Jañalıqtar

Nwrjan ÄŞİHANOV, Almatı qalası Kedendik baqılau departamentiniñ bastığı:

Eldiñ ekonomikalıq qauipsizdigin qamtamasız etu üderisinde keden qızmetiniñ mañızdı röl atqaratındığı belgili. Onıñ üstine sırtqı sauda-sattıqtı retteude jäne memleket byudjetiniñ kiris böligin tolıqtıratın naqtı tetikterdiñ biri retinde keden qızmetiniñ jwmısına erekşe nazar audarılıp keledi. Elbası N.Ä. Nazarbaev öziniñ dästürli Joldauında da elimizdiñ qwqıq qorğau jäne arnayı organdarın jaña sapalı kadrlarmen qamtamasızdandıru mäselesine ayrıqşa köñil böletinine közimiz üyrengen. Sebebi keden salası – eldiñ qauipsizdigin saqtau men ekonomikalıq damuımızdıñ kepili. Biz osı mäseleler jöninde Almatı qalası boyınşa Kedendik baqılau departamentiniñ bastığı Nwrjan Äşihanovtı äñgimege tartqan edik.

– Büginde mekemeniñ bäri ağımdağı jılı atqarılğan şarualarına esep berude. Birinde tabıs qomaqtı, birinde az degendey. Sizderdiñ departamentte jağday qalay?

– Memleket basşısı N.Nazarbaev elimizdiñ jasampazdıq damuına köp köñil bölip keledi. Ata Zañımızdıñ talaptarına säykes jäne jahan­dıq deñ­geyde bolıp jatqan özge­ris­terdi zerttey otırıp jazğan «Jalpığa Ortaq Eñ­bek Qo­ğamına qaray 20 qadam» attı bağ­dar­lamalıq maqalası sonıñ ayqın däleli. Büginde Elbasınıñ saliqalı sayasatınıñ bastı negizi – halıqtıñ äl-auqatın arttıru, el ekonomikasın köteru men twraqtılıq pen qauipsizdikti qamtamasız etu. Keden organdarında kedendik äkimşilikti jetildiru maqsatında twrğındar men sırtqı ekonomikağa qatısuşılardıñ keden qızmetine degen senimdiligin arttıru, äkimşilik tosqauıldardıñ aldın alu, jeke qwram işinde jemqorlıqqa jol bermeu jäne elimizdiñ ekonomikalıq ürdisindegi tauar aynalım, tranzittik tauar ekonomikasın damıtu jolında qoljetimdi şarttardı qarastıru bolıp tabıladı. Kedendik räsimdeudiñ uaqıtın qısqarta otırıp, äkimşilik tosqauıldardıñ aldın alu, sauattı kedendik äkimşiliktendiru jolında tauar aynalımın jedeldetuge mümkindik tuğızu. Mısalı respublikalıq körsetkiştiñ işinde oñtüstik şaharımızda tauar aynalımı boyınşa tirkelgen käsipkerlerdiñ importqa tüsirgen ülesi – 47 payız bolsa, al eksport – 6 payız şamasın qwrağan. Belsendi damıp kele jatqan biznes qwrılımdardıñ basım böligi Almatı qalasında şoğırlanğan. Jalpı sırtqı tauar aynalımı import operaciyaları boyınşa – 171 alıs jäne jaqın şet elderdi qamtidı. Tauar aynalımınıñ jalpı kölemi – 9 mlrd. 976 mln. AQŞ dolların qwrasa, al eksport boyınşa 93 eldi, onıñ tauar aynalımı – 1 mlrd. 901 mln. AQŞ dolların qwradı. Almatı qalası boyınşa Kedendik baqılau departamentiniñ qızmet aymağına tauarlardıñ basım böligi, yağni 25 payızı – Qıtay, 10 payızı – Germaniya, 4 payızı –Türkiya, 5 payızı – Niderlandı, 4 payızı – Finlyandiya, 4 payızı – Ukraina elderinen keledi.

Osı jıldıñ ötken toğız ayında Almatı qalası boyınşa Kedendik baqılau departamentinde 136 033 tauarğa deklaraciya tirkelgen, al ötken jılda däl mwnday körsetkiş 100 599-ti qwrağan edi. Demek, bwl sırtqı ekonomikalıq qızmetke qatısuşılar belsendiliginiñ arqasında 35 payızğa ösip otır. Departament kedendik tölemder men salıqtar boyınşa jalpı sanı – 149 mlrd. 072 mln. teñgeni respublikalıq byudjetke tüsirdi. 2011 jıldıñ 9 ayında bir avtokölik qwralınan ortaşa eseppen 1 mln. 596 teñge öndirilse, al temir jol kölikterinen 1 mln. 454 mıñ teñge öndirilipti. Al büginde kedendik tölemder men salıqtar salu arqılı bir avtokölik qwralınan 2 mln. 885 mıñ teñge, al temir jol kölikterinen – 2 mln. 474 mıñ teñge öndirilip alınğan. Salıstırmalı türde aytsaq, departament ötken jıldıñ jeti ayı işinde respublikalıq byudjetke – 116 mlrd. 186 mln. teñge tüsirgen edi. Ağımdağı jılı Qazaqstan Respublikasınıñ Keden organdarı respublikalıq byudjettiñ kirisine kedendik tölemder men salıqtar boyınşa 838 mlrd. 300 mln. teñge tüsirse, onıñ işinde Almatı qalası boyınşa kedendik baqılau departamentiniñ tüsirgen ülesi – 149 mlrd.100 mln. teñgeni qwrağan. Sayıp kelgende, kölik qwraldarı men tauarlarğa kedendik deklaraciya ötkizu kezinde Departament äkimşilik tosqauıldardı boldırmau jolında atqarılıp jatqan igi bastamalarınıñ arqasında äsem şaharımız – Almatınıñ käsipkerlik salasında iskerlik belsendilikteri artıp, 58 payızğa ösken.

– Al departamenttiñ sırtqı ekono­mi­kalıq qızmetke qatısuı qalay? Osı jöninde tolığıraq aytıp ötseñiz.

– Almatı qalalıq departament qızmeti şeñberinde 20 000 asa SEQ qatısuşılar, 62 uaqıtşa saqtau qoyması, 42 kedendik qoymalar, 19 bos, 75 jeke tauarlardı saqtau qoyması, 242 keden ökilderi jwmıs isteydi. Keden organı qızmetinde käsipkerler men sırtqı ekonomikalıq qızmetke qatısuşılarğa qolaylı jağday jasau jolın qarastıru josparı oñtaylandırılıp keledi. «Alatau kedendik räsimdeu orta­lığı» men «İle-2» keden beketteri Alma­tı qalalıq departamentinen Almatı oblı­sı­nıñ qwzırına ötip otır. Büginde qalalıq departamenttiñ qwzırında «Almatı kedendik räsimdeu ortalığı», «Jetisu», «Energetikalıq» jäne «Erkin ekonomikalıq zona», «Aqparattıq tehnologiyalıq parki» sekildi keden beketteri bar. 2012 jıldıñ ötken 9 ayı boyınşa Almatı äuejayında ornalasqan «Jetisu» keden beketinde 13 mıñ 200 äuereysteri räsimdelse, 1 million 335 mıñ şamasında jolauşılar tirkelipti.

– Büginde sırtqı ekonomikalıq qızmetke qatısuşılar zañ talaptarın qanşalıqtı orındap jür?

– Keden organı fiskaldı bölimnen bölek, keden zañnamasındağı zañ talaptarın bwzuşılıqtarğa qarsı küres jwmıstarın jürgizedi. YAğni bwl keden organındağı qwqıq qorğau böliminiñ basım bağıttarı bolıp tabılatındığın aytıp ketken jön. Mine, solardıñ biri departamentimizdiñ zañsız tasımalğa qarsı küres basqarması ötken toğız ayda keden zañnamasın bwzu faktisi, ekonomikalıq zañsız tasımal keden şekarası arqılı esirtki zatı men t.b tıyım salınğan zattar boyınşa 55 qılmıstıq is qozğap, 801-in äkimşilik jauapqa tarttı. Osı qılmıstarğa tergeu amaldarın jürgizu barısında respublikalıq byudjetke 35 million teñge köleminde şığın qaytarılğan. Tärkilengen tauarlarğa qılmıstıq is qozğalıp, olardıñ jalpı soması 319 million 558 mıñ teñgeni qwrağan. Qılmıstıq iske qatıstı sot şeşimi boyınşa 16 million teñge köleminde jeke mülikter tärkilendi. Al äkimşilik jauapqa tartılğan isterge qatıstı jalpı qwnı 138 million 506 mıñ teñgeni qwraytın ayıppwl tölenip, 59 million 984 mıñ teñge şığını qaytarıldı. Sot şeşimine säykes äkimşilik jauapqa tartu boyınşa 46 million 436 mıñ teñge köleminde tauarlar men kölik qwraldarınıñ jeke mülki tärkilengen. Jalpı jıl basınan beri departament qızmetkerleri esirtki tasımalı boyınşa 6 fakt tärkilegen. Olardıñ jalpı salmaqtarı 8 kilogramm 285,63 grammdı qwrap, büginde osığan säykes 10 qılmıstıq is qozğalğan. Sonımen qatar postkedendik baqılau jwmıstarınıñ jemisti jwmıstarın ayta ketken jön. Tekseru jwmıstarınıñ qorıtındısı boyınşa, kedendik tölemder men salıqtarı – 151 million 839 mıñ teñgeni qwraytın qosımşa aqşa audarıldı.

– Elbası N.Ä. Nazarbaev öziniñ dästürli Joldauında elimizdiñ qwqıq qorğau jäne arnayı organdarın jaña sapalı kadrlarmen qamtamasızdandıru mäselesine män berip, qañtar ayınan bastap osı salada qızmet etip jürgen barşa kadrlardı qayta attestattaudan ötkizu kerektigin qadap tapsırğan bolatın. Osı tapsırma ayasında siz basşılıq etip otırğan departament qızmetkerleriniñ qayta attestattaudan ötui qanday deñgey körsetti?

– Elimizdiñ tınıştığı men qauipsizdigi jolında jarğaq qwlaqtarı jastıqqa timeytin qwqıq qorğau organdarınıñ jwmısı orasan zor. Ata zañdı saqtap, qara qıldı qaq jarıp, ärbir azamattıñ qwqığın qorğap, el müddesine ayanbay qızmet etedi. Desek te, söytip sengen qwqıq qorğau organdarınıñ özi sıbaylas jemqorlıqqa beyim twradı degen oy ärbir adamnıñ sanasına siñip qalğan. Qılmıstı aşu tügil, onı jasıru köp. Sonda mwnday organdardıñ ne qajeti bar degen oy mazalay tüsetini de ras. Mine, osığan oray Elbasımız N.Ä. Nazarbaev Qazaqstan halqına Joldauında: «Ma­ñız­dı mäsele – qwqıq qorğau jäne arnaulı organdardı sapalı kadrlıq ja­ñartu jäne olardıñ bükil jeke qwramın attestattaudan ötkizu mindetin qoya­mın», – dep tapsırğan bolatın. Elbasınıñ qwqıq qorğau organdarı qızmetkerlerin kezekten tıs attestattau turalı Jarlığı da şıqtı. Mine, osığan oray büginde elimizdiñ jer-jerlerinde qwqıq qorğau organdarı qızmetkerleri kezekten tıs attestattau sınağınan ötip, öz bağasın aluda.

Qazaqstan Respublikası zañnamasına säykes, attestattaudan ötuge jatatın qızmetker QR zañnamaların bilui jäne logikalıq oylauı komp'yuterlik testileuden ötui tiis. Tiisti qwqıq qorğau organınıñ qızmet erekşelikterin eskere otırıp, dene şınıqtıru, jauıngerlik jäne qızmettik dayarlıq jönindegi belgilengen normativterdi tapsıradı. Sonday-aq, psihologiyalıq jağınan tekseru qarastırılğan. Barlıq räsimderdiñ aşıq jäne ob'ektivti boluı, är qızmetkerdiñ qwqıqtarın saqtau maqsatında jeke täsilder qoldanılu josparlanğan. Arnayı qwrılğan komissiyanıñ aldınan ötu, äñgimelesu osı aldıñğı sınaqtı qorıtındılap, şeşim şığaradı. Almatı qalası boyınşa Kedendik baqılau departamentiniñ qwqıq qorğau organı bolıp tabılatın 46 qızmetkeri kezekten tıs attestattaudan ötu kerek bolatın. Eñ birinşi joğarğı attestattau komissiyasında Departament basşıları ötti. Ekinşi sanatta ortalıq attestattau komissiyasında departamenttiñ 10 qızmetkerleri, yağni İşki qauipsizdik bölimi, Kontrabandağa qarsı küres basqaraması men jedel kezekşilik bölimderiniñ bastıqtarı sınğa tüsti. 2012 jıldıñ 27 tamızında aymaqtıq atestattau komissiyasınıñ qorıtındı sınağı – äñgimelesu jwmıstarın jürgizu barısında, kontrabandağa qarsı küres basqarması, işki qauipsizdik bölimi men jeldel operativti bölimderiniñ 34 qızmetkerleri ötti. YAğni 34 qızmetkerdiñ 22 atqarıp jatqan qızmetine say dep tabılıptı.

– Kedenşilerdiñ özderi zañ bwzğan jağdaylar orın ala ma?

– Keden qızmetiniñ ekonomikalıq qauipsizdikti jäne qoğamdı qorğauda mañızdı rölin eskere otırıp, keden organdarındağı lauazımdı twlğalar arasında jäne keden mañındağı qwrılımdarda sıbaylas jemqorlıqtıñ aldın alu mäselesi özekti bolıp otır. Osı maqsattı közdey otırıp, Almatı qalası boyınşa Kedendik baqılau departamentimen Almatı kedeniniñ lauazımdı twlğaları jäne sırtqı ekonomikalıq qızmetti jüzege asıratın twlğalardıñ arasında sıbaylas jemqorlıqtı ayqındap, aldın alu şaraların jürgizude. Memlekettiñ ekonomikalıq qızığuşılığın qorğaudı qamtamasız etu, jeke käsipkerlik qızmeti üşin oñtaylı jağday jasau, sırtqı ekonomikalıq qızmet qatısuşıları üşin äkimşilik tosqauıldı joyu jäne räsimderdi oñtaylandıru, keden zañnamasın jetildiru maqsatında Almatı qalası boyınşa Kedendik baqılau departamentimen ağımdağı jıldıñ basınan sırtqı ekonomikalıq qızmetke qatısuşılarmen 150 «Döñgelek üstel» kezdesuleri wyımdastırıldı. Onda kedendik räsimdeu barısında jii payda bolatın tranzitti tauarlardı räsimdeu erejeleri, kedendik tekseru jürgizu erejeleri, kedendik bajdardı, salıqtardı byudjetke audaru jäne qatelesip tölengen kedendik bajdardı, salıqtardı qaytaru erejeleri jäne t.b. mäseleler qaraldı. SEQ qatısuşılarımen swhbattasu türi «Kedenge swraq qoy» attı akciya internet-portaldarda jäne «Almatı kedendik räsimdeu ortalığında» keñinen qoldanıladı.

Azamattarğa, käsipkerlerge jäne sırtqı ekonomikalıq qızmetke qatısuşılarğa türli swraqtar boyınşa, mısalğa uaqıtşa äkelingen avtokölik qwralınıñ äkelu merzimin wzartu turalı, merzimdi kedendik tölemderdiñ qaşan jäne qalay tölenui turalı, äkelingen tauarlarğa deklaraciyalardıñ merzimin wzartu turalı tüsindiru berildi. Zañdı twlğalar men azamattardıñ arızdarı boyınşa naqtı jwmıs atqarıluda. Soñğı 9 ay işinde İşki qauipsizdik basqarmasımen 29 arız ben ötiniş qarastırıldı, biraq tergeu aldındağı tekseru barısında eşbiri rastalmay, qılmıstıq is qozğauda bas tartu turalı qılmıstıq qwramı joq processualdı şeşim qabıldandı. İşki qauipsizdik basqarmasımen jıldıñ basınan barlıq zañ bwzuşılıqtar boyınşa barlığı 47 qızmettik tergeu jürgizildi, onıñ nätijesinde 53 lauazımdı twlğa tärtiptik jazağa tartıldı. Jürgizilgen qızmettik tergeu nätijesinde 2 lauazımdı twlğa sıbaylas jemqorlıqqa sayatın qwqıq bwzuşılıq jasağanı üşin keden organdarınan jwmıstan bosatıldı.

Swhbattasqan

Dinara MIÑJASARQIZI

Back to top button