ەگىلىپ وتكەن ەسىل ءومىر

اقىن تولەۋجان ىسمايىلوۆ تۋرالى سىر

بۇكىل بولمىسىمدى انىقتاپ، تاعدىر مەن تالانتتىڭ تالقىسىن تۇڭعىش رەت جانە ماڭگىلىك ارىلمايتىنداي كۇيگە ءتۇسىرىپ سەزىندىرگەن، سەسكەندىرگەن ءبىر بەينە بار. ول بەينە ەسىمە تۇسسە – بۇكىل بوزوكپە بوزبالالىق شاعىم، اۋى­لىم، اكەم، الىستى-جاقىندى اعايىندارىم ويعا ورالادى. قاراشانىڭ كوكسوقتا بوراسىنى، توبىلعى گۇلدەگەن كوكتەمگى قىرقالار مەن اسپاندا ءتىزىلىپ ۇشقان تىرنالار كوز الدىما كەلەدى. ارمانشىل جۇرەكتى شىم ەتكىزگەن العاشقى ىستىق تا اششى تامشى دا ەسىمە قوسا تۇسەدى.

«ەسىل!» – دەگەن ءسوز ارقىلى ۇنەمى ويىما ورالىپ تۇراتىن سول ءبىر بەينەسىز بالالىق شاعىمدى دا، ارماندى، قيالشىل، كەلەشەگى ۇمىتكە تولى پاك جەتكىنشەك كۇندەرىمدى ەلەستەتە دە المايمىن. اسپانداعى قيالىمدى جەرگە تۇسىرگەن دە، جەر باۋىرلاعان ماقساتىمدى قاناتتاندىرعان دا سول تۇلعا. مەن ءۇشىن ول كۇندەر قيالداعى تاڭعاجايىپ الەمنەن ءۇزىلىپ تۇسكەن ءبىر تامشى قىزىلدى-جاسىلدى، ىپ-ىستىق ساعىم سياقتى ەدى.

تاۋدىڭ باۋىرىنا قۇنداقتالا ورنالاسقان ونشاقتى ۇيگە كەزەك-كەزەك كوشكەن الگى ساعىمنىڭ سوڭىنان قۋىپ ءجۇرىپ، ونىڭ قايتا كورىنۋىن كۇتىپ، ايازدى، بوراندى كۇندەرى قورانىڭ ىقتاسىنىندا ساعاتتاپ تۇرعان ساتتەرىم – ەڭ ىنتىزارلى، جۇمباق ساتتەرىم سياقتى. ءىشىمدى قىزدىرعان ءبىر ءتۇيىر ىستىق سەزىم – ولەڭ بوپ ورتەپ، جۇرەگىمدى كۇيدىرىپ تۇراتىن. كەيدە… الگى سەزىم مۇز بوپ قاتا دا قالاتىن.

ول ساعىم، ول تۇلعا – مەن ءۇشىن تولەۋجان ىسمايىلوۆ بولدى.

 

ءى

 

قازىر دە سول سەزىم بيلەپ، كومەيىمە وكسىك پەن وكىنىشتىڭ ىستىق تامشىسى تىعىلىپ، ابدىراتىپ وتىر. سوندىقتان دا بولار ول تۋرالى ەستەلىگىمنىڭ جازىلۋى ۇزدىك-سوزدىق ون جىلعا سوزىلدى. ويتكەنى، بۇرىنعى اتى – اينابۇلاق، كەيىن پوليگون اشىلعاننان كەيىن بوسقان ەلدىڭ باسى قوسىلعان سول اۋىل تۋرالى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جولجازباسى جاريالانعان گازەتتىڭ قۇرمەتىنە وراي «سوتسياليستىك قازاقستان» دەپ اتالعان شاپ-شاعىن، بىراق مەن ءۇشىن الەمدەگى ەڭ سۇيىكتى دە سۇيكىمدى، ابزال دا باۋىرمال، تاتۋ-ءتاتتى ادامداردىڭ باسىن قوسقان اۋىلدىڭ اياۋلى جاندارىنىڭ اراسىنان تولەۋجاندى ءبولىپ اكەتۋىم وتە قيىنعا سوقتى. ءبولۋ مۇمكىن دە ەمەس. بىراق ونسىز تاعى دا بولمايدى. ول وسى اۋىلدىڭ تۇلەگى ەدى. سول ادامداردىڭ الاقانىندا ءوستى، سولاردىڭ ارمانىن اقىندىقتىڭ اسپانىنا الىپ ۇشتى. ال مەن سول قۇستى قاناتى تالىپ، ۇشقان ۇياسىنا تالىعىپ قايتا ورالعان ساتىندە كوردىم. جۇرت ونى سول كەزدە اتاعى شىققان اقىن دەپ ەمەس، ءوز اۋىلىنىڭ باس اساۋى باسىلماعان بالاسى دەپ قابىلدادى. سوندا ول بار-جوعى وتىز ەكى جاستا ەكەن. ال مەن ون ءۇش جاسقا جاڭا تولعان ەدىم.

سول جىلى، الپىس ءتورتىنشى جىلدىڭ اياعى، الپىس التىنشى جىلدىڭ باسىندا، قىستا ۋىز جۇرەگىمە الدە ءبىر ىستىق جالىن قۇيىلدى. وڭاشا قالىپ، قىزارىپ جانعان وشاقتىڭ وتىنا ۇزاق قاراپ وتىراتىندى شىعاردىم. قۇر وتىرماي، «قىز جىبەك» داستانىنداعى قوسوبانىڭ تۇبىندە جارالى قالعان تولەگەننىڭ اسپانداعى التى قازبەن قوشتاسقان تولعاۋىن كۇبىرلەپ ايتا بەرەتىنمىن. اسىرەسە تولەگەننىڭ سانسىزبايمەن قوشتاسقانىن قايتا-قايتا قايتالاعاندا كوزىمنەن جاسىم بوتالاي جونەلەتىن. سىرما كۇپىنىڭ قوس قيما جانقالتاسىنان قولىمدى المايتىنمىن. سەبەبى، راديودان كۇي ەستىلسە بولدى، ەكى قالتاداعى ەكى قولىمنىڭ ساۋساقتارى انا دومبىرانى مەن شەرتىپ وتىرعانداي، «بەزەكتەي» جونەلەتىن. سوندىقتان دا قالتامنىڭ ءتۇبى ۇنەمى تەسىلىپ جۇرەتىن. اكەم بايعۇس مەكىش (جاقىپوۆ) پەن نىعمەت (بايتابىنوۆ) اقساقالدى، ءجامي اپانى شاقىرىپ، قويار دا قويماي ۇشىقتاتاتىن. ال مەن عوي… ويىما كەلگەن سوزدەردىڭ باسىن قۇراپ، تولەگەننىڭ تولعاۋىن وزىمشە جىرلاپ، ءسوز قوسىپ، الەكتەنىپ جاتاتىنمىن. العىر دا اقجارقىن ءجامي اپا:

– وي، قۇداي-اي! قۇداكەلدى-اۋ، مىنا ۇلىڭا ءسوز قونايىن دەپ ءجۇر! ءسۇيىنشىمدى بەر!– دەپ اكەمدى جۇلقىلاي جونەلگەنى ەسىمدە.

شىندىعىندا دا، ءجامي اپانىڭ اۋزى دۋالى ەكەن، ماعان كۇي قونبادى، ءسوز قوندى. كوكتەمدە… توبىلعى مەن قاراعان گۇلدەگەندە توبەنىڭ باسىنا شىعىپ، شالقامنان ءتۇسىپ جاتىپ اپ، اسپاندا كوشكەن بۇلتتار مەن اققۋ-قازدارعا، تىرنالار تىزبەگىنە قاراپ، تولەگەننىڭ قىز-جىبەككە سالەمىن ولەڭدەتىپ جولداپ جاتاتىنمىن. راقىش مۇعالىمنىڭ رىمبەك دەگەن ۇلى:

– ءسوز قاي جەرىڭنەن شىعادى… سونداي ءمانسىز سياقتى. بىراق تىڭداعىم كەلە بەرەدى! – دەيتىن.

ءسويتىپ، بۋلىعىپ ءجۇرىپ جاز ءوتتى. العاشقى ولەڭىم دە اۋداندىق، وبلىستىق، ءتىپتى «قازاقستان پيونەرى» سياقتى رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە دە جاريالاندى. كۇزدە، قاراشانىڭ قارلى سوقتاسى كۇنى شاعان اۋىلىنداعى ورتالىق ينتەرناتتىڭ بالالارى:

– اقىن كەلىپتى! تولەۋجان اقىن! سەرىكتىڭ تۋعان اعاسى ەكەن! مەكتەپ ديرەكتورى سەرىكقازى مۇعالىمنىڭ كلاستاسى ەكەن! قابىلدىڭ تۋىسى ەكەن!– دەپ جارىسا جامىراستى.

مەنىڭ دىمىم شىقپاي قالدى. اقىندى، شىن اقىندى سونداي كورگىم كەلدى. بىراق نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، كوشەدەن كورىنسە بولدى، ىقتاسىنعا تىعىلا قالاتىنمىن. ونى كورسەم بولدى، الدە ءبىر قاسيەتتى، تاڭعاجايىپ كورىنىس كوز الدىمنان عايىپ بولاتىنداي. اۋەلى ءبىزدىڭ بولىمشەگە بارۋ ءۇشىن جۇك ماشيناسىنا وتىرعانىن، ودان كەيىن ءبىر ۇيدەن جارقىلداي ك ۇلىپ شىققان كوڭىلدى كەزىن، ودان كەيىن جايدارى ءجۇزىن، ودان كەيىن شاشى دۋدىراپ، بار داۋ­سىمەن شابىتتانا ولەڭ وقىعان كەزىن كوردىم. ول قايدا بارسا مەن سونىڭ كولەڭكەسى سياقتى بوپ كورىنبەي ەرىپ ءجۇردىم.

العاشقى ءۇش ايدا ول تۋرالى اۋىلدا كەرە­مەتتەي اڭىز تارادى. بارا-بارا ءسوز تارادى، بارا-بارا كادىمگى تىرشىلىكتەگى وسەككە كەزەك كەلدى. جۇرت ودان تايساقتايتىن بولدى. ول تاۋ ىشىندەگى جالعىز قىستاقتاعى قويشى ءىنىسى سەرىكتىڭ ۇيىنە تۇراقتاپ قالدى. كۇزگى، قىسقى، جازعى دەمالىستا بولىمشە ورتالىعى «قازاقستانداعى» ۇيگە بارامىن. اندا-ساندا تولەۋجان بولىمشە ورتالىعىنا كەلگەندە اۋىل ءىشى ءبىر گۋىلدەپ، دۋىلداپ، بۋىرقانىپ قالاتىن. كەي-كەزدە بۋىنى بوساپ، اتتىڭ ۇستىندە تەڭسەلىپ، قولىن سەرمەپ ولەڭ وقىپ بارا جاتاتىن. مەن ونىڭ ارتىنان الىستان وراعىتىپ ەرىپ وتىرىپ، «تۇياقتىڭ» تۇمسىعىنا دەيىن ۇزاتىپ سالاتىنمىن. ايتەۋىر، قويشىنىڭ كونتەرلى اتى ۇستىندەگى ادامنىڭ يلەۋىنە كونە بەرەتىندىگى عانا كوڭىلگە مەدەۋ ۇيالاتاتىن. ماعان ول ءوز بۋىنا ءوزى بۋىرقانىپ، بويىن قىسقان ولەڭدى قالاي سىرتقا شىعارۋدىڭ جولىن تابا الماي ارپالىسىپ جۇرگەن ادامداي كورىنەتىن. ءسويتىپ ول مەنىڭ بۇكىل بولمىسىمدى باۋراپ الدى.

اراعا قىرىق-ەلۋ جىل وتسە دە، سول سەزىم­نەن ءالى دە ارىلا الماي كەلەمىن. ەستەلىگىمنىڭ دە ەلەس وقيعانى جازىپ وتىرعانداي كورىنۋى سوندىقتان بولسا كەرەك، وعان عافۋ وتىنەمىن، باسقاشا باستاۋعا ەرىك-جىگەرىم جەتپەدى.

سول قىستىڭ اياعىندا تولەۋجان اقىن ەل-جۇرتپەن كادىمگىدەي قوشتاستى دا، بەلگىسىز جاققا جولعا شىقتى. ارتىنان ەستىدىم، جاڭادان اشىلعان كورشى شۇبارتاۋ اۋدانىنا بارىپ، اۋداندىق گازەتكە تۇرىپتى. ساعالاپ بارعانى – جان سىرلاسى، تاعدىرى دا، تالانتى دا تامىرلاس جازۋشى تولەۋبەك جاقىپباي ۇلى ەكەن… ول كەزدە ونىڭ «قىران تۋرالى حيكايا» اتتى كولەمدى اڭگىمەسى «جۇلدىزدا» جاريالانىپ، بۇيرا شاشىنىڭ ءار تالىنا شابىت ۇيالاعان تۇس ەدى.

بۇل جولعى مەنىڭ تولەۋجاننان الىپ قالعان «ونەگەم» – اقىندار عانا كيەتىندەي كورىنگەن قارا پاپاح پەن …وڭاشادا وزىمنەن-ءوزىم داۋىستاپ، شابىت شاقىرعان «شابىنۋ» بولدى. اقىندىق دەگەندى مەن: قاباعىڭدى ءتۇيىپ تۇنەرىپ وتىرۋ، كۇبىرلەپ سويلەۋ، قولىڭدى سەرمەپ وتىرىپ ولەڭ جازۋ – دەپ ءتۇسىندىم. كۇندىز-تۇنگى ەرمەگىم اق قاعازدى شيمايلاۋ بولدى. ونىڭ ماعان نە بەرگەنىن بىلمەيمىن، بىراق تا، قالايدا قالام ۇستاپ ءومىر سۇرەتىنىمە ەش كۇمانىم بولمادى. وزگە ماماندىقتىڭ بارلىعى دا مەن ءۇشىن سونداي جات ءارى مازاسىز كورىنەتىن. ارينە، ءومىر ءوز دەگەنىن ىستەپ، وزگە كاسىپپەن شۇعىلدانۋعا ءماجبۇر ەتكەن جىلدار دا بولدى، الايدا، ادەبيەتكە دەگەن ماحابباتتى ەشقانداي قۇدىرەت سۋىتا المايتىنداي دەرتكە ۇشىراعانىم انىق ەدى.

اۋىل كىتاپحاناسىن اقتارىپ ءجۇرىپ تولەۋ­جاننىڭ «الدە كىمگە ءبىر شاپالاق»، «ەسىل» اتتى ولەڭ جيناقتارىنىڭ شىققانىن ءبىلدىم. ارينە ول جيناق اۋىلدىڭ شاعىن كىتاپحاناسىنان تابىلمادى. الماتىعا كەلە سالىسىمەن كىتاپ­حاناعا كىرىپ قولىما العان تۇعىش كىتابىم وسى «ەسىل» داستانى بولدى. سودان باستاپ ەسىل دەگەن ءسوز مەنىڭ كوڭىل اۋانىما اينالدى. سول داستاننىڭ اسەرىنەن ارىلا الماي العاشقى قىزمەت ساپارىمدا قىزىلجار مەن كولدەنەڭ ەسىل بويىن ارالاپ، «ەسىلىم»، «اققايىڭدار ەلى»، «قوش، عاليا!..» اتتى ولەڭ جازىپ بارىپ قيال قىزۋىن باسقانداي بولدىم. ونىڭ ەسەسىنە الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا «جۇلدىزدا» جاريالانعان ادەبي سىن مەن ولەڭ قۇرىلىمى تۋرالى ماقالالارىن تاۋىپ الدىم. ءسوزى كەسەك. ءبىز وقۋلىقتا ءپىر تۇتىپ سۋرەتىنە قارايتىن جازۋشىلاردىڭ ءبىرازىنىڭ اتىن تىكتەپ اتاپ، باتىرىپ-باتىرىپ سىناپتى. «ەرتىس» گازەتىنەن «دالا ءمينيسترى» («جىلقىشى») داستانىن وقىدىم. ءسوزىن تولەۋجان جازعان «قىرمانشى قىز، جەلەڭ كەلىنشەك» دەگەن ءان راديودان ورىندالىپ ءجۇردى. «قىزىل تۋ» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءمۇسىلىم بايعازين اعامىزدىڭ مۇرنىنىڭ استىنداعى سۋلىعىندا تامىپ كەتكەن قارا تامشىداي عانا مۇرتى بار ەدى. ءوزى مايدانگەر، تولەۋجاننىڭ جاقىن اعايىنى. اۋىلعا كەلگەن نۇتفوللا شاكەنوۆ باستاتقان ءبىر توپ اقىندى ءار ۇيگە ءبولىپ ورنالاستىرعانىنا نازدانىپ جازعان:

زامديرەكتور بايعازين،

كەرەك ەمەس ماي، قازىڭ،

وكپەم ەمەس، جاي نازىم…

… وسى ولەڭىم مۇرتىڭا،

تاعىپ كەتكەن بايعازىم، –

دەگەن سياقتى بۇدان باسقا دا اعا، قۇرداس­تا­رىنا ارنالعان شىمشىمالارىن جۇرت جاتقا ايتىپ ءجۇردى.

ونىڭ مۇنداي ولەڭدەرى ءارى اششى، ءارى وڭمەنىڭنەن وتەتىندەي وتكىر ەدى… ەڭ سوڭىندا، ول اۋدارعان تەودور درايزەردىڭ «امەريكا تراگەدياسى» اتتى رومانى قولىما ءتۇستى. اۋدارمانىڭ سيقىرلاپ العانى سونداي، ونى ءبىر اي بويى قايتالاپ وقي بەردىم. مىناداي شىعارمانى اۋدارعان جانە كىتاپ ەتىپ شىعارعان تولەۋجانعا دەگەن ىشكى سەزىمىم ورتتەي لاۋلاپ جاندى. ءتىپتى فيزيكا پانىنەن ءدارىس بەرەتىن بايسالدى دا بايىپتى، كەيىننەن مەنىڭ ومىرىمدەگى شەشۋشى كەزەڭدەردە دۇرىس بەتبۇرىس جاساتقان سەرىكقازى مەيىرحانوۆتىڭ ساباعىندا دا «امەريكا تراگەدياسىن» وقىپ وتىراتىندى شىعاردىم. ول كىسى – مەكتەپ ديرەكتورى ەدى. وقۋشىلار كەرەمەتتەي سىيلايتىن. تولەۋجاننىڭ كلاستاسى، سىيلاس دوسى بولاتىن. ءبىر جولى:

– تۇرسىن، انداعى كىتابىڭدى ماعان بەرە تۇرشى. تابا الماي ءجۇر ەدىم، – دەگەن داۋسىنا جالت قاراسام، پارتاعا ءبىر قولىن قويىپ، مەنىڭ توبەمنەن ءتونىپ تۇر ەكەن.

وزگە مۇعالىم بولسا، ساباق ۇستىندە كىتاپ وقىپ وتىرعانىم ءۇشىن سىباعامدى بەرەتىنى ءسوزسىز ەدى. ال اڭعارلى سەرىكقازى ۇستازىم باسقاشا قۇرمەت كورسەتتى. تەك سابىرلى عانا:

– قازىر ۇزىلىستە ماعان كەلىپ كەتشى، – دەدى.

جۇرەكسىنە باردىم، جاڭاعى مەنەن العان «امەريكا تراگەدياسىن» وقىپ وتىر ەكەن. ەپپەن بەتىن جاپتى دا، كۇرسىنىپ الىپ:

– كىتاپتى وقىپ ءبىتىردىڭ بە؟ ۇزاق ۇستادىڭ عوي، – دەدى.

سويتسەم ول كىسى كىتاپحاناشى اپايدان مۇنى مەن العانىمدى ءبىلىپ الىپتى. سوعان دەيىن سۇراتپاي ءجۇرىپتى. مەن جاسىرماي ءبارىن ايتتىم.

– ەكى-ءۇش رەت وقىساڭ ۇناتقانىڭ عوي. مۇنى كىم اۋدارعانىن بىلەسىڭ بە؟

– بىلەمىن. قويشى سەرىكتىڭ اعاسى، حاديشا اپانىڭ بالاسى، ءسىزدىڭ كلاستاسىڭىز. قىستاي وسىندا بولدى.

– ءوزىن كورىپ، اڭگىمەلەستىڭ بە؟

– جوق، – دەپ ءمۇدىرىپ قالدىم دا ونىڭ سىرتىنان باعىپ، ءتىپتى سەرىكقازى اعانىڭ ۇيىندە قوناقتا بولعاندا دا قورانىڭ ىقتاسىنىندا تۇرىپ، قاراپ جۇرگەنىمدى ايتتىم.

– ونىڭ مۇندا نەگە جۇرگەنىن بىلەسىڭ بە؟ تولەۋجاننىڭ ءومىر سۇرەتىن جەرى بۇل ەمەس. ول سويلەسەتىن ادام مەن ەمەسپىن. ءيا، دەنساۋلىعى ناشار، ايىقپايتىن دەرتكە ۇشىراعانى دا راس. ونى ەسەيگەندە بىلەسىڭ. وعان ۋ بەرىپتى، باسىن دۋالاپتى، قاستاندىق جاساپتى دەگەننىڭ ءبارى دە جالعان ءسوز. سونى ءبىلىپ قوي. اتاق تا، داڭق تا ەرتە قوندى. ءوزىن-ءوزى بيلەي الماي كەتتى. قايران، تولەۋجان… جەتىم ءوستى. ون ءتورت جاسىندا ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇستى. ون توعىز جاسىندا باسپانىڭ رەداكتورى بولدى. ەندى، مىنە قايتا اينالىپ كەلىپ، ورىنكەشتىڭ جۇك ماشيناسىنان ورىن تابا الماي ءجۇر. ەسىل ەر-اي، سول ەسىڭدە بولسىن. وسىنى ايتايىن دەپ شاقىرىپ ەم. كىتابىندى قيساڭ مەندە قالسىن، – دەدى دە سويلەي الماي قالدى.

ۇزاق مۇڭايىپ وتىردى دا:

بارا عوي، – دەدى.

مەن ءبارىن دە ءتۇسىندىم. سول ءسوز ەرەكشە ەسىمدە قالىپتى. ونىڭ بارلىعىن تاپتىشتەۋدىڭ قاجەتى بولماس. بىراق تا كەيىن تولەۋجان اقىن ءدال وسى وقيعانى ماعان ۇنەمى ايتقىزىپ، كوزىنىڭ جاسىن ءبىر سىعىپ الاتىن. سودان…

… تاعى دا كوكتەم كەلدى. وقۋشىلاردىڭ جازدىق ءداستۇرلى ونەر بايقاۋى مەن سپورتتىق جارىستارى وتەتىن كەز. اۋدان ورتالىعى قاراۋىلعا باردىق. دوپ دوداسى، جۇگىرۋ، كۇرەس ىسپەتتى ويىنداردىڭ بارلىعى قاراۋىلدىڭ سىرتىندا ءوتىپ جاتقان. ادام دەگەن ىعى-جىعى… ءبىر كەزدە باتىس جاقتان شۋىلداعان بالالاردىڭ داۋىستارى ەستىلدى. قاراسام… سوڭىنا ءبىر توپ بالالاردى شۋىلداتىپ ەرتىپ العان، قولىن سەرمەپ قويىپ، العا نۇسقاپ قويىپ، كەيدە داۋىستاي ولەڭ وقىپ، كەيدە قامشىلانا العا ۇمتىلعان ءبىر سالت اتتىنى كوردىم. جارىس ءوتىپ جاتقان جەردى قاق جارىپ، سوڭىنان ەرگەندەرگە داۋىس­تاپ ولەڭ وقىپ تولەۋجان كەلە جاتىر! داۋسى اسپان كۇڭىرەنگەندەي جاڭعىرىعىپ كەلەدى. جاعدايى تۇسىنىكتى عوي.

نامىس پەن ىزادان بۋلىققانىم سونشا­لىق­تى، كوزىمنەن جاسىم ىرشىپ كەتتى. بىرەۋ ك ۇلىپ جاتىر، بىرەۋ اياۋشىلىقپەن سويلەسە، بىرەۋ كادىمگىدەي كەيىپ سويلەپ جاتىر… جۇگىرىپ بارىپ اتىنىڭ تىزگىنىنەن الدىم دا، جەتەلەي جونەلدىم. ول ءۇنسىز قالدى. توپتىڭ ىشىنەن اۋا­شالاۋ شىعارىپ بارىپ، تىزگىندى قويا بەردىم… ول ماعان سونداي ءبىر تاڭدانىسپەن قارادى دا:

– قاي مەكتەپتەن كەلدىڭ؟ – دەدى.

– شاعاننان. «قازاقستاننانمىن» ، – دەدىم قىستىعىپ.

ول سەلت ەتە قالدى دا، ماعان سۇزىلە قاراپ:

– كەشىرىڭىز، – دەپ باسەڭسي ءتىل قاتتى دا، اتتىڭ باسىن بۇرىپ الىپ ەن دالاعا – «تاقىرعا» قاراي شابا جونەلدى.

اتىن سابالاپ بارادى، پالتوسىنىڭ ەتەگى دالاق-دالاق قاعادى. كوز كورىمنەن قايىرىلاتىن ماڭ جازىق تاۋسىلا ما. الاڭداعىلاردىڭ بارلىعى بۇل كورىنىسكە ءماز بولىپ كۇلدى. بارا-بارا ارىنى باسىلىپ، اياڭعا كوشتى. اقىرى اتتىڭ جالىنا جارماسىپ، ەڭكەيگەن كۇيى كوزدەن عايىپ بولدى. ماعان ول جىلاپ بارا جاتقانداي سەزىلدى. كەيىن ءبىلدىم، سول بەتى «قۇندىزدىداعى» شاكىر اقىننىڭ ۇيىنە ات باسىن ءبىر-اق تىرەپتى.

بالالار قايتادان جارىستىڭ قىزىعىنا بەرىلىپ كەتتى. مەن قىستىققان كۇيى توپتىڭ ىشىنەن سىتىلىپ شىعا بەردىم. بويىما باتىلدىق بەرگەن دە، نامىسىمدى وياتقان دا سەرىكقازى ۇستازىمنىڭ قىستى كۇنگى ءسوزى ەدى. ول كەزدە بۇل كىسى اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە اۋىسقان بولاتىن. دوسىم قابىل ەكەۋمىز سول ۇيدە جاتاتىنبىز. كەشكە قاراي كوڭىلسىز كۇيمەن ۇيىنە كەلدى دە مەنەن:

– تولەۋجاندى كوردىڭ بە؟ – دەدى سىبىر­لاعانداي بوپ.

– كوردىم…

ول تاعى دا كۇرسىندى دە، بولمەسىنە كىرىپ كەتتى.

بىزگە ورىس تىلىنەن ءدارىس بەرگەن حاليماش اپاي:

– بالالىق شاعىن بىرگە وتكىزگەن اياۋلى دوسى. جاس كەزىندە سونداي بيازى، ۇياڭ ەدى. ون ءتورت جاسىندا نۇتفوللا شاكەنوۆ اۋىلدان ەرتىپ كەتىپ، بىردەن ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىرىپى. ون توعىز جاسىندا رەداكتسياعا قىزمەتكە ءىلىندى. ۇلكەن جازۋشىلارمەن ايتىسىپ، مۇنىڭ تالانتىنا باقاستىق جاساعان دەيدى. كىم ءبىلسىن، ولار دا مادەنيەتتى، جاۋاپتى ادامدار. مەنىڭ ويىمشا، جاستاي كۇيىپ كەتكەن سياقتى. پاتەرسىز جۇرگەن كۇندەرىندە وكپەسىن سۋىققا شالدىرىپتى. ايتەۋىر الماتىعا سىيماپتى، كەرەكۋدە ايەلى، قىزى بار ەكەن. اجىراسىپتى. قايدان شىداسىن… كەيدە ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە مەزى بوپ كەتەمىز. سەرىكقازى ۇيدەن شىقپا، ءشولىڭدى قاندىراتىن سۋسىن وسى ۇيدەن تابىلادى دەسە دە كونبەي، سىتىلىپ كەتەدى. جولامايدى. ەندى قايدان شىعارىن كىم ءبىلسىن؟ ەسىل ءومىر-اي دەسەڭشى!، – دەدى اس قۇيىپ جاتىپ.

حاليماش اپايدىڭ وسى: «ەسىل ءومىر-اي دەسەڭشى»، – دەگەن ءسوزى مەنىڭ جادىمدا ماڭگى ساقتالىپ قالدى. داستانىنىڭ اتى دا «ەسىل»، ءوزىنىڭ ءومىرى دە ەسىل ءومىر. سول ءسوز ويىمنان كەتپەي، ارادا بەس-التى جىل وتكەن سوڭ «ەسىلىم، مەنىڭ، ەسىلىم» دەگەن ولەڭ جازدىم.

بۇل وقيعانىڭ ارتىندا ءسوز قالدى، اششى، ۋىتتى سوزدەر.

مىنە، مەن ءوزىم ءپىر تۇتقان تولەۋجان اقىنمەن تۇڭعىش رەت وسىلاي بەتپە-بەت كەلىپ، اتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ ەدىم. ول كەزدە تولەۋجان وتىز ۇشتە، مەن ون تورتكە شىعىپ ەدىم.

 

ءىى

ارادا از كۇن وتكەن سوڭ اۋداندىق گازەتتە ونىڭ ەكى-ءۇش ولەڭى جاريالاندى. قۇرىلىمى كۇردەلى، ىرعاعى تۇراقسىز، قالىپتان تىس، قىسقى ايازدىڭ ءوزىن كەكەسىنمەن سۋرەتتەيدى، قىسقاسىن ايتقاندا بۇل ولەڭدەر مەنى وزىنە تارتپادى، ياعني باۋىرىنا باسپادى، كەرىسىنشە، كەۋدەمنەن يتەرىپ، ەكى ورتامىزداعى اراقاشىقتىقتى ساقتاپ، وقۋدى تالاپ ەتكەندەي اسەر قالدىردى. تۇسىنبەدىم. الايدا قايتالاپ وقىپ قويامىن. سول ەكى ارادا ءابىش كەكىلباەۆ اۋدارعان ولجاستىڭ ولەڭدەرى «جۇلدىز» جۋرنالى مەن «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاريالاندى. مىنا ولەڭدەردىڭ بولمىسى ءتىپتى جات! ەندى ماعان شىن پوەزيا وسى، شىن اقىن سولار سياقتى كورىندى. ولاردىڭ اقىندىق كەۋدەلەۋىن، ويدىڭ اڭىسىن، بەلگىسىز اڭسارىن تۇيسىنەمىن، بىراق تۇسىنبەيمىن. ولەڭ نەعۇرلىم تۇسىنىكسىز ءارى ەمەۋىرىنگە قۇرىلسا، سوعۇرلىم سيقىرلى دا جۇمباق سياقتى كورىندى. «قۇلا تاي، سەن دە جاسسىڭ، مەن دە جاسپىن. قالامعا توسەلمەگەن مەن سياقتى ءجۇرىسىڭ ءالى قالىپتاسقان جوق. سەن كەدىر-بۇدىرعا، تومارعا ءجيى سۇرىنەسىڭ، لايساڭدا تايعاناقتايسىڭ. مەنىڭ قالامىم دا ۇيقاستار مەن ىرعاقتارعا ءجيى سۇرىنەدى. بىراق باۋىرىمىز جازىلاتىن كۇن الدا» («قۇلا تاي»)، «مىنە، قانسونار. اينالا اپپاق، ءبىر ءىز جوق. اق كوبىكتىڭ استىندا نەشە ءتۇرلى قاۋىپ بار. سەن ەكەۋمىز سول اق كوبىكتە اڭعا شىعىپ، ومىردەن ءوز ولجامىزدى – سەن بايگەدەن، مەن ولەڭنەن الامىز» («سونار»)، «ارتىمىزدا ءيىر-ءيىر ءىز قالدى. اداسقان، سۇرىنگەن ءىزىمىز قاردىڭ بەتىنەن كورىنەدى. سەن دە، مەن دە ومىرگە وسىنداي ءىز قالدىرامىز» («ءىز») – دەگەن سياقتى ۇيقاستىڭ ومىرتقاسىن سىندىرعان شۇبىرتپالى ىرعاق پەن قىجىرتپالى ەمۋىرىن مەنىڭ دە كوڭىل كۇيىمە اينالدى. قانشالىقتى قارابايىر، پوەزيادان قاشىق بولعانىمەن دە، قاتيراداعى سول ولەڭدەر ءالى دە كوزىمە ىستىق، جانىما جاقىن. ءتىپتى وڭتايلى ۇيقاس، جەڭىل ىرعاق، تانىس تەڭەۋلەر ويىما ورالسا، قالامىمدى قويا سالاتىن ادەت تاپتىم. ول «دەرتتەن» ايىقتىرعان دا تولەۋجاننىڭ ءوزى بولدى.

كەلەر جىلى قاراشاعا قاراي حاديشا شەشەمىز بەن تولەۋجانعا بولىمشە ورتا­لى­عىنداعى باراقتان ءبىر بولمە بەرىلدى. تولەۋ­جان جىل سايىن مامىردا كوكتەم قۇ­سى­مەن بىرگە بەلگىسىز جاققا بەت الىپ، قاراشادا قايتقان قازبەن بىرگە ارىسى الماتىلاتىپ، بەرىسى سەمەيلەتىپ، شۇبارتاۋلاتىپ، قاراۋىلداتىپ اۋىلعا قايتىپ ورالىپ وتىراتىن. جەتىنشى قاراشا – قازان مەيرامى جانە ءبىرىنشى توقساننىڭ دەمالىسى. ۇيگە كەلدىم. تولەۋجاننىڭ كەيدە ارىنداپ، كەيدە شالقىپ ءجۇرىپ مادەش، ورىنكەش، سادىرباي سياقتى سىنىپتاستارىنا شىعارعان جاڭا شىمشىمالارىن ەستىدىم. ءازىل دە، ءاجۋا دا ەمەس، كەكەسىن. «ارشىوراشتاعى» ءىنىسى سەرىكتىڭ قاسىنان كەشە تۇندە بولىمشەگە كەلگەنى، بالا كەزدەگى دوستارىنىڭ ۇيىندە دۋمان قۇرىپ جاتقانى بىردەن بەلگىلى بولدى. اينالاسى ون ءۇيدىڭ ەسىگى بارىمىزگە اشىق. شەتكەرەكتەۋ تۇرعان ءبىزدىڭ باراققا حاديشا شەشەي (مەنىڭ دە مارقۇم شەشەمنىڭ اتى حاديشا ەدى) اندا-ساندا كەلىپ، قيسساشى كۇمىسبەكتىڭ، نۇراعازى اعانىڭ ۇيىنە باس سۇعادى. تۇستەنىپ قايتادى. بۇگىن دە كەلىپ، اپايىم ايىمحان تۇستىك قامىنا كىرىسىپ، حاديشا اپاي اكەم قۇداكەلدىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىردى. ەكىنتى اۋا ءبىزدىڭ قورجانىڭ بالالارى: «تولەۋجان كەلەدى!» – دەپ شۋلاسا جونەلىپ، قوراعا تىعىلدى. تولەۋجاننىڭ سوڭىنان ءابىل، باۋىرجان (قازىرگى كورنەكتى عالىم، اقىن جاقىپوۆ)، ايگۇل، دۋمان (قازىرگى جازۋشى، عالىم رامازان) سياقتى مەكتەپكە بارا قويماعان بالالار شۇباتىلىپ كەلەدى ەكەن. مازاڭداۋ كۇيى باياعى قاراۋىلداعى وقيعانى ەسىمە ءتۇسىردى. ەستىپ قالعانىم: «اقىنعا – اقىن، كەلدى جاقىن» – دەپ ولەڭ وقىپ كەلەدى. جۇرەكسىنىپ شوپقورانى تاسالاي بەردىم. ۇيگە كىردى. مەن ەسىگى باسقا، قابىرعاسى ورتاق، اراسى شىمىلدىقپەن بولىنگەن كۇمىسبەكتىڭ ۇيىنە كىرىپ وتىردىم. قيسساشى كۇمىسبەك اقساقال: «مەن دە اقىنمىن» – دەپ «ءتۇسىپحاننىڭ»، «قالقامان – مامىردىڭ» سارىنىمەن ءوزىنىڭ ايگىلى:

كۇمىسبەكتىڭ كۇنگەيى،

كۇنگە قاراپ ك ۇلىپ تۇر.

كۇمىس باستاۋ، بال قۇراق،

بۇتاعىنان ءيىپ تۇر، –

دەگەن ولەڭىن ايتا جونەلدى.

شاينەكتىڭ سىرىلى ەستىلەتىن دۋالدان تولەۋجاننىڭ باياۋ جىميا كۇلگەنى ەستىلدى:

– دۇرىس قوي، كۇمىسبەك. بىراق بۇل ەسكى سارىن. قارا ولەڭنىڭ ماقامى. جاتتاندى ۇيقاس اقىندىققا جاتپايدى. قارا ولەڭنىڭ قابىرعاسى سىنعان. مەن «ەسىل» داستانىمدا ون التى بۋىننان تۇراتىن ىرعاقتى قازاق پوزياسىنا اكەلگەنمىن. ونداعى ولەڭ جولدارىنىڭ ءوزى قۇلاگەردىڭ ارتىندا قالعان اتتار مەن شاڭ سياقتى ىركەس-تىركەس، شۇباتىلىپ جاتادى، – دەپ سونداي ءبىر كەڭ دە زور داۋىسپەن كەۋدەسىن كەرە، باسىن جوعارى ۇستاپ، كەڭ ماڭدايى جارقىراپ، قولىن سەرمەپ قويىپ وقي جونەلدى. شىمىلدىقتىڭ جابىعىنان تاماشالاي قاراپ تۇردىم.

كوز الدىڭنان قالىڭ جۇيرىكتىڭ ارتىندا قالعان شاڭ ەلەستەيدى. ىرعاق اۋەزى كەيدە لىقسىپ، شۇباتىلا سوزىلادى، كەيدە شورت قايىرىلادى. مەنى قۇدىرەتتى سيقىر باۋراپ الدى. سىلتىدەي تىنعان تىنىشتىق بىرتە-بىرتە ىبىر-سىبىرعا ۇلاسىپ، قوزعالىسىپ قالدى. ار جاعى بەلگىلى… ۋ دا دۋ. سونشاما تاڭ قالدىرعان «ادەبي وتىرىستىڭ» سوڭى قالجىڭعا، قالجىڭنان اسىپ قىلجاڭعا اۋىس­تى. تولەۋجاننىڭ داۋىسى وزگەرە باستادى، كەرەقارىس ماڭدايىنا قايىرىلعان شاشى ءالسىن-ءالى جالبىراي ءتۇسىپ كەتەدى. كۇمىسبەك قيسساشى اندا-ساندا:

ەي!

وتكەن ءىس – ويعا كۇڭگىرت، كوزگە تانىق،

كورمەسە دە، بىلگەنگە ءبارى قانىق.

مىڭ جەتى ءجۇز جيىرما ەكىنشى جىل،

قازاقتىڭ سىر بويىندا جۇرگەنى انىق، –

دەپ «قالقامان – مامىردىڭ» باسىن شالىپ قويادى.

قولپاش كۇسەكەڭە اۋىسا بەرىپ تولەۋ­جان­نىڭ داۋسىن ەستىگەندە تىنا قالادى. ەكى ادامنىڭ ايتقان ولەڭدەرى ەكى دارا. تولەۋ­جاننىڭ داۋسىنىڭ ارباۋىنا قارمال­عانىم سونداي، ماعان شىنىندا دا، قارا ولەڭ­نىڭ «قابىرعاسى سىنعانداي، كۇنى وتكەندەي» كورىندى. پوەزيا بولەك، قارا ولەڭ بولەك دەگەن وي شىم-شىمداپ ساناما ءسىڭىپ بارادى. توقاشتىڭ، جۇمەكەننىڭ قىشىرتپالارى ورالدى. تولەۋجان ىلگەرىندى-كەيىندى شالقىپ وتىرىپ، مەنىڭ اكەم مەن ءوزىنىڭ شەشەسىنە قاراتا:

– ەكەۋىڭنىڭ دە بالاڭ اقىن. اقىنعا – اقىن، كەلدى جاقىن. ەكەۋىڭ دە جالقىسىڭدار… – دەي بەرىپ ەدى حاديشا شەشەي:

– ساندالماي تىنىش وتىر. بەرەكەنى الما. تۇرسىنعا اقىلىڭدى ايتساڭ ادامشا ايت، – دەدى.

ەندى، ءدال سول كەزدە ءوزىمدى «اقىن دەپ­­ سەزىن­بەدىم» دەسەم، ون بەس پەن ون التى جاستاعى «اقىن­دىق سەزىمگە» قيانات. بىراق «الگى شۇ­بىرت­پالى ولەڭدەرىمنىڭ» جا­ريا­لانباعانىنا وكىنىپ جۇرگەم. ەندى جاسىرىنۋدىڭ رەتى كەلمەدى. الگى داۋىس مىسىمدى باسىپ تاستاعان. بەتىم اشىلماعان. جاريالانعان ولەڭىمدى ۇياڭ داۋىسپەن وقىدىم، مازمۇنى وتىرعاندارعا تۇسىنىكتى ەدى، «ۇشەۋىن ايتىپ وتىر عوي» – دەستى. ەندى «شىعىمدى» «قۇلا تايدى»، «سوناردى»، «ءىزدى» تولەۋجاننىڭ وزىنە ەلىكتەپ وقىپ شىقتىم. ءۇي ىشىندەگىلەردىڭ تۇسىنبەگەنى انىق. تىپ-تىنىش. تولەۋجاننىڭ لەبىزىن كۇتىپ وتىر. قاباعىن تۇيىڭكىرەپ، ىلگەرىندى-كەيىندى لىقسىڭقىراپ:

– الدىڭعى ولەڭىڭ سەنتيمەنتالدى ليريكا. كەيىنگىلەرىندە پروزايزم باسىم! وقۋ كەرەك ، – دەدى.

ماقتاعانى ما، باسۋى ما؟ مىنا سوزدەردىڭ ماعىناسىن تۇسىنبەدىم. سەنتيمەنتاليزم دەگەن نە؟ (وسى ءسوزدىڭ جۇيكەمە قادالعانى سونداي، ۋنيۆەرسيتەتتە دە تۋرا سول تاقىرىپتى وقىماي، باعىزباەۆادان ءۇش العانىم بار).

مەن ەسەڭگىرەگەندەي بوپ سىرتقا شىعىپ، كەشكى ىزعىرىقتا ۇزاق ءجۇردىم. اتام رامازان اقساقالدىڭ شاناسىمەن (ايگۇل مەن دۋمان رامازاننىڭ اتاسى) حاديشا شەشەي مەن تولەۋجاندى ۇيلەرىنە اپارىپ سالدى. بۇل مەنىڭ ادەبيەت، پوەزيا تۋرالى شيىرشىق اتا ويلانعان ءتۇنىم بولدى. قۇرىلىسشى بولسام با – دەگەن وي دا جىلت ەتە قالدى. اقىرى سىني كىتاپتاردى وقۋ كەرەك دەپ شەشتىم.

بالا كەزىمنەن كەشقۇرىم تاۋ-تاستى جالعىز ارالاپ كەتەتىن ادەتىم بار ەدى. ەكىنتى اۋا ءۇيدىڭ قارسى الدىنداعى بيىك شوقىعا شىعىپ الىپ، قاشان كۇن ۇياسىنا كىرىپ، كوز بايلانعانشا سوناۋ الىستاعى سارىارقانىڭ شەكسىز جيەگىنە بارىپ باتاتىن كۇندى «شىعارىپ سالاتىنمىن». سول ادەتىممەن قىزىلشوقىعا قارايتىن تۇمسىقتى اينالا بەرگەنىمدە اۋىل جاقتان توسىن داۋىس­تار ەستىلدى. سويتسەم تولەۋجان قۇرداستارى مادەش پەن قازيما اپايدىڭ دۇكەنىنەن شىعىپ، ەندى اتقا مىنە الماي جاتىر ەكەن. قازيما اپاي مىنگىزىپ جىبەردى. ارشىوراشقا تۋرا وسى تۇمسىقپەن وتەدى. جولدىڭ شەتىندەگى قويتاسقا وتىرا كەتتىم. مازاڭداۋ تەربەتىلىپ، اياڭداپ كەلەدى. سوڭىنا ەرگەن بالالار قالىپ قويدى. جاقىنداعاندا اتىپ تۇرىپ سالەم بەردىم. اۋەلىدە قاباعىن تۇيە سۇزىلە قارادى، سودان كەيىن، وزىنەن باتا كۇتىپ وتىرعان جول شەتىندەگى ءبىر بەيباقتى تانىپ، كىنالى كەيىپتە جىميا قاراپ، قاسىمنان وتە بەردى. تۇمسىقتا اينالا بەرىپ، تاساعا بارعان سوڭ اتتان ءتۇستى. قاسىنا باردىم. قانجىعاسىنداعى قورجىننان ءبىر شيشانى سۋىرىپ الدى. اۋزى قاعازبەن تىعىنداۋلى. جولشەتىندەگى قويتاسقا وتىردىق. كەشەگى كەۋدەلى، ارىستان ەكپىندى اساۋ مىنەز جوق. باسىندا قارا پاپاح، موينىندا توقىمالى شارف، ۇستىندە توزىڭقى قارا پالتو. اياعىندا پيما. جۇقا، جۇدەۋ، اققۇبالاۋ ءوڭدى، سەكپىل بەتتى، ءسال القىنىپ دەمالاتىن، نازىك ساۋساقتى، بيازى جان. ەكى قاسىنىڭ اراسىنداعى باتىڭقى سىزىق قانا تاۋقىمەتتى تاعدىرىن بىلدىرگەندەي. سونداي ءبىر ۇياتتى قىمسىنىسپەن قىسىلا ك ۇلىمسىرەپ، شولمەكتىڭ اۋزىنداعى تىعىندى اشىپ، ءبىر ۇرتتادى.

كەشە ۇيلەرىڭە مازاڭداۋ كۇيدە بارعانىما سەن رەنجىمە. اقىن – اقىنعا رەنجىمەيدى (كۇلدى). وزگەلەر ءوزىمىز عوي… كەيدە ءىشىڭ ورتەنىپ، مىناۋ مەڭىرەۋ تىنىشتىقتان تۇن­شىعىپ ءولىپ كەتەتىن سياقتىسىڭ. جاپانداعى جالعىزدىقتان جەرىنىپ كەلىپ ەم. كەشە تۋ سىرتىڭنان سەنى كورگەندە: «بۇل باياعىدا قاراۋىلداعى اتىمنىڭ تىزگىنىنەن ۇستايتىن بالا شىعار، ءوزىن ءبىر كورەيىنشى» – دەپ بارىپ ەم. بۇيىمتايىم سول ەدى. ءسوز ارتى بۇزىلىپ كەتتى… كۇمىسبەك تە اقىنشالىس. بىراق ەسكىرگەن فەودالدىق سارىن. ايتايىن دەگەنىم: مەن – اكەسىز، سەن – شەشەسىز ءوستىڭ. اقىندىق دەگەن باقىتسىز بالالىقتان باستالادى.

تاعى دا ءبىر ۇرتتاپ قويدى. جانارىنىڭ شاراسى بارعان سايىن اشىلىپ، مۇڭ با، جاس پا، جوق، وي تامشىسى ما، بىلمەيمىن، ايتەۋىر ەڭكەيگەن كۇننىڭ نۇرىمەن بىرگە مولتىلدەپ تۇرعانى ءالى كوز الدىمدا. مەندە باس يزەگەننەن باسقا ءسوز جوق. ول ءسال ەرىڭكىرەگەن قابىرشاق مۇزعا قاراپ تۇرىپ:

– مەن ءوزىمدى شىڭىراۋدىڭ ىشىندە قال­عانداي سەزىنەمىن. قاراپ جۇرگەم جوق. «قويشى­لار» دەگەن ولەڭ جازدىم. تىڭدا. «جۋاس قوي­لار! «شايت!» دەگەندە سەسكەنگەن…»، – دەگەن كۇيىنىشتى داۋىسپەن ولەڭىن وقي جونەلدى. تاتاردىڭ كوككوز كەلىنشەگىنىڭ كوزىنەن سەسكەنەتىن «قويلار»:

«اعا! – دەدىك تۋىمىزدى وڭ ۇستار،

«باران!» – دەدى سوندا ءبىزدى ورىستار!، – دەپ وكىنەدى ەكەن.

– سەن مىنانى ۇرتتاپ وتىرعانىم ءۇشىن مەنەن سەسكەنبە. ءدال قازىر ىشكىم كەلىپ تۇرعان جوق. اقىنداردىڭ ادەتىنشە جولىمدى جۋعانىم عوي. نەشەدەسىڭ؟ ءا، ون بەس جاستا مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقيتىنمىن. ءجا، بۇل «شىركىننىڭ» قىزىعى مەن سورى بىردەي. ەڭ قيىن زالالى – ۋاقىتىڭدى الادى، مازاڭ كەتەدى. اۋەلى سەن ونى ىشەسىڭ، كەيىن ول سەنىڭ ءومىرىڭدى ىشەدى. اۋلاق بول. سەن حاباردى ءجيى جازاسىڭ. وتىرىك قوسپاساڭ بولمايدى. بىراق ونسىز دا قوسپاسى كوپ «جاساسىندى» تىم «جاساسىنداتىپ» الما. الدانىپ قالاسىڭ. ال الدانىپ ءومىر سۇرۋگە بولمايدى. سەنىڭ العاشقى وقىعان ولەڭىڭدە ومىرلىك سەنتيمەنتاليزم بار. سەنتيمەنتاليزم دەگەنىمىز – كۇيرەك سەزىممەن ادامنىڭ جانىن جاسىتۋ. ۇشەۋىڭنىڭ جەتىم قالعانىڭدى جىرلاي بەرسەڭ، كادىمگى جىلاۋىق، جاسىق اقىن بولىپ شىعاسىڭ. مەن ونداي سارىندى جەك كورەمىن. ال انا كەيىنگى ولەڭدەرىڭ ءوزىڭنىڭ تابيعاتىڭا جات. اركىمدى ءبىر وقىپ بۇزىلىپ ءجۇرسىڭ عوي. ونى ۇمىت. ونىمەن اقىن بولمايسىڭ. قاساڭ قىجىل. سەن ءومىردى وزىڭنەن نەگە الشاق ۇستاعىڭ كەلەدى؟ ءتىپتى ءالى ءدامىن تاتىپ كورگەن جوقسىڭ عوي. مەن دە:

جىرلارىمدى ماقتايمىن دەپ شالا ۇيتكەن،

نەم بار ەدى ايتىسام دەپ سابيتپەن، – دەپ باستاعام.

مەن قازىر يەن قورادا جالعىزبىن. جاڭا­دان شىققان كىتاپتار بولسا اكەپ بەرەرسىڭ. قىستاي قىستاقتا بولامىن. جازدا الماتىعا بارىپ، ەسكى دوستارىمدى كورىپ، گۇجىلدەگەن سىربايدىڭ ولەڭىن تىڭداعىم كەلەدى. تەگىندە قاليجان مەن حاميت سياقتى قياڭقى شالدارمەن ويناۋعا بولمايدى. قاسىمنىڭ نايزاعايىنان تەمەكى تۇتاتقان عوي ولار. لەرمونتوۆتىڭ «ءمىتسىريىن» اۋدارعانىمدا ون التى بۋىندى سىنىق ۇيقاستاردى ەركىن ىرعاقپەن شۇباتىلعان ارقان سياقتى لاقتىرىپ تاستاۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىم. جالپى مەن كۇيدىم، ءسۇيدىم دەگەندى جەك كورەمىن. ءبىر ءتۇرلى مۇلايىمسىگەن، تاتىمى شىققان جاساندى سەزىم سياقتى. پوەزيا ءالى وزگەرەدى. ءبىز قارا ولەڭ مەن ون ءبىر بۋىندى سىندىرىپ، ۇمىتىپ بارىپ قارا ولەڭگە قايتا ورالساق، سوندا عانا پوەزيانى وسىرە الامىز. ولەڭگە ىشكى ەمەۋرىن، مىس پەن مىسقىل، قىشىر كەرەك. «ەسىل» داستانىندا سول ۇشقىندار بار. اتتەڭ، قازىر ساعان ولەڭ وقي المايمىن. شارشاپ قالىپپىن. كوز بايلانباي جەتۋىم كەرەك قىستاققا. جاقىن جۇرەيىك. ايتپاقشى، كەڭ ۋاقىتتا كۇمىسبەكتى ءبيبى جەڭگەيمەن ايتىس­تى­رىپ كورەيىك. ءاي، كۇمىسبەگىڭ ءالاۋلايدان اسا الماي قالماسىن، – دەپ ءسوزىن قالجىڭعا سايا اتقا قوندى.

بۋىنى شيراق، ءوڭى سەرگەك، اڭگىمەسى انىق. «تۇياقتىڭ» تۇمسىعىنان بۇرىلىپ، كوزدەن تاسا بولعانشا كەشكى قىزىل نۇردى جامىلىپ بارا جاتقان سالت اتتى تولەۋجاننىڭ سوڭىنان ۇزاق قاراپ تۇردىم. از ۋاقىتتا ايتقان مول ۇعىمدى سوزدەردىڭ سالماعى مەنى تەرەڭنىڭ شىمبايىنا باتىرا بەردى. بۇل ماۋسىمداعى دەمالىس ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى تۇسىنىكتەرگە تولى بۋلىعىۋمەن ءوتتى. الگى اقىنداردىڭ اپپاق الەمى، اق ارمانى، اق قۇسى، اق سۇڭقارى قايدا؟ قاليجان مەن حاميت اقىننىڭ داس­تان­دارىن وقىپ ەم، قۇلاننىڭ اجالى مەن قۇزعىننىڭ مارعاۋلىعىن سۋرەتتەيتىن تۇستارى الگى قىزىلدى-جاسىلدى بوياۋلاردى ودان ارمەن قاراۋىتتىرىپ جىبەردى.

الدىڭعى شىعارىپ سالۋدان گورى مىنا شىعارىپ سالۋ سانا مەن جۇرەگىمە سالماق سالدى. مەن اڭساعان پوەزيا مەن مەن جازاتىن ولەڭنىڭ قۇبىلاسى باسقا جاققا قۇبىلىپ ءتۇستى. كوكجيەكتى اراي تۇتاستاي وراپ الىپ، شۇعىلانىڭ ناقتى قاي جاقتان نۇر شاشىپ تۇرعانىن اڭعارا الماعان ادام سياقتى بولدىم دا قالدىم. بىراق ءسوز ونەرىنىڭ اشۋى مەن نازىن، كيەسىن انىق سەزىنە باستادىم.

بۇل مەنىڭ ادەبيەت تۋرالى العاشقى ءومىر ساباعىم ەدى. ەندى تولەۋجان اقىنمەن ەمىن-ەركىن سالەمدەسۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندىم. تۇسىنبەگەنىم، تىرناقالدى تۋىندىسى – ەكى شۋماق ولەڭى ەندى جاريالانعان ون بەس جاسار مەنى «اقىن» دەپ باۋىرىنا تارتۋى ەدى. ارينە، ول مەنىڭ اقىندىعىمدى ەمەس، تالابىمدى قولداعانى، ەركەلەتىپ ايتقانى. الايدا كەيدە نەسىپبەككە: «مەنى سەنەن بۇرىن تولەۋجان اقىن دەپ مويىنداعان» – دەپ جالىمدى كۇدىرەيتەتىنىم بار.

تولەۋجاننىڭ شىلبىرىن ەكىنشى رەت ۇستاعانىم وسى. قازىر دە اۋىلعا بارعاندا سول ءبىر تۇمسىققا ۇزاق قاراپ تۇرامىن. شوقيعان قوي تاس مۇجىلگەن. سول تۇمسىقتىڭ وڭ جاعىن الا ءۇش ءجۇز قادامداي جەردەن «مەن مۇندامىن» دەگەندەي بوپ تولەۋجاننىڭ زيراتى كوزگە شالىنادى.

 

ءىىى.

سونىمەن، تولەۋجان اقىن مەنىڭ جىنىمدى قاعىپ الدى. كۇي ەستىلسە بولدى جىبىرلاپ، قالتانى تەسىپ قويمايتىن ساۋساقتارىم تىنىشتالدى، بۋىرقانىپ، كۇبىرلەپ شابىت شاقىرۋ دا قالدى. بۇل سەنتمەنتاليزم مەن پروزايزم دەگەن ءبىر پالە بولدى. بايرون مەن پەتەفيدى، قاسىمدى جاعالايمىن. بىراق:

جالعىز ءوزىم ايدىندامىن،

جالعىز ءوزىم جابىعاتىن.

كىم ءۇشىن مەن قايعىرامىن،

كىم بار مەنى ساعىناتىن؟، –

نەمەسە:

تۋعان جەردىڭ كەتىرۋگە قىرسىعىن،

كەرەك بولسا ءبىر شىعىن.

جانىم، اكەم، قۇرباندىققا مەنى شال،

قينالما سەن قيىلار دەپ قىرشىنىم، –

دەپ جالعان شالىققا ۇرىنۋدىڭ تاعى دا رەتى جوق.

مۇنىڭ دا استارىندا ءبىر «يزم» بار. تاركى رومانتيزم. ول اعىم كەڭەس پوەزياسىنا جات. قويشى، سانام ساندالىسقا ءتۇستى. ايتەۋىر كىتاپتان باس المادىم. ۇستازىم جاڭگىر اپاي عانا جۇباتادى. شىندىعىن ايتايىن، سول كەزدەگى شيماي-شاتپاعىمدى كەيىن وقىپ، ءوزىم دە تۇسىنبەدىم… تەك تابى عانا ساقتالىپتى. قالاي دەگەنمەن دە ادەبيەتكە شەگەلەنگەنىم انىق ەدى. سىن دا، رەتسەنزيا دا جازامىن. ارينە، جاريالانبايدى. اقىل ايتقان جاۋاپ كەلەدى.

قىسقى دەمالىستا «قازاقستانعا» كەلگەن سوڭ قۇلاتايىمدى ەرتتەپ، قىستاقتاعى تولەۋجان اعاعا بارىپ سالەم بەرىپ، تۇستەنىپ قايتتىم. مايالانعان ءشوپتىڭ ۇستىندە وتىرىپ، كۇنشۋاقتا ۇزاق اڭگىمەلەستىك. قارلى قىستاعى ءشوپتىڭ قوشقىل ءيسى ماعان جاعادى، ال تولەۋجان اعا دەمىگىپ قالادى. بۇرىنعى اساۋ مىنەز جوق. سونداي بيازى ءارى مادەنيەتتى. ساۋلىعىن كۇتىپ جۇرگەنى بايقالدى. اڭگىمەنى پوەزياعا ەمەس، جالپى ەۋروپا ادەبيەتىنە قاراي بۇردى. سويتسەم، اقىن بولۋ ءۇشىن ۇلكەن شىعارمالاردى وقۋ كەرەك ەكەن. ءبىر روماننىڭ يدەياسىن ءبىر شۋماق ولەڭمەن بەرۋگە بولاتىن كورىنەدى. ءومىر، جەكە باسىنا قاتىستى سۇراق بەرىپ ەم: «ونداي ەتەكباستى، جەركەنىشتى مەششاندىق نارسەنى ايتپا ماعان. جىنىم كەلەدى. ادامنىڭ ءىشىن لاس­تايدى»، – دەپ تىيىپ تاستادى. «امەريكا تراگەدياسىنىڭ» ەكىنشى كىتابىنىڭ اۋدارماسى تۋرالى سۇراپ ەدىم، ونى دا ۇناتپادى. ءبىر جايسىز كىلتيپاننىڭ بارىن عانا اڭعاردىم. اۋدارۋىن اۋدارعان، بىراق سول اۋدارمانى جوعالتىپ، نە ۇرلاتىپ العانداي كورىندى. قورجىنىما سالىنعان شيشانى سەرىك اعامىزدىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمە بەرگەم. داستارحانعا قويعاندا: «الىپ كەتىڭدەر. وزدەرىڭ دە جەتىسىپ جۇرگەن جوقسىڭدار»، – دەپ تىيىپ تاستادى. وعان قۋاندىم دەمەيمىن، بىراق جەڭىل دەمالعانىم راس. اپارعان كىتاپتارىمنىڭ ىشىنەن پروزالىق شىعارمالاردى الدى دا، تانىمال اقىنداردىڭ جيناعىنا جەكە-جەكە مىنەزدەمە بەرىپ، وزىمە قايتاردى. ءبىر-ەكى ولەڭ جيناقتى ماقتاپ ەدىم، ولاردى: «سىلدىر سۋ سياقتى جەڭىل ساپىرىلادى، جاتتاندى تەڭەۋ، موجانتوپاي اقىندىق» – دەپ ءبىراز جەرگە اپارىپ تاستادى. كوزى تۇسكەن شۋماقتاردى باقايشاعىنا دەيىن تالداپ، وپ-وڭاي ءارى سونداي جەڭىل سوزدەرمەن بىت-شىتىن شىعاردى. ولەڭدى وسىلاي دا تالداۋعا بولادى ەكەن دەپ ويلادىم. ول دا ۇلكەن ساباق بولدى. ءوزى دە ولەڭ وقىعان جوق، ماعان دا نە جازىپ ءجۇرسىڭ دەمەدى. ونىڭ سىنىنا تولاتىنداي شاما-شارىق مەندە قايدان بولسىن.

سول كۇننەن باستاپ ەكەۋارا، قىسىلۋى دا جوق، ەركىنسۋى دە جوق، ايتەۋىر ءبىر ءتۇرلى سىيلاستىق ورنادى.

كوكتەمگى ناۋرىز دەمالىسىندا ول ءبولىم­شە­دەگى ءبىر بولمەلى ۇيىندە بولدى. سىرتقا كوپ شىقپايدى. قارا سۋىقتان سەسكەنەدى. كۇنىنە ءبىر رەت بارىپ سالەم بەرەمىن. كەيدە ۇزاق، كەيدە از وتىرامىن. جۇپىنى بولمەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا بايلانىپ، ماتالعان قاعاز پاپكالار قاتتالىپ تۇرادى. اينالاسى تولعان ءدارى. جەر اياعى كەڭىگەن سوڭ «اۋىل» ساناتوريىنە كەتتى. سول كەتكەننەن… مول كەتتى. سەمەيدە سالبۋرىنداتىپ ءجۇر ەكەن دەگەن حابارى جەتىپ جاتتى. كۇزدە ساباق باستالاردا كيىم الۋ ءۇشىن سەمەيگە بارعانىمدا، كوكبازاردىڭ ىشىندەگى سىراحاناعا ءبىر-ەكى كۇن تورۋىل جاساعانىم بار. ەكى كۇنى دە شاشى ماڭدايىنا تۇسكەن، كوزىن اشىپ-جۇمىپ سكريپكا تارتىپ تۇراتىن بەلگىلى سازگەر اعامىزدى كوردىم. اندا-ساندا بىرەۋلەر الدىنا ءبىر توستاعان سىرا قويىپ كەتەدى. ال تولەۋجان جوق. كەزدەسكەندە نە ىستەر ەدىم، ونى ءوزىم دە بىلمەيمىن. ايتەۋىر وسى ارادا ولەڭ وقىپ تۇرعانىن كورگەندەر بار ەكەن دەگەن داقپىرت. «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىن سىرتىنان اينالىپ وتەمىن. كىرۋگە باتپايمىن. كۇزدە اۋداندىق گازەتكە قىزمەتكە تۇرىپتى دەگەن جاقسى حابار جەتتى. ءبىر رەت تاعى دا ولەڭدەر توپتاماسى جاريا­لاندى. ىشىندە ەرتەدەگى قىسقى اياز تۋرالى ولەڭى دە بار. سول كەزدە «ءبىر كەلىنشەك بارادى كوشە بويلاپ» جانە «كارى مىسىق» دەگەن مىسقىلدى كەكەسىندى ولەڭى «ۇزىنقۇلاق» ارقىلى جەتتى. ءتىلى اششى، كەكەسىنى ۋىتتى، تەڭەۋلەرى تىكەندەي قادالادى. مۇنى ەستىگەن قىزمەتكەرلەر تولەۋجاندى قايدان جاقتىرا قويسىن. بىراق ءبىر قىس، ءبىر جاز قاراۋىلدى مەكەندەدى. قوناق ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپتى. ول 1968-1969 جىلدىڭ اراسىنداعى اتاقتى جۇت جىلى ەدى. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتا جەتپىس مىڭنان استام قوي بولاتىن. سودان كوكتەمدە جيىرما مىڭعا جەتەر-جەتپەس مال قالدى. سەمەيدىڭ ەت كومبيناتىنىڭ قاساپشىلار تسەحى ساماي بولىمشەسىندە اشىلدى. مەن ەسەپشى بولدىم. شوپانداردىڭ دەنى تاياعىن ۇستاپ قالدى. مۇنداي قىستا ونىڭ ەركەلىگىن كىم كوتەرسىن. سوندىقتان دا قاراۋىلدان الىستاپ شىقپادى. ارينە، حات قورىتسا قورىتقان شىعار، كەزەكشىلىكتە بولعان شىعار، بىراق ماقالا جازباعانى انىق.

سودان مەن الماتىعا اتتانىپ، ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە قۇ­جات­تارىمدى تاپسىرىپ، دايىندىق كۋرسىنا قاتىسىپ جۇرگەمىن. ارا-تۇرا جازۋشىلار وداعىنا باس سۇعامىن. ءبىر جولى ەكىنشى قاباتتان وزىمە تانىس داۋىس ەستىلدى. جۇگىرىپ شىقتىم. ءوز كوزىمە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەدىم. سەنەسىز بە، سەنبەيسىز بە، شىلدە ايىندا ۇستىنە فۋفايكا كيىپ الىپتى. شاشى قوبىراپ شەكەسىنە تۇسكەن، ءوڭىرى اشىلعان، ءوڭى ادام تانىماستاي قابارعان، اياعىنداعى ءتۋفليى تۋفلي ەمەس، سۇيرەتىندى. تەڭسەلە شايقالىپ ءوزىنىڭ اتاقتى «قويلار» اتتى ولەڭىن وقىپ ءجۇر. بىرەۋ تاڭدانادى، بىرەۋ جيرەنەدى، بىرەۋ اينالا قاشادى، بىرەۋ جاناي وتەدى. تۇرشىگىپ كەتتىم. جاقىنداپ بارىپ سالەم بەرىپ ەم، شاشى قوبىراپ، كوزى شاراسىنان شىعا قارادى دا، بۇرىلىپ كەتتى. «تولەۋجان اعا!» دەپ قاتتىراق ايتىپ ەدىم، قولىن ءبىر سەرمەدى دە استىعا ءتۇستى. سوڭىنان ەردىم. سويتكەنشە الاسا بويلى، قىزۋلاۋ ءبىر مۇرتتى جىگىت جۇگىرىپ كەلىپ جابىسا كەتتى. وعان تولەۋجان اعا سىبىرلاپ ۇلگەردى. جاقىنداي بەرىپ ەدىم، تاعى بىرەۋ قوسىلىپ، تولەۋجاندى مەنەن كولەگەيلەپ، ۇشەۋى تەڭسەلە الاڭعا قاراي بەتتەدى. سوڭىنان ەرىپ ەم، الگى مۇرتتى ماعان اۋىر ءسوز ايتىپ، زەكىپ تاستادى: تولەۋجان ءبىر ۇيدە شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جاتىر ەكەن، جاعدايى جاقسى، تەك بۇگىن كوڭىل سەرگىتە شىعىپتى. سوندىقتان دا كىم كورىنگەن مازاسىن الماۋى ءتيىستى. ايتپەسە، ميليتسيا شاقىرتپاق. وزگە دە جۋان جۇدىرىقتارى بار كورىنەدى. ۇلكەننىڭ سوزىنە قۇلاق اساتىن كەزىم. توسىلىپ قالدىم. شىن با، وتىرىك پە ايتقانى؟ كەيىن ءبىلدىم، بۇل بالتا يساەۆ دەگەن ازامات ەكەن. ەكىنشى ادامنىڭ اتىن ەسىمە تۇسىرە المادىم.

قوش، سونىمەن تولەۋجان اعامىز كوزدەن عايىپ بولدى. فۋفايكا كيگەن ءبىر اقىننىڭ وداقتا ولەڭ وقىپ جۇرگەنى تۋرالى ەستىپ ءجۇردىم. اسكەري قۇجاتىم دۇرىس بولماي اۋىلعا بارىپ كەلۋگە تۋرا كەلىپ، باس پوچتانىڭ الدىنا كەلسەم تولەۋجان اعام تۇر. فۋفايكاسى جوق. بۇرىنعىعا قاراعاندا ءۇستى تازا. تۋرا قارسى الدىنا كەلىپ تۇرا قالدىم دا، امانداسىپ، قولىن جىبەرمەدىم. شىنى ما، وتىرىگى مە، ول مەنى اۋەلدە تانىماعانسىدى. ايرىلمايتىنىمدى ءبىلدىرىپ، اۋىلدى، حاديشا شەشەيدى، سەرىكتى، ءبار-ءبارىن ايتتىم دا، ولاردىڭ: «ەگەر الماتىدان كورە قالساڭ، اۋىلعا مىندەتتى تۇردە الا كەل»، – دەپ تاپسىرعانىن، وسىندا تامىز جينالىسىنا سەرىكقازى مۇعالىمنىڭ كەلگەنىن، ءدال قازىر سوعان الىپ باراتىنىمدى ايتتىم. تولەۋجان اعا ەركىمە كونگەندەي بولدى. ورىندىققا وتىرىپ، اۋىلدىڭ جاي-جاپسارىن ايتتىم. جۇتتىڭ جايى وزىنە دە بەلگىلى. قار كەتىسمەن بۇل كىسى الماتىعا تارتىپتى دا، سودان بەرى سالبۋرىندا ءجۇر ەكەن. س.ماۋلەنوۆ باس رەداكتور بوپ وتىرعان «جۇلدىز» جۋرنالىنا «لەنين سمولنىيدا» اتتى ولەڭى ەكىنشى رەت پە، ءۇشىنشى رەت پە، جاريالاندى. سىراعاڭ ونى بىلمەيدى ەمەس، بىلەدى، قالاماقى بولسىن دەگەن شىعار. تىنىستاپ، دەمالعىسى كەلدى، شولدەپ تۇرعانىن ءبىلدىردى. بالتا باستاتقاندار تاعى دا ۇيىرىلە بەرىپ ەدى، بۇل جولى بەتتەرىن قايتارىپ تاس­تادىم. ولار كەتكەن سوڭ «شاحتاعا» اپارىپ ءتۇشپارا، قارا ءشاي الىپ ەم، ىقلاسسىز، ءوزىن ءوزى زورلاپ ءىشتى: اۋىلعا الىپ كەتەيىن، سەرىكقازى اعا مۇندا جوق، انالاردان قۇتىلۋ ءۇشىن ايتتىم – دەپ، ۇستازىمنىڭ مەنەن «امەريكا تراگەدياسىن» قالاي العانىن ايتىپ بەرىپ ەدىم: «سورىم قاينادى عوي، مەنىڭ. مەن ەندى ۇزاق ءومىر سۇرمەيمىن. مۇنداعى پروفەسسورلار سولاي دەپ قورىتىندى شىعاردى. الماتىمەن قوشتاسىپ جۇرگەنىم عوي. قايتامىن. كەلمەستەي بولىپ قايتامىن»، – دەپ سولقىلداپ جىلاپ-اق جىبەرگەنى.

قاتتى قىسىلدىم. ورنىنان تۇعىزىپ، بەتىن جۋعىزىپ، سەبەتكە وتىرعىزدىم. تۋرا سول ارادا قىزىل شاراپ ساتاتىن بار بولاتىن. ءوتىنىش تە ايتپايدى جانە ول ارادان اينالسوقتاپ شىعا الماي تۇر. «دۇنيە كۇيىپ كەتسە دە» – دەپ ءبىر توستاعان شاراپ الىپ بەردىم. ۇرتتاپ وتىرىپ كوڭىلدەندى، اڭگىمە ايتتى، اۋىلدى سۇرادى: ءبىر اپتانىڭ ىشىندە باسپامەن ءبىر كەلىسىم شارتقا وتىرىپ، اۋىلعا قايتامىن – دەپ سەندىردى. وعان دا دەس بەرمەي وتىرعام. بالتا يساەۆتىڭ باسى قىلتىڭ ەتكەندەي بولعان. اجەتحاناعا بەتتەدى. ۇزاق توستىم. بارسام ول قۇرعىردىڭ سىرتقا قاراعان دا ەسىگى بار ەكەن. سودان شى�

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button