслихаттар құрай­тын жергілікті өзін-өзі бас­қару жүйесі дамыды. Атап айт­қанда, жергілікті өкілді ор­гандар депутаттары өкілеттігінің мерзімі 5 жылға дейін ұлғайтыл­ды. Мәслихаттың әкімге сенім­сіз­дік таныту рәсімі жеңілдетілді.

Сот жүйесі жетілдірілді, судья лауазымына ұсынылатын кан­дидаттарды іріктеу  функ­ция­сы Жоғары сот кеңесінің қа­рауына берілді. Қазақстан хал­қы Ассамблеясына конститу­циялық мәртебе беру және оның ел Парламентіндегі өкілеттілігін қамтамасыз ету арқылы бұл ор­ганды нығайту шаралары қарас­тырылды. Президенттің лауа­зымдық өкілеттігінің мерзімі бұрын­ғы 7 жылдың орнына 5 жыл болып белгіленді.

Бұдан бөлек, мемлекет пен қо­ғам институттарын де­мок­ратияландыруға бағытталған нақты іс-әрекет қарастырылды. 2007 жылғы реформа Тұңғыш Пре­зидент Н.Назарбаевтың мем­­лекет негіздерін алдағы уа­қыт­та ортақ ұмтылыс нәтижесі ар­қылы нығайтуға деген саяси реа­­лизмі мен стратегиялық ұста­нымының айқын көрсет­кі­шіне айналды.

2001-2006 жылдары елде мем­лекеттік билікті орта­лық­сыздандыру және мемлекеттік биліктің кейбір функцияларын жергілікті жерлерге беру ша­ра­лары бір мезгілде жүзеге асы­рыл­ды. Сайлау туралы заңнамаға елеулі өзгерістер енгізілді, тө­менгі деңгейдегі әкімдерді сай­лау эксперименті жүргізілді. Оған қоса, барлық әкімдердің ха­­лық алдында есеп беру тә­жірибесі енгізілді, сондай-ақ үкі­меттік емес ұйымдарды мем­ле­кеттік әлеуметтік тапсырыс ая­­сында мемлекеттік органдар қыз­метіне тарту шаралары қа­былданды.

Нұрсұлтан Назарбаев 2007 жыл­ғы  28 ақпанда Қазақстан хал­қына арнаған «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Жол­дауын­да саяси транзиттің елі­міз­­дегі моделін қалыптастыру қа­жеттігін айтты. Оның ерек­ше­ліктері, Мемлекет басшысының пі­кірінше, мыналар: прези­дент­тік басқару формасын сақтау, реформалардың кезең-кезеңмен жүргізілуі, қабылданатын ше­шімдердің теңгерімділігі, негізгі саяси күштердің бірігуі.

Қазақстандағы саяси ре­фор­малар барысы көрсеткендей, пре­­зиденттік институт жаңа­ру­лар­дың бастамашысы және іске асырушысы ретінде бұл үдерісте маңызды рөл атқарды. Қолда­ныс­тағы Конституцияның 15 жыл­дығына арналған «Конс­ти­туция – мемлекеттің демок­ра­тия­лық дамуының негізі» атты ха­лықаралық ғылыми-практи­калық конференцияда сөйлеген сөзінде Нұрсұлтан Назарбаев былай деді: «Қазақстанда халық­тың абсолютті қолдауымен пәр­менді президенттік билік ор­нық­ты. Мемлекеттіліктің қа­лып­­тасуы, әлеуметтік, эко­но­ми­калық және саяси жаңғыру  жағдайында жоғары биліктің әлсіз болуға қақы жоқ. Пост­кеңес­тік кеңістіктегі көптеген ел­дер­дің мемлекет құрудағы сәт­сіз тәжірибелері соны көр­сет­ті. Қазақстанда конституция­лық дамудың 15 жылы ішінде бір­де-бір саяси дағдарыс болған емес. Барлық мәселе біртұтас мем­лекеттік билік тармақтары­ның өзара әрекеттестігі туралы конс­титуциялық ережелер негі­зінде шешіліп отырды».

Одан кейінгі жылдары да Қа­зақстан қоғамын реформалау үде­­рісі  өзінің үдемелі түрде да­муын жалғастырды. Нұр­сұлтан Назарбаев 2015 жылғы наурызда мем­лекеттік аппаратты жаң­ғыр­туға, заңның үстемдігін қам­та­масыз етуге, экономиканы ин­дус­т­рияландыру мен әрта­рап­тан­дыруға, қазақстандық біре­гей­лікті нығайтуға және транс­парентті әрі есепті мемлекет қа­лыптастыруға бағытталған бес инс­титуционалдық реформа бағ­­дарламасын жария етті. Атал­­ған мақсаттарға қол жеткізу ар­қылы кезең-кезеңмен жүзеге асырылатын, Президенттен билік өкілеттіктерін Парламент пен Үкіметке бөліп беру қарас­ты­­рылатын келесі консти­туция­лық реформаға жол ашылатын еді. 2017 жылғы 11 қаңтарда өкі­леттіктерді билік тармақтары ара­сында қайта бөлу мәселелері жө­ніндегі жұмыс тобы құрылды. Конс­титуциялық түзетулер жо­басын талқылау жалпыхалықтық си­пат алып, оған 2 миллиондай адам атсалысты. Конституция бап­тарының үштен екісіне қа­тысты алты мың ұсыныс түсті.

Осылайша, 2017 жылғы 6 нау­рызда Парламент қабылдап, ал одан кейін 2017 жылғы 10 нау­рызда Президент Н.Назарбаев қол қойған «ҚР Конс­титуция­сы­на өзгерістер мен толықтыру­лар енгізу туралы» заң бойынша Конституцияның 25-бабына түзету енгізілді. Қазақстан терең саяси жаңғыру кезеңіне қадам бас­ты. Конституциялық рефор­ма мемлекет істеріндегі және Үкі­метті жасақтаудағы Пар­ла­менттің рөлін айтарлықтай кү­шейтті. Үкіметке экономиканы бас­қару өкілеттігі берілді, сол ар­­қылы ол өз дербестігінің едәуір ауқымды дәрежесіне ие болды. Құқық қорғау саласы мен сот жүйесінің конституция­лық негізі жаңғыртылды. Конс­титуциялық бақылау жүйесі нығайтылды. Президенттің құзы­рынан заңдарды, заң күші бар Жарлықтарды шығару өкі­леттіктері алынып тасталып, Үкі­мет пен Премьер-Министр­дің актілерін кері қайтару және тоқтата тұру құқығы жойылды. Бұдан бөлек, Парламент құ­зыретінің кеңейтілуі саяси пар­тиялар үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашты.

Жаңа өзгерістер саяси жүйе­ге ауқымды демократиялық сипат дарытып, теңгерімділікті күшейтті, пәрменді президенттік билік сақталған жағдайдағы мемлекеттік биліктің икемділігі мен тиімділігін арттырды. Осы­лайша, 2017 жылғы қаңтар-нау­рызда саяси жаңғырудың қа­зақстандық моделі жүзеге асы­рылды, сөйтіп елдің одан әрі қа­рай дамуы үшін қажетті жағ­дай жасалды.

Жалпы алғанда, Қазақстанда жаңа саяси жүйенің қалыптасуы мен дамуының үдерісі, оның жаң­ғыртылуы, жаңарулар үдері­сіндегі нақты жағдайға және уа­қыт талабына бейімделуі Нұрсұлтан Назарбаевтың бас­тамасымен әрі оның тікелей қа­тысуы арқылы жүзеге асты. Құ­рылған президенттік инс­титут саяси тұрақтылықтың жүйе қалыптастырушы фак­то­рына, мемлекеттіліктің өзекті тіре­гіне, сондай-ақ елдегі жүйелі ре­формалардың негізгі драй­веріне айналды. Әкімшілік-мем­лекеттік басқарудың айқын мем­лекеттік билік вертикалы бар, сондай-ақ жауапты да жи­на­қы Үкіметті, кәсіби  Пар­ла­ментті, тәуелсіз сотты, өңір­лер­дегі өзін-өзі басқарудың ат­қарушы құрылымдарын қам­ти­тын оңтайлы моделі қалыптас­тырылды. Осының барлығы би­ліктің біртұтас әрі жүйелі мем­лекеттік тетігін құрады.

Мұндай модель билік тар­мақ­тарының сындарлы өзара әре­кеттестігіне мүмкіндік туды­рып, бірқатар посткеңестік мем­лекетте орын алған саяси дағ­дарыстан аман өтуге, нарықтық эко­номика мен демократиялану үдерісінің ілгерілеуі жолында Қазақстанның біртіндеп, жүйелі түрде дамуын қамтамасыз етуге септігін тигізді.

2019 жылғы 19 наурызда пре­зиденттік өкілеттігін тоқтату жө­нінде шешім қабылдаған Нұрсұлтан Назарбаев елдегі жо­ғары билік транзитін қам­тама­сыз етуге қажетті жағдай жасады. Конституцияға сәйкес жүзеге асырылған осы қадамы арқылы ол тағы да Қазақстанның демок­ра­тиялық даму векторының бе­рік жақтаушысы екенін дәлел­деді.

 Негізгі Заңға сәйкес, Пар­ламент Сенатының Төрағасы Қасым-Жомарт кемелұлы Тоқаев мемлекет билігін қолға ал­ды. 2019 жылғы маусымда өт­кен демок­ра­тиялық сайлауда Қа­зақ­стан халқы Нұрсұлтан  Назарбаевтың жа­қын серіктесі, тәжірибелі мем­ле­кет қайраткері, халықаралық қо­­ғам­дастыққа кеңінен танымал әрі бе­делді Қасым-Жомарт Тоқаевты ел Пре­зи­­денті етіп сайлады.

Жаңадан сайланған Пре­зи­дент өзін Елбасының Қа­зақ­стан­ды одан әрі жаңғыртудағы стра­те­гиялық бағдарын жүйелі түрде жал­ғастырушы ретінде көр­сете білді. Мән-мазмұнға жә­н­е со­ны­мен бірге ілкімді істерге толы 1 жылдың ішінде Мемлекет бас­шысы елді дамудың жаңа беле­сіне бастайтын саяси, әлеу­мет­тік-экономикалық жаңару­лар­ды ілгерілету бағытында ау­қымды жұмыс жүргізді.

Ел Президенті ұстамдылық, байып­тылық, табандылық таны­та отырып, Қазақстанды ілгерілеу және өсіп-өркендеу жолымен ба­тыл алға бастап келеді.

Махмұт ҚАСЫМБЕКОВ,
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті –
Елбасы Кеңсесінің басшысы

Редакция таңдауы

Дерт дендеп тұрса да, думан-тойға миллиондап шашпақ

Коронавирус әлемге кесірін тигізудей-ақ тигізді. Жо­ғалт­­қанымыз көп. Алайда тапқа­ны­мыз да аз емес: денсаулық­тың қадірін, жақынымыз­дың баға­сын, қолда бардың құнын білдік. Көрпемізге қарап көсілуді үйрендік,...

Ауа газға, су зәрге айналса…

Жер басып жүрген пенде үшін негізгі тіршілік тірегі − ауа мен су, сондықтан оны таза сақтау адамзаттың ең бірінші міндеті екені ес білгелі құлағымызға...

Партиялар «парады»

2021 жылғы 10 қаңтарда қазақстандықтар Мәжіліс депутаттарын сайлайды. Соңғы 17 жылда алғаш рет өз уақытында өткелі отырған бұл саяси додадан сайлаушылардың  күтері көп. Ең...

Нұрсұлтан Назарбаев: Түркістанды дамыту – халқымыз үшін қасиетті парыз

Ұлы Жібек жолында мыңжылдық өркениеттерді тоғыстырған Түркістан – Ұлы даладағы ұлы өзгерістерге негіз болған қасиетті қала. Түркістан – ұлы ғұлама Қожа Ахмет Ясауи мен...

Түркіменстан президенті есірткі жағатын пеш ашты

Түрікменстан президенті Гурбангулы Бердімұхамедов Ашхабадтан солтүстікке қарай 100 шақырым жерден есірткі жағатын...
Қайрат Түнтеков

Сәкен Майғазиев Қайрат Түнтековке елден кетуге кеңес берді

Сәкен Майғазиев "Егіз лебіз" бағдарламасында қазылық етіп отырып, Қайрат Түнтековтың өнеріне баға...

Исламбек Салжанов: Қайырымдылық және еріктілікпен айналысатын мекемелер құруымыз қажет

Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде «Қайырымдылық және еріктілер – ұлттық мәдениетінің бір...

Ертісбаев оппозицияны сынға алды

Биыл ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев парламенттік оппозиция мәртебесін заң жүзінде бекітті. Атап...

Еліміздің қанша мұнай қоры бар?

Мұнай қоры бойынша әлем елдері рейтингінде Қазақстан 11-орында тұр. 10 айдың қорытындысы бойынша...

Көп оқылды

Коронавирустың жаңа белгілері пайда болды

Коронавирус жұқтырған науқастардың бойындағы ауру белгілері денге қызбасының белгілеріне ұқсас болуы дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіруде. Аталмыш белгілерді анықтаған Сингапур ғалымдары арнайы баяндама жасады....

Қазақ Тәуелсіздігіне – 25 жыл

2016 жылдың үлкен мерейтойы – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы. Айтулы мерекеге республикамыздың түкпір-түкпірінде қызу дайындық жұмыстары жүргізілетіні бесенеден белгілі. Ал ақтөбеліктер егемендігіміздің ширек...

Ертеңнен бастап мас күйінде көлік жүргізгендер 10 жылға сотталады

Көлікті мас күйінде тізгіндеп, жол ережесін бұзғандар 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Президент осындай өзгеріс енгізілген заң жобасына бұған дейін қол қойған,...

Мемлекет басшысы коронавирустың екінші толқынына не себеп болғанын айтты

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев телевизиялық үндеуінде елде коронавирустың және пневмония дертінің өршуіне не себеп болғанын айтты.  «Коронавирус қаупіне байланысты пандемия басталғалы біз елдегі вирустың таралуына шектеу...