دوستىقتىڭ قازىعىن قاققان اقىن

استانادا ۋكراين حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى تاراس شەۆچەنكونىڭ ەسكەرتكىشى بوي كوتەرەدى. قالالىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسى اقىن ەسكەرتكىشىنىڭ جوباسىن بەكىتتى. بۇل تۋرالى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دا تاراس شەۆچەنكونىڭ 204 جىلدىعىنا وراي وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ۋكراينا ەلشىلىگى جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ تەڭ توراعاسى ۆلاديمير سكرىتنيك مالىمدەدى.

«ۋكرايندىق سۋرەتشىلەر القاسى جوبانى دايارلاپ قويدى. ەسكەرتكىش نۇسقاسى وسىندا قورعالىپ، قابىلداندى. وندا تۇتاس كومپوزيتسيا قامتىلعان، ءدال ورتاسىندا تاراس شەۆچەنكونىڭ ەسكەرتكىشى ورنالاسادى. سونىمەن قاتار، سول جاعىندا ۋكرايندىق ەكى تۇلعانىڭ، ال وڭ جاعىندا قازاقتىڭ ەكى تۇلعاسىنىڭ بەينەسى قويىلادى»، ‒ دەپ اتاپ ءوتتى ۆ. سكرىتنيك. كومپوزيتسيا بەكىتىلىپ، ەسكەرتكىش ورناتىلاتىن ورىن بەلگىلەنگەن. ەندى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالۋدا. تاراس شەۆچەنكوعا ارنالعان ەسكەرتكىش ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ماڭىندا قويىلادى. مونۋمەنتتىڭ بيىكتىگى 3،8 مەتر بولماق.

ۋكراين اقىنىنىڭ ەڭسەلى مونۋمەنتى قازاق-ۋكراين دوستىعىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتەتىن ەسكەرتكىش بولماق. قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە، قىلقالام ونەرىنە وشپەس ءىز قالدىرعان تاراس شەۆچەنكو نەبارى 47 جىل عۇمىرىنىڭ 28 جىلىن ازاپتى ايداۋدا، قاماۋدا، پاتشا پوليتسياسىنىڭ قاتال باقىلاۋىندا وتكىزدى. شەۆچەنكونىڭ جالىندى ءسوزى مەن شەبەر قولىنا تىيىم سالا الماعان قاتال پاتشا ۇكىمەتى ونى 25 جىل جەر اۋدارىپ، الىس ساپارعا ايداتتى. سونىڭ 7 جىلىن ول قازاق دالاسىندا، ماڭعىستاۋ توپىراعىندا وتكىزدى. اقىندى قازاق ولكەسىنە جازالاۋ ماقساتىندا جىبەرگەنىمەن، كيەلى وڭىردەگى 7 جىل ۋكراين ۇلى ءۇشىن شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا ناعىز ءساتتى كەزەڭ بولدى.

نوۆوپەتروۆسكىدە تاراس شەۆچەنكو جەرگىلىكتى قازاق كەدەيلەرىنىڭ ازاپتى ءومىرىن، اۋىر تۇرمىسىن كورىپ، كەلەشەگىنە تىلەۋلەس، قايعىسىنا ورتاق، مۇڭداس بولدى. قازاق ەلىن تۋعان حالقىنداي ءسۇيدى. ءوز حالقىنا تىلەگەن باقىتتى ءومىردى قازاق حالقىنا دا تىلەدى. مۇنى شەۆچەنكونىڭ قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايى مەن كورگەن ازابىنا ارناپ جازعان شىعارمالارى مەن سالعان سۋرەتتەرىنەن اڭعارۋعا بولادى. ەكى ەلدىڭ مۇڭداستىعىن قازاق پوەزياسىنىڭ الىبى جامبىل جاباەۆ تا ولەڭىنە وزەك ەتكەن ەدى:

قۇلازىعان دالادا

تاراستاي مەن دە زارلاعام.

داۋسىم ونىڭ داۋسىمەن

قوسىلىپ سوندا سارناعان…

و ءبىر كەزدە، اقىنىم،

سەن دە ىزدەدىڭ بوستاندىق،

مەن دە ىزدەدىم بوستاندىق، ‒ دەپ ەكى ەلدىڭ تاعدىرلاستىعىن جىرعا قوستى. تاعدىرى ءبىر، مۇڭداس، ارمان-ماقساتتارى ۇقساس، تىلەك-نيەتتەرى ورتاق ۋكراين ەلى مەن قازاق حالقىنىڭ دوستىعىنىڭ ءتۇپ-تامىرى وسىلايشا ەرتەدەن باستالادى.

ت.گ. شەۆچەنكونىڭ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وزبىرلىعىنا قارسى بولىپ، ەركىندىكتى اڭساعان جىرلارى ءۇشىن جەر اۋىپ، ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە كەلگەندە، جەرگىلىكتى قازاقتار دا ۋكراين ۇلىن وزەكتەن تەپپەي، كەڭ پەيىلدىلىكپەن ءدام-تۇزىن ءبولىستى، جانىنا جاقىن تارتتى. پاتشانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولىپ، جازۋ، سىزۋعا تىيىم سالىنسا دا، تاراس گريگورەۆيچ شەۆچەنكو كەلەشەك ۇرپاققا مول مۇرا قالدىردى. ونىڭ وتكىر تىلىنەن، قاسيەتتى قىلقالامىنان 108 ولەڭ، 20 پوەما-پوۆەست، 442 سۋرەت تۋدى. ۋكراين پەرزەنتىنىڭ 250-دەن استام شىعارماسى قازاق جەرىنىڭ، قازاق ەلىنىڭ تۇرمىسىنا ارنالدى. تاراس شەۆچەنكو ماڭعىستاۋ جەرىنىڭ وزىنەن كولەمدى 9 پوۆەست جازدى جانە سالعان سۋرەتتەرى ءوز الدىنا. ونىڭ قازاق ەلىنىڭ ءومىر تۇرمىسىنا ارنالعان ەكى تومدىق ەڭبەگى بۇگىندە الەمگە ايگىلى. سۋرەتشى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ سول كەزدەگى ەسكى كورىنىسىنەن 25 پولوتنو سالدى جانە شاھاردىڭ كارتاسىن سىزىپ قالدىردى. سول قۇندى جادىگەرلەر فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى اقىننىڭ ەسىمىن يەلەنگەن مۋزەيدە ساقتاۋلى. تاراس شەۆچەنكو اتى بەرىلگەن الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇراجاي وتكەن جىلى 85 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى.

«مۋزەيگە باس سۇققان تۋريستەر قازاقتىڭ ۋكراين ۇلىنا دەگەن قۇرمەتىنە تاڭعالادى. «نەگە تاراس شەۆچەنكونى قازاق حالقى جوعارى باعالاپ، تورىنەن مۋزەي اشىپ، بىرنەشە قالانىڭ، كەنتتىڭ اتىن بەردى؟»، – دەپ سۇراپ جاتادى. سوندا ءبىز ويلانباستان م.اۋەزوۆتىڭ سوزىمەن جاۋاپ بەرەمىز. مۇحتار اۋەزوۆ: «تاراس شەۆچەنكو ەڭ ءبىرىنشى – سۋرەتشى رەاليست، رەاليس تىك تۇرعىدا قازاق حالقىن، قازاق دالاسىن، قازاق قىرىن ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاعا تانىتقان» دەگەن بولاتىن»، ‒ دەيدى ت.شەۆچەنكو اتىنداعى مۇراجايدىڭ ەكسكۋرسيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل بالاباەۆا.

تاراس شەۆچەنكو شولەيتتى ءوڭىردى كوگالداندىرۋعا دا ۇلەس قوسقان. مۇراجاي اۋلاسىندا ونىڭ ەككەن اعاشتارى ءالى كۇنگە دەيىن جايقالىپ تۇر. اقىننىڭ قازعان قۇدىعى دا ساقتاۋلى. قۇرعاقشىلىق كەزىندە ول جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بىرگە 7 مەتر تەرەڭدىكتەن سۋ شىعارىپ، ءبۇتىن ءبىر اۋىلدى شولدەن امان الىپ قالعان ەكەن. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، اقىن قازاقتارمەن ەتەنە جاقىن ارالاسقان. ءتىپتى، ولارمەن قازاقشا تىلدەسكەن كورىنەدى. ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىق قازىعىن قاققان كۇرەسكەر اقىندى قازاق ەشۋاقىتتا ۇمىتپايدى. تاراس شەۆچەنكونىڭ ەلىمىزدەگى ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى ۋكراين ۇلىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن ۇنەمى ەسىمىزگە سالىپ تۇرادى. بۇعان دەيىن اقىنعا ماعىستاۋدان قوس بىردەي ەسكەرتكىش ورناتىلعان. ءبىرى فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى مۋزەي اۋلاسىندا، ال ەكىنشىسى اقتاۋدىڭ ورتالىعىندا تۇر. ءۇشىنشىسى ەلوردا تورىندە بوي كوتەرمەك.

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button