Jañalıqtar

JASTAR JWMISPEN QAMTILUI TIİS

Elbası N.Ä.Nazarbaev jastardıñ bügini men bolaşağına qamqorlıq jasaudı öz sayasatınıñ negizgi mäni dep sanaydı. Biılğı jılı Prezident jastar sayasatın jetildiru boyınşa birneşe irgeli tapsırmalar berdi. Bwl mindetter Joldauda, Qazaqstan halqı Assambleyasında söylegen sözinde, «Jalpığa Ortaq Eñbek Qoğamına qaray 20 qadam» attı bağdarlamalıq maqalasında, Nazarbaev universitetindegi interaktivti därisinde jäne «Jas Otannıñ» İİ s'ezinde qoyılğanı belgili.

Ükimet otırısında Bilim jäne ğılım ministri Baqıtjan Jwmağwlov bilim salasında alañdatıp otırğan mäselelerdi tilge tiek etti. «Birinşi, jwmıssız jastar qwramınıñ özgerui. Jwmıssızdıq deñgeyi jalpı azayıp kele jatqanımen, olardıñ arasında joğarı jäne käsiptik-tehnikalıq bilimi bar jastar köp. Ekinşi, öz betimen jwmıs isteytinderdiñ sanı azaymay otır. Ol 2 mln.-nan astam adamdı qwraydı. Üşinşi, tehnikalıq jäne joğarı oqu ornın bitiruşilerdiñ edäuir payızı jwmısqa ornalasa almauda», – dedi ministr. Onıñ sözinşe, bilim jüyesi olardı birneşe ay qadağalap otıradı. «Keyin olar nazardan tıs qaladı. Mwnday jağdaylarğa jol bermeu kerek. Sondıqtan jastardı jwmısqa ornalasuğa qoldau körsetudiñ jaña keşendi jüyesin qwru qajet. Bwl jüyege Eñbek ministrligi, Bilim jäne ğılım ministrligi jäne basqa ministrlikter men jergilikti atqaruşı organdar tolığımen qatısuı tiis», – dep atap ötken ministr jaña jüyeniñ jas­tardı jwmısqa ornalastıruğa naqtı jäne tolıq monitoringti jüzege asıratındığın jetkizdi. Eñ bastısı, jwmısqa ornalasuğa naqtı kömek körsetedi. Bwl arada jergilikti atqaruşı organdardıñ, iri käsiporındardıñ röli öte mañızdı. Äsirese, industriyalandırudıñ memlekettik bağdarlaması men biznes jol kartasına qatısuşılardıñ ornı ayrıqşa.

«Mwnday jüyeni engizu, Elbası «Jas Otannıñ» İİ s'ezinde aytıp ötken Arnayı bağdarlamasınıñ mañızdı poziciyasına aynaluı tiis. Sonımen qatar, bwl jüye Memleket basşısınıñ jas­tar sayasatı boyınşa tapsırmaların iske asıru jönindegi is-şaralar josparına enui qajet. Osınday jospardı äzirleuge barlıq ortalıq jäne jergilikti basqaru organdarı qatısuı tiis dep oylaymın», – dep tüyindedi sözin ministr.

Ayta ketu kerek, 2001 jılmen salıstırğanda jastardıñ jwmıssızdıq deñgeyi 4 esege azayıp, 3,8 payızdı qwrap otır. Bwl körsetkiş Europa men TMD elderinde şamamen 18, al keybir elderde 40 payızdan asadı. Atap aytqanda, «Jasıl el» jobasına 7 jıldıñ işinde 160 mıñnan astam student jäne jwmıssız jastar tartılsa, «Diplommen auılğa» jobası boyınşa jwmısqa ornalasqan pedagogtardıñ sanı 1,8 esege, därigerlerdiñ sanı 2,7 esege arttı. «Jastar sayasatı» jobasınıñ arqasında soñğı 3 jıl işinde 50 mıñnan astam bitiruşi twraqtı jwmısqa ornalasqan.

Endigi mindet – joğarı bilim jüy­esin eñbek narığınıñ talaptarına säykestendiru. Bwrın köptegen jıldar boyı gumanitarlıq mamandıqtar basım bolıp kelgen. Al qazir kadrlıq dayarlau jüyesi narıqtağı naqtı swranısqa say bolıp kele jatır. Jwmıs beruşiler tehnikalıq jäne käsiptik bilim jüyesinde belsendi jwmıs jürgizude. Olar kadr­lar dayarlaudı basqarudıñ joğarı organdarı – Wlttıq keñestiñ, salalıq jäne aymaqtıq keñesterdiñ jwmısına qatısadı. Sonımen qatar ol Elbasınıñ tapsırması boyınşa oqıtudıñ dual'di jüyesi keñ kölemde engizilip jatqandığın eske salıp ötti.

Sonday-aq ministr memlekettik bilim beru granttarınıñ sanı azaymaytındığın qadap ayttı. Onıñ aytuınşa, qoğamda memlekettik bilim beru jinaq jüyesiniñ qalıptasuımen memlekettik bilim beru granttarınıñ sanı tömendeydi degen teris pikir payda boluda. Ministr osı orayda memlekettik bilim beru jinaq jüyesi Qazaqstanda bilim aluğa qoljetimdilikti arttıruğa negizdelgen qosımşa tetik bolıp tabılatının atap ötti. Jastar sayasatı mäseleleri boyınşa bergen tapsırmaların iske asıru twrğısında bolğan Ükimet otırısında ministr Baqıtjan Jwmağwlov: «Soñğı 10 jılda arnaulı orta bilimi bar qazaqstandıqtardıñ sanı 40 payızğa, joğarı bilimi barlar 3 eseden artıq östi. Sanı jağınan, bwl älemdik ürdiske say keledi. Joğarı bilim boyınşa bwl körsetkiş tipti asıp tüsedi», – dep atap ötti ministr. Onıñ payımdauınşa, qazirgi uaqıtta eñ bastı mäsele – bilimniñ sapası jäne oğan degen swranıstıñ boluı. «Elbasınıñ osı tapsırmaların orındau üşin käsiptik bilim jüyesi jwmıs beruşiler men eñbek narığı talaptarına say kelui qajet. Tehnikalıq jäne käsiptik bilim jüyesinde soñğı 2-3 jıl işinde osı bağıt boyınşa jaqsı nätijelerge qol jetkizildi. Oğan bölingen qarjı 3 esege östi», – dep qorıttı öz pikirin.

Bwl – bilimdi jastardı «äleumettik liftige» aynaldırudıñ bastı şartı. Ministr tärbie jwmısın küşeytu qajettigine de toqtaldı. Bwl bağıtta Oqıtu procesiniñ tärbie komponentin küşeytu boyınşa ülgilik keşendi jos­par qabıldandı. Ol 2013 jıldan bastap iske asırıladı.

Büginde elimizde jastar wyım­da­rınıñ sanı ösude. Olardıñ qwrı­lımı men şoğırlanuı özekti bolıp otır. Bwl proceste «Jas Otan», 10 iri respublikalıq jastar wyımı jäne «Jas Wlan» balalar men jasöspirimder wyımı mañızdı orın aladı. Al jastar wyımdarın şoğırlandıru – jañadan qwrılğan Jastar isi komitetiniñ bastı mindetteriniñ biri.

OQULIQTAR TÖRT JIL

SAYIN JAÑARADI

Oqulıqta ketken olqılıqtar jayı kün tärtibinen tüsken emes. Jaqında Parlament Mäjilisiniñ Äleumettik-mädeni damu komitetiniñ otırısında mektep oqulıqtarın basıp şığaru men bilim beru mekemelerin oqu-ädistemelik keşendermen qamtamasız etu mäseleleri äñgime taqırıbına aynaldı.

Bilim jäne ğılım ministrliginiñ 2010-2012 jıldarğa arnalğan oqulıq basılımınıñ sapasın jetildiru mäselesi boyınşa vice-ministr Mwrat Äbenov kitap basıp şığaru isiniñ sapası men talaptarı jayında bayandama jasap, jaña erejeniñ jwmısımen tanıstırdı. Jaña jüye boyınşa, endi jaña şıqqan kitaptar saraptamadan ötkennen keyin ğana taratıladı. Oqulıqtar da tört jılda bir ret qayta saraptamadan ötip, özgertilip otırmaq. Sonımen qatar barlıq kitaptar biıldan bastap tegin taratılmaqşı.

«Tağı da bir özgeris, bwrın tek ki­taptı şığarıp qoyatın edik, endi barlıq oqulıqtar monitoringten, saraptamadan ötedi. Eger bwrın şığarılğan kitap sapası tömen bop, oğan narazılıq köp tuındatıp, bilim sapasın jaqsartuğa mümkinşilik bermeytin bolsa, onda ol kitap tizimnen alınıp tastaladı jäne arı qaray taratuğa bolmaytın boladı», – dedi vice-ministr.

Al Parlament Mäjilisiniñ deputatı Dariğa Nazarbaeva: «Jwmıs kölemi ülken, aytpağım oqulıq şığaru barısında ülken kölemde qarjı aynalımğa tüsedi. Jäne bwl jüyeniñ är deñgeyinde ärbir tiın bireudiñ nemese birneşe qaltağa tüsip ketip jatır. Soñında osınıñ bärinen bizdiñ balalarımız zardap şegedi. Sondıqtan qwrmetti äriptester, eger meni qoldasañızdar, oqulıqtardıñ bäsekelester ortasında jasaluına tosqauıl qoyu kerek. Oqulıqtardıñ qwrastırıluın memleket qadağalap, saraptama jasap, «Mine, mınau oqulıqtar tizimin biz bekitemiz» dese, mine, sonda bas­pahanalar oqulıqtardı şığaruğa talasa bersin», – dedi.

Jaña erejege säykes, oqulıqtardı bas­padan şığaruğa tek ol memlekettik saraptamadan ötkennen keyin ğana joldanadı. Bwl rette balama oqulıqtar paydalanıladı. Memleket sonımen qatar, bwdan bılay oqulıqtar äzirleu men olardı basıp şığaru isine aralaspaytın boladı (memlekettik tapsırıstı qospağanda). YAğni oqulıqtar jekemenşik baspalardan şığarıladı. Sonımen qatar, Bilim jäne ğılım ministrligi maqwldap, oqu procesine paydalanuğa wsınılğan oqulıqtar men oqu-ädistemelik qwraldar tizbesi tek 4 oqu jılına jaramdı boladı. Bwdan bılay avtorlar tobı 4 jılda bir ret oqulıqtarğa özgerister engizip otıradı. Ekinşiden, barlıq dayarlau jwmıstarı jekemenşik wyımdarğa berilip, memleket bwğan qarjı şığındamaydı. Memleket tek qana oqulıq sapasın qadağalap, olarğa engiziletin özgeristerdi jariyalap otıradı. Mäselen, biıl 2-9 sınıptar bolsa, kelesi jılı 3-10 sınıptar oqulıqtarına özgerister engiziledi degendey. Bwl 4 jıldıq kezeñde jekemenşik baspalar özderiniñ jobaların dayarlaydı. Keyinnen qañtar men şilde ayları arasında oqulıqtar memlekettik saraptamağa alınadı. Al saraptama 60 kündik merzim işinde öz qorıtındısın şığaruğa tiis.

ĞILIM MEN BİLİM

WŞTASQANDA

«Innovaciyalıq Qazaqstan – 2020» forumında söylegen sözinde Elbası N.Nazarbaev 2020 jılı Qazaqstannıñ innovaciyalıq ülgidegi memleket retindegi jwmısı onıñ barlıq belgileri men atributtarına say boluı qajettigine erekşe nazar audardı. Ğalamdıq ğılımi-tehnologiyalıq bäsekelestigi jağdayında, jıldamdatılğan innovaciyalıq damu rel'sine köşuinde ğılım innovaciyalıq qwrılım retinde müldem jaña mänge ie boladı.

HHİ ğasırdağı innovaciyalıq jäne ğılımi jañalıqtar bolaşaqqa talpınıs­tı anıqtaytın bastı qwral. Qazaqstan batıl innovaciyası ömirge joldama alatın, zamanaui öndiristegi ğılımi zerthanalarda özegin tabatın el boluı qajet.

Adamzat aldında twrğan barlıq zamanaui mäseleler, äsirese: azıq-tü­lik­tiñ joqtığı, adam densaulığına zalalın tigizip jürgen jaña jäne asa qauipti aurulardıñ payda boluı, wlttıq ekonomikanıñ ösui üşin energetikalıq resurstardıñ jetkiliksizdigi, bioqauipsizdik mäseleler jäne qorşağan ortanıñ lastanuı. HHİ ğasırda biotehnologiya memlekettiñ äleumettik-ekonomikalıq damuın anıqtaytın faktorlardıñ biri.

Önerkäsiptik biotehnologiya ädisiniñ kömegimen alınatın önim halıq şaruaşılığınıñ barlıq salasında bar: medicinada (antibiotikter, gormondar, vakcinalar, fermentter, diagnostikalıq jüyeler), auıl şaruaşılığında (azıq aquızı, amin qışqılı, ösimdikter men maldardı qorğau zattarı), şikizat önerkäsibinde (aşıtqı, spirt, glyukozdı şärbat), himiyalıq öndiriste (polisaharid, bioazu polimeri, biokataliz), energetikada (bioetanol, biogaz, biodizel'), ekologiyada(bioremediaciya, biologiyalıq ärtürlilikti saqtau).

Älemdik qarjı aumağı, memleket basşıları, bedeldi ğalımdar men sarapşılar, qoğam biotehnologiyanıñ osı jüz jıldıqtağı bastı rölin erte wğındı. Oğan osı salağa qarjı salımdarı, biotehnologiyalıq önim narığınıñ ösui, zañnamalıq bazanıñ jetilui jäne t.b. dälel bola aladı. Qazirgi tañda «Bioekonomika» termini de payda boldı. YAğni biologiya men önerkäsiptik biotehnologiyağa negizdelgen ekonomika («bio-based economy»). Mısalı, biotehnologiyanıñ älemdik narıq ülesi 2011 jılı AQŞ-ta – 46%, Euroodaqta –34%, Braziliyada – 7,6%, Qıtayda – 3,4%, Indiyada – 2,8%, Reseyde – 0,7% qwradı. Soñğı kezderi biotehnologiyalıq öndiris Qıtayda, Indiyada, Braziliyada, Japoniyada jäne basqa da elderde belsendi damuda.

Qazaqstanda biotehnologiyalıq önimderdi äzirleu jäne öndiru kölemi qajetti deñgeyde damımağanın aytıp ötken jön. Köptegen bioönimder boyınşa elimiz importqa täueldi ekenin joqqa şığara almaymız. Qazaqstanda Reseydegidey biotehnologiya salasınıñ damuınıñ eleuli säykessizdigi bayqaladı. Köbinese biotehnologiyalıq önimniñ önerkäsiptik öndirisi Qazaqstanda därilik preparattar, spirt, sütti bioönimder türinde berilgen. Sonımen qatar, biotehnologiya salasında iinovaciyalıq tehnologiyanı engizu jetkiliksizdigi bayqaladı. Qazaqstanda jalpı innovaciyalıq belsendilik deñgeyi 4,3%-ı qwraydı, al bwl körsetkiş Germaniyada – 80%-ı, AQŞ-ta, Şveciyada, Franciyada – 50%-ı, Reseyde – 9,1%-ı qwraydı.

Büginde Qazaqstan Kedendik odaqqa jäne biotehnologiyanı belsendi damıtqan jäne öziniñ layıqtı ornın alğan Orta Aziya aymaqtarındağı memleketter qatarına kiru üşin barlıq mümkindikterge ie. Bwğan mümkindik tuğızatın jağdaylar: joğarı deñgeydegi bilim jäne ğılımi-tehnologiyalıq qarqın, auıl şaruaşılığın jäne biofarmacevtikanı qarqındı damıtu üşin resurstardıñ boluı, keñ aumaq, älemdik ekonomikadağı dağdarısqa qaramastan jalpı qolaylı ekonomikalıq kon'yunk­tura.

«Qazaqstan Respublikasınıñ 2010-2014 jıldarğa arnalğan jıldamdatılğan industrialdı-innovaciyalıq damuı jönindegi memlekettik bağdarlama» Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ 2010 jılğı 19 naurızdağı №958 Jarğısımen bekitilgen-di. Osığan säykes bolaşaqtağı «ekonomika sektorlarınıñ» besten biri retinde aqparattıq jäne kommunikaciyalıq tehnologiyalarmen, balamalı energetika jäne kosmostıq qızmetter qatarında keyingi 15-20 jılda älemdik ekonomikada bastı röl oynaytın biotehnologiya tanıldı. Biotehnologiya salasındağı tehnologiyalıq boljau kelesi sıni tehnologiyalardı anıqtauğa mümkindik berdi: injenerlik enzimologiya; jasuşalıq jäne genomdı selekciya; jasuşalıq jäne molekulyarlı injeneriya; biopreparattardı jasau tehnologiya­sı; önimniñ bioqauipsizdigin qamtamasız etu ädisteri.

Bağalau boyınşa, biotehnologiyanıñ älemdik narığı 2025 jılı 2 trillion AQŞ dolları deñgeyine jetedi, narıqtıñ jeke segmentteri boyınşa ösu temperaturası jıl sayın 5-7-den 30%-ğa deyin baradı. Euroodaq ekologiyalıq bağıtta berilgen biotehnologiya salasında wzaq merzimdi strategiyanı äzirledi, mıqtı qarjılıq qoldau körsetedi (2008-2013 jıldarı 50 mlrd. eurodan asa bölu josparlanuda). Sonımen qatar, biotehnologiya jetistikterin paydalanu jaña önimder men qızmetterdiñ jasaluına ğana emes, sonımen qosa ekonomikada jäne äleumettik ömirde principtik qwrılımdıq özgeristerge äkeledi. Osığan baylanıstı, biotehnologiyanıñ damuı köptegen ozıq memleketterdiñ damuınıñ strategiyalıq mindeti bolıp tabıladı. Älemniñ jetekşi elderi (AQŞ, EO, Qıtay, Indiya jäne t.b.) bwğan säykes bağdarlama qabıldadı. Sondıqtan otandıq bioindustriyanıñ edäuir auqımda damuı üşin, Biotehnologiyanı damıtu twjırımdamasın jäne Önerkäsiptik biotehnologiyanı damıtu jönindegi memlekettik bağdarlamasın äzirleu qajet. Bwl twjırımdamanıñ bas­tı elementi biotehnologiya önimderin önerkäsipke, farmacevtikağa, densaulıq saqtauğa, auıl şaruaşılığına jäne ekologiyağa jappay engizuge bağıttalğan zamanaui ikemdi täjiribelik bazanıñ qwrıluı boluı qajet.

Qazaqstanda damudıñ keybir bağıttarı boyınşa bäsekege qabiletti mümkindigi bar ekenin aytıp ketken jön. Mısalı, bükil älemde ülken swranısqa ie taza organikalıq auıl şaruaşılığı önimderin ösiru mümkindigi bar, öytkeni bizde jerdiñ 90%-ı äli himikattarmen bülinbegen. Älemde öndiriske swranıs 2050 jılı 40%-ğa joğarılaydı. Nwrswltan Nazarbaev öz lekciyasında «Barlıq osı mümkindikterdi industrialdı revolyuciyanıñ negizi bolatın «jasıl ekonomika» beredi» degenge erekşe köñil audardı. Bwnımen Prezident Qazaqstan «jasıl ekonomikanıñ» engiziluine jol bastap kele jatqanın aytadı, öytkeni onıñ twjırımdaması ekonomikalıq, äleumettik jäne ekologiyalıq qwramdas bölikteri arasında asa ündestikti qamtamasız etedi. Al bwl damığan, damıp kele jatqan elderdiñ jäne aralıq ekonomikadağı memleketterdiñ barlıq toptarı üşin tiimdi bolar edi.

«Jasıl» ekonomikağa auısu ülgisi ekologiyalıq resurstar men tabiği kapitaldıñ ortaq igiligi bolıp tabılatın baylıqtıñ ösuine ğana emes, sonımen qatar VVP asa joğarı ösu qarqının qamtamasız (altı jıldıq kezeñge) etedi, al bwl ösim ekonomika qolaylılığınıñ negizgi körsetkişteriniñ biri. «Jasıl» ekonomikağa köşu kezinde tabiği kapital rölin, äsirese «tiri» tabiği kapital: ekojüye jäne ğalamşardıñ biologiyalıq ärtürliligin qayta bağalau mümkin emes.

WLI ELDİÑ WLANDARINA

AMANAT

Elbası «Jas Otan» jastar qanatı s'ezinde: «Biz – köşpendilerdiñ wrpağımız, at üstinde jürgen elmiz. Erjürek halıqtıñ jalğasımız» dedi. Bwl Elbasınıñ jastarğa halqımızdıñ dana, elimizdiñ keñ, jerimizdiñ darhan ekendigin eske salıp, osını bağalıp, öskeleñ wrpaqqa senip, ümit artqanı.

Sonau qiın-qıstau zamanda el jastarın – altın qor dep bağalap, bilim aluına, maman atanuına barlıq jağday jasadı. Bügingi jastar sol täuelsizdik tañında sepken dänder, örkendep, ösip, el damuına öz ülesin qosıp keledi.

Qazaqstannıñ bolaşağı qanday bolmaq? Jas wrpaq osı amanattı orınday ala ma degen swraq ağa buınnıñ kökeyinde jürgeni eşkimge qwpiya emes. Bügingi jas wrpaq qazaqstandıqtardıñ azattıq ruhında tärbielengen, bolaşağına nıq senimmen qaraytın jaña buını. Bügingi wrpaq – täuelsizdiktiñ wrpağı, qiın-qıstau zamandı basınan ötkizgen joq, biraq tarihtı qwrmettep, ötkendi bağalay biledi. Bügingi täuelsiz, beybit eldiñ wlandarı – jan-jaqtı bilim alğan, aqparattıq tehnologiyalardı meñgerip, tilderdi oqıp, jañalıqqa degen qwlşınısı köp, batıl, jigerli, wmtılısı biik jaña zamannıñ wrpağı.

«Jas wlan» wyımı Täuelsizdiktiñ 20 jıldığı qarsañında qwrılğan. Sol Elbası alğaşqı müşelerin saltanattı türde qabıldap, tösbelgilerin tağıp, «Jas Wlan» tuın senip tapsırğan bolatın. Qazirgi kezde bükil el boyınşa 700 000 jas wlandıq özin Elbası tiregi dep biledi. Jastarğa ülgi bolğan Nwrswltan Äbişwlı talapşıldıq, senimdilik, «qazirgi zamanğı qazaqstandıq» obrazın jas­tar jüregine wyalattı. Qazaqstannıñ jas azamatı qanday bolu kerek ekenin öz ömirlik wstanımımen körsetti.

Elbasınıñ jastar aldındağı ärbir sözi – wlağat. «Qazaqstan Bilim qoğamı jolında» interaktivti därisi bizge izdenis, jaña ideya, jañalıqtarğa türtki boladı. «Eñbek qoğamı» jolında ärbir jas kündelikti naqtı isimen el damuına öz ülesin qosadı.

«Arman! Eñbek! Senim!» wranın alğa qoyğan jastardıñ aldında atqarılar is köp. Biz onı jete tüsinemiz. «Jas Otan» – bügingi el igiligine qızmet etip jürgen köşbasşılardı wşırğan wya bolsa, «Jas Wlan» – bolaşaq Qazaqstannıñ kelbetin jasaytın azamattardı tärbieleydi. Babalar amanatı – wrpaqtar sabaqtastığı, til men dil, tarih pen mädeniet, bilim men eñbek, adaldıq pen izgilik – jas wlandarımızdıñ bastı saqtaytın qwndılıqtarı.

Elbasımız: «Baq-däulet, barşa igilik adamnıñ öz qolımen jasaladı. Öz Otanıñ bwl düniedegi jännatıñ men şuağıñ. Sondıqtan bilimderiñ men qayrat-jigerleriñdi öz elderiñniñ müddesine jwmsañdar» degen sözderi ärbir jastıñ ömirlik wstanımı boluğa tiis.

Dayındağan

Ğalımjan Särsenbaywlı

Back to top button